مهر نوشت: وجود حدود ۶۵۰ میلیون حساب بانکی متعلق به اشخاص حقیقی در شبکه بانکی کشور، در حالی که بخش قابل توجهی از این حساب‌ها عملاً مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، بانک مرکزی را به سمت ساماندهی حساب‌های مازاد سوق داده است؛ سامانه «حسام» با هدف شناسایی، مدیریت و تعیین‌تکلیف این حساب‌ها راه‌اندازی شده تا فرآیندی که پیش از این مستلزم مراجعه به شعب متعدد بود، به صورت غیرحضوری انجام شود.
تعدد حساب‌های بانکی در سال‌های گذشته علاوه بر ایجاد هزینه و پیچیدگی برای شبکه بانکی و مشتریان، زمینه‌هایی برای سوءاستفاده از حساب‌ها، ایجاد حساب‌های اجاره‌ای و افزایش ریسک‌های مرتبط با پولشویی ایجاد کرده است. بر همین اساس بانک مرکزی سامانه مدیریت حساب‌های مازاد بانکی موسوم به «حسام» را راه‌اندازی کرده تا افراد بتوانند تمامی حساب‌های خود را مشاهده و حساب‌های موردنیاز و مازاد را تعیین‌تکلیف کنند.
۶۵۰ میلیون حساب برای ۶۵ میلیون نفر
ابعاد مسئله تعدد حساب‌ها زمانی روشن‌تر می‌شود که تعداد حساب‌های موجود با جمعیت صاحبان آنها مقایسه شود. حمیدرضا آذرگون، مدیر اداره نظارت بر مبارزه با پولشویی بانک مرکزی، تعداد حساب‌های متعلق به اشخاص حقیقی بالای ۱۸ سال را حدود ۶۵۰ میلیون حساب اعلام کرده است؛ در حالی که جمعیت این گروه حدود ۶۵ میلیون نفر است.
بر این اساس، به طور میانگین نزدیک به ۱۰ حساب بانکی برای هر فرد وجود دارد؛ رقمی که از نگاه بانک مرکزی با هدف ایجاد شفافیت و انضباط مالی در شبکه بانکی همخوانی ندارد.
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی نیز با اشاره به همین وضعیت، تعدد حساب‌های بانکی را یکی از مسائل موجود در نظام بانکی دانست و اعلام کرد که هدف‌گذاری شده تعداد حدود ۶۵۰ میلیون حساب بانکی به صورت تدریجی و طی حدود دو سال به ۳۰۰ میلیون حساب کاهش پیدا کند.
به گفته وی، میانگین جهانی تعداد حساب‌های بانکی برای هر فرد حدود یک تا دو حساب است و بانک مرکزی تلاش دارد با ساماندهی حساب‌های غیرفعال و مازاد، تعداد حساب‌های موجود در کشور را کاهش دهد.
۷۳ درصد حساب‌های مشمول حسام تراکنش نداشته‌اند
بررسی‌های انجام‌شده در بانک مرکزی نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از حساب‌هایی که در فرآیند ساماندهی قرار می‌گیرند، عملاً استفاده نمی‌شوند.
آذرگون اعلام کرده است که ۷۳ درصد حساب‌های مشمول تعیین‌تکلیف در سامانه حسام طی یک ماه گذشته هیچ تراکنشی نداشته‌اند. این آمار از نگاه بانک مرکزی نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از حساب‌های متعدد موجود در شبکه بانکی، فاقد استفاده جاری هستند و می‌توانند در فرآیند ساماندهی تعیین‌تکلیف شوند.
این وضعیت در کنار وجود حساب‌هایی که صاحبان آنها از افتتاحشان اطلاع ندارند یا حساب‌هایی که به دلایل مختلف همچنان در شبکه بانکی باقی مانده‌اند، ضرورت ایجاد یک سازوکار متمرکز برای مشاهده و مدیریت حساب‌ها را افزایش داده است.
حسام برای حل یک مشکل قدیمی
پیش از راه‌اندازی حسام، فردی که قصد بستن حساب‌های مازاد خود را داشت، ناچار بود به بانک‌ها و شعب مربوطه مراجعه کند و در صورت داشتن حساب در چند بانک، فرآیند تعیین‌تکلیف را به صورت جداگانه در هر بانک انجام دهد.
سامانه حسام این فرآیند را متمرکز کرده است. افراد می‌توانند پس از احراز هویت، فهرست حساب‌های خود را مشاهده کرده و مشخص کنند کدام حساب‌ها را نیاز دارند و کدام حساب‌ها باید در فرآیند تعیین‌تکلیف قرار گیرندافراد می‌توانند پس از احراز هویت، فهرست حساب‌های خود را مشاهده کرده و مشخص کنند کدام حساب‌ها را نیاز دارند و کدام حساب‌ها باید در فرآیند تعیین‌تکلیف قرار گیرند.
مسعود پشم‌چی، معاون نظام پرداخت و فناوری‌های نوین بانک مرکزی، با اشاره به همین قابلیت گفته است که استفاده از حسام نیاز به مراجعه حضوری به شعب را کاهش می‌دهد و افراد می‌توانند حساب‌های ثبت‌شده به نام خود را مشاهده کنند و برای حساب‌های مازاد یا حساب‌هایی که احتمال می‌دهند بدون اطلاع آنها ایجاد شده یا مورد سوءاستفاده قرار گرفته است، درخواست رسیدگی ثبت کنند.
چه حساب‌هایی در مرحله نخست مشمول حسام هستند؟
در مرحله نخست، حساب‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز، قرض‌الحسنه جاری و کوتاه‌مدت عادی اشخاص حقیقی ایرانی بالای ۱۸ سال در فرآیند ساماندهی قرار گرفته‌اند.
این مرحله حساب‌های غیرتجاری و تراکنش‌محور اشخاص حقیقی را هدف قرار داده و حساب‌های اشخاص حقوقی و حساب‌های تجاری در مراحل بعدی مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
در عین حال، تمامی حساب‌ها نیز الزاماً قابل بستن نیستند. حساب‌هایی که دارای تعهدات بانکی یا مالی هستند، از جمله حساب‌های مرتبط با تسهیلات، اقساط، دسته‌چک و برخی واریزی‌های مستمر، در فرآیند بررسی شناسایی می‌شوند تا بدون تعیین تکلیف تعهدات، حساب بسته نشود.
«۱۰ حساب» ممنوعیت نیست؛ آستانه بررسی است
یکی از نکات مهم در طرح ساماندهی حساب‌ها، موضوع عدد ۱۰ است. بانک مرکزی داشتن بیش از ۱۰ حساب را به صورت مطلق ممنوع نکرده، بلکه این عدد را به عنوان آستانه‌ای برای بررسی بیشتر در نظر گرفته است.
بر این اساس، اگر فردی بیش از ۱۰ حساب فعال داشته باشد و برای افتتاح حساب جدید به بانک مراجعه کند، ابتدا به سامانه حسام هدایت می‌شود تا حساب‌های مازاد خود را تعیین‌تکلیف کند.
در صورتی که فرد همچنان به حساب‌های بیشتری نیاز داشته باشد، باید دلایل و مستندات این نیاز را ارائه کند. پس از بررسی و تأیید، امکان افتتاح حساب یازدهم و حساب‌های بعدی وجود خواهد داشت.
به این ترتیب، سیاست بانک مرکزی حذف اجباری همه حساب‌های بیشتر از یک سقف مشخص نیست، بلکه ایجاد سازوکاری برای تشخیص حساب‌های موردنیاز از حساب‌های بلااستفاده و مازاد است.
از مشاهده حساب تا انتقال خودکار موجودی
فرآیند تعیین‌تکلیف در حسام به گونه‌ای طراحی شده که فرد ابتدا فهرست حساب‌های خود را مشاهده کند. این فهرست می‌تواند شامل حساب‌های فعال و بسته و همچنین حساب‌های انفرادی و مشترک باشد.
کاربر پس از بررسی اطلاعات حساب‌ها، مواردی را که متعلق به خود نمی‌داند یا درباره آنها ابهام دارد مشخص می‌کند. همچنین حساب‌های دارای تعهد یا مانع برای بسته‌شدن شناسایی می‌شوند.
در مرحله بعد، فرد حساب‌هایی را که برای فعالیت‌های جاری خود نیاز دارد، مانند حساب مورد استفاده برای دریافت حقوق یا سود سهام، مشخص می‌کند و سایر حساب‌ها را به عنوان حساب مازاد در فرآیند تعیین‌تکلیف قرار می‌دهد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های سامانه، انتخاب یک «حساب پایه» است. موجودی حساب‌هایی که پس از بررسی بانک‌ها امکان بسته‌شدن داشته باشند، به صورت سیستمی به این حساب منتقل خواهد شد و فرد برای انتقال وجه میان حساب‌های مختلف خود نیازمند انجام فرآیند جداگانه نخواهد بود.
همچنین اگر حسابی در فهرست اولیه نمایش داده نشود، امکان اضافه کردن آن با ثبت شماره شبا و انجام کنترل‌های لازم پیش‌بینی شده است.
ثبت درخواست به معنای بسته‌شدن فوری حساب نیست
سامانه حسام فرآیند درخواست مشتری را به بانک‌های عامل منتقل می‌کند و بسته‌شدن حساب بلافاصله پس از ثبت درخواست انجام نمی‌شود.
پس از ثبت درخواست، فرد تا ۴۸ ساعت فرصت دارد اطلاعات خود را ویرایش یا اصلاح کند. پس از پایان این مهلت، درخواست برای بررسی در اختیار بانک عامل قرار می‌گیرد.
