به گزارش خبرنگار ایلنا، بیضا، با پیشینه‌ای از استقرارهای انسانی در دوره‌های مختلف تاریخی، بخشی از ظرفیت‌های مهم باستان‌شناختی فارس را در خود جای داده است؛ ظرفیتی که حفاظت از آن، فراتر از صیانت از اشیای تاریخی، به معنای حفظ شواهد و داده‌هایی است که امکان بازخوانی گذشته این سرزمین را فراهم می‌کنند.
در چنین شرایطی، مسئله حفاری‌های غیرمجاز را نمی‌توان صرفاً در چارچوب خروج یا قاچاق اشیای تاریخی بررسی کرد؛ چراