گزارش اخیر مرکز آمار ایران از شاخص قیمت مصرف‌کننده در شهریورماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد روند افزایش سطح عمومی قیمت‌ها همچنان با شدت بالایی ادامه دارد. تورم ماهانه در این ماه به ۴.۲ درصد رسیده که ۰.۸ واحد درصد بیشتر از مردادماه است. همزمان تورم نقطه‌به‌نقطه نیز با همین میزان افزایش به ۸۹.۸ درصد رسیده و تورم سالانه با رشد ۳.۷ واحد درصدی، ۷۳.۶ درصد شده است.
این ارقام در نگاه نخست یک پیام روشن دارند: فشار تورمی همچنان بالاست و کاهش معناداری در سطح عمومی قیمت‌ها رخ نداده است. اما اهمیت گزارش شهریور صرفاً در خود عدد تورم نیست؛ بلکه تغییر ترکیب افزایش قیمت‌ها یکی از مهم‌ترین نکات این گزارش محسوب می‌شود.
انتقال فشار تورمی از خوراکی‌ها به کالاهای غیرخوراکی و خدمات
در شهریورماه، تورم ماهانه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۲.۳ درصد بوده، در حالی که کالاهای غیرخوراکی و خدمات تورم ماهانه ۵.۷ درصدی را ثبت کرده‌اند. بنابراین در مقیاس ماهانه، فشار اصلی افزایش قیمت‌ها از گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات وارد شده است.
در میان گروه‌های اصلی، ارتباطات با تورم ماهانه ۱۴.۷ درصدی در صدر قرار گرفته و حمل‌ونقل نیز تورم ۷.۹ درصدی داشته است. این وضعیت نشان می‌دهد افزایش قیمت‌ها در شهریور صرفاً به اقلام مصرفی روزمره خانوار محدود نبوده و بخش خدمات و هزینه‌های مرتبط با حمل‌ونقل و ارتباطات نیز سهم بالایی در افزایش هزینه خانوار داشته‌اند.
با این حال، اگر افق زمانی را از یک ماه به یک سال تغییر دهیم، تصویر متفاوتی شکل می‌گیرد. تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات به ۱۲۱.۸ درصد و تورم سالانه این گروه به ۱۰۸.۸ درصد رسیده است؛ در حالی که تورم نقطه‌به‌نقطه کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۷۱.۹ درصد و تورم سالانه آنها ۵۵.۳ درصد بوده است.
بنابراین، اگرچه در شهریور شتاب ماهانه افزایش قیمت‌ها بیشتر در غیرخوراکی‌ها و خدمات دیده شده، اما در مقیاس سالانه همچنان خوراکی‌ها مهم‌ترین کانون فشار تورمی هستند.
تورم خوراکی‌ها؛ مسئله‌ای فراتر از عدد تورم کل
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که ترکیب هزینه خانوارها را در نظر بگیریم. بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی مرکز آمار، سهم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در سبد هزینه دهک‌های پایین بیشتر است؛ به‌طوری که ضریب اهمیت خوراکی‌ها برای دهک اول ۴۲.۴ درصد و برای دهک دوم ۴۲.۳ درصد است، در حالی که این سهم برای دهک دهم به ۲۱.۶ درصد می‌رسد.
از این منظر، تورم ۱۰۸.۸ درصدی سالانه خوراکی‌ها را نمی‌توان صرفاً در کنار تورم کل ۷۳.۶ درصدی قرار داد و میانگین گرفت. برای خانوارهایی که بخش بزرگ‌تری از درآمد خود را صرف تأمین کالاهای ضروری می‌کنند، افزایش قیمت خوراکی‌ها اثر مستقیم‌تری بر قدرت خرید دارد.
برخی اقلام نیز افزایش‌های بسیار بالاتری داشته‌اند. تورم سالانه روغن‌ها و چربی‌ها ۱۹۶.۶ درصد، گوشت قرمز و سفید و فرآورده‌های آن ۱۱۵.۲ درصد و شیر، پنیر و تخم‌مرغ ۱۱۸.۷ درصد گزارش شده است.
در نتیجه، حتی در شرایطی که شتاب ماهانه خوراکی‌ها در شهریور نسبت به غیرخوراکی‌ها پایین‌تر بوده، سطح قیمت این گروه نسبت به سال گذشته همچنان فاصله بسیار زیادی گرفته است.
شکاف ۲۲ واحد درصدی تورم میان شهر و روستا
یکی دیگر از نکات مهم گزارش شهریور، تفاوت قابل توجه تورم میان خانوارهای شهری و روستایی است. تورم نقطه‌به‌نقطه خانوارهای روستایی به ۱۰۸.۹ درصد رسیده، در حالی که این نرخ برای خانوارهای شهری ۸۶.۵ درصد بوده است.
به بیان دیگر، فاصله تورم نقطه‌ای روستایی و شهری به حدود ۲۲.۴ واحد درصد رسیده است. تورم ماهانه روستایی نیز ۴.۵ درصد بوده که اندکی بالاتر از تورم ۴.۲ درصدی خانوارهای شهری قرار دارد.
این شکاف را باید در کنار ساختار متفاوت هزینه خانوارهای روستایی بررسی کرد. در سال ۱۴۰۴، سهم خوراکی‌ها و دخانیات از کل هزینه سالانه خانوار روستایی ۴۱.۷ درصد بوده، در حالی که این سهم برای خانوار شهری ۲۸.۳ درصد گزارش شده است.
در نتیجه، وزن بالاتر خوراکی‌ها در سبد هزینه خانوارهای روستایی، در کنار تورم بالای این گروه، می‌تواند یکی از عوامل مهم در تفاوت تجربه تورمی میان شهر و روستا باشد.
چرا تورم ۴.۲ درصدی ماهانه همچنان عدد مهمی است؟
تورم ماهانه ۴.۲ درصد شاید در مقایسه با نرخ نقطه‌به‌نقطه ۸۹.۸ درصدی کوچک به نظر برسد، اما اهمیت آن در تداوم افزایش قیمت‌هاست. تورم ماهانه در واقع سرعت افزایش قیمت‌ها در یک ماه را نشان می‌دهد و استمرار نرخ‌های ماهانه بالا باعث می‌شود سطح عمومی قیمت‌ها در طول زمان فاصله بیشتری با گذشته پیدا کند.
از سوی دیگر، افزایش ۰.۸ واحد درصدی تورم ماهانه نسبت به مرداد به معنای آن است که در شهریور سرعت رشد قیمت‌ها بیشتر شده است. در مقابل، مرکز آمار در توضیح تورم نقطه‌به‌نقطه اعلام کرده که افزایش ۰.۸ واحد درصدی این نرخ نسبت به ماه قبل، در مقایسه با روندهای قبلی می‌تواند نشانه کند شدن شتاب افزایش قیمت‌ها باشد؛ بنابراین نباید صرفاً از افزایش عدد تورم نقطه‌ای نتیجه گرفت که شتاب تورم نیز به همان میزان افزایش یافته است.
تورم بالا، اما با الگوی متفاوت در بخش‌های مختلف اقتصاد
تصویر شهریورماه در مجموع نشان می‌دهد اقتصاد ایران همزمان با دو مسئله مواجه است: از یک سو سطح قیمت‌ها نسبت به سال گذشته جهش بسیار بزرگی داشته و از سوی دیگر، افزایش قیمت‌ها در ماه جاری در حال گسترش به بخش‌هایی مانند ارتباطات، حمل‌ونقل و سایر خدمات است.
این تغییر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در صورتی که افزایش قیمت‌ها از کالاهای خوراکی به خدمات و کالاهای غیرخوراکی سرایت کند، فشار هزینه‌ای خانوار تنها در سبد خوراک باقی نمی‌ماند و بخش بزرگ‌تری از مخارج خانوار را درگیر می‌کند.
از سوی دیگر، بالا بودن تورم خوراکی‌ها و فاصله قابل توجه تورم روستایی و شهری نشان می‌دهد سیاست‌های کنترل تورم صرفاً با تمرکز بر نرخ کل نمی‌تواند تصویر کاملی از فشار اقتصادی واردشده به خانوارها ارائه دهد و ترکیب سبد مصرف، سطح درآمد و محل زندگی نیز در میزان اثرگذاری تورم بر قدرت خرید خانوار اهمیت دارد.