بانک‌ها نیز باید وضعیت حساب را از نظر وجود تعهدات و موانع قانونی، قضایی یا بانکی بررسی کنند. در مرحله عملیاتی، برای بررسی درخواست‌ها حداکثر یک هفته تا ۱۰ روز زمان در نظر گرفته شده است؛ هرچند در دوره آزمایشی، برخی بانک‌ها طی دو تا سه روز پاسخ درخواست‌ها را ارائه کرده‌اند.
برای شبکه بانکی نیز داشبورد نظارتی طراحی شده تا وضعیت درخواست‌ها، کنترل‌های لازم و روند تعیین‌تکلیف حساب‌ها قابل پیگیری باشد.
احراز هویت چندمرحله‌ای برای جلوگیری از سوءاستفاده
با توجه به اینکه حسام امکان مشاهده حساب‌ها و انتقال مانده حساب‌های بسته‌شده را فراهم می‌کند، بانک مرکزی سطح بالایی از احراز هویت را برای استفاده از آن در نظر گرفته است.
رضا بیات‌ترک، مدیر فناوری اطلاعات بانک مرکزی، اعلام کرده است که استفاده از زیرساخت احراز هویت پنجره خدمات دولت برای ورود به سامانه پیش‌بینی شده و کاربران باید احراز هویت سطح سه را انجام دهند. ورود به سامانه نیز با احراز هویت دومرحله‌ای انجام می‌شود.
این سازوکار با هدف اطمینان از دسترسی صاحب واقعی حساب به اطلاعات و جلوگیری از سوءاستفاده در فرآیند تعیین‌تکلیف طراحی شده است.
ارتباط ساماندهی حساب‌ها با مقابله با پولشویی
بانک مرکزی ساماندهی حساب‌های مازاد را صرفاً یک اقدام خدماتی برای کاهش تعداد حساب‌ها نمی‌داند و آن را بخشی از سیاست‌های مرتبط با شفافیت مالی و مبارزه با پولشویی معرفی کرده است.
همتی، رئیس کل بانک مرکزی، تأکید کرده است که افزایش انضباط مالی به شفافیت بیشتر در شبکه بانکی منجر می‌شود و یکی از اهداف اجرای این طرح، جلوگیری از سوءاستفاده از حساب‌های بانکی است.
در همین راستا، بررسی حساب‌هایی که صاحب آنها از وجودشان اطلاع ندارد یا تراکنش‌های انجام‌شده در آنها را تأیید نمی‌کند، می‌تواند به شناسایی موارد مشکوک کمک کندبررسی حساب‌هایی که صاحب آنها از وجودشان اطلاع ندارد یا تراکنش‌های انجام‌شده در آنها را تأیید نمی‌کند، می‌تواند به شناسایی موارد مشکوک کمک کند.
آذرگون نیز با اشاره به پرونده‌های مرتبط با حساب‌های اجاره‌ای گفته است در برخی موارد صاحب حساب از تراکنش‌های انجام‌شده اطلاعی ندارد یا حساب و هویت خود را در اختیار فرد دیگری قرار داده است. از این منظر، متمرکز شدن اطلاعات حساب‌ها و افزایش کنترل صاحب حساب بر آنها می‌تواند یکی از ابزارهای کاهش زمینه سوءاستفاده از حساب‌های بانکی باشد.
هدف نهایی؛ کاهش حساب‌های مازاد و افزایش شفافیت
راه‌اندازی سامانه حسام در نهایت بخشی از برنامه بانک مرکزی برای تغییر وضعیت موجود شبکه بانکی است؛ شبکه‌ای که در آن حدود ۶۵۰ میلیون حساب برای اشخاص حقیقی ثبت شده و بر اساس بررسی بانک مرکزی، بخش بزرگی از حساب‌های مشمول ساماندهی فاقد تراکنش بوده‌اند.
در این چارچوب، حسام قرار است با تبدیل فرآیند سنتی مراجعه به شعب به یک فرآیند متمرکز و غیرحضوری، امکان شناسایی حساب‌های موردنیاز، تعیین‌تکلیف حساب‌های مازاد، انتقال سیستمی مانده وجوه و بررسی حساب‌های مشکوک را فراهم کند.
هدف‌گذاری بانک مرکزی برای کاهش تعداد حساب‌های بانکی از حدود ۶۵۰ میلیون به ۳۰۰ میلیون حساب طی حدود دو سال نیز نشان می‌دهد این سامانه صرفاً یک خدمت جدید بانکی نیست، بلکه بخشی از برنامه گسترده‌تر برای ساماندهی ساختار حساب‌ها، افزایش شفافیت مالی، کاهش حساب‌های بلااستفاده و تقویت کنترل‌های مرتبط با مبارزه با پولشویی در شبکه بانکی کشور است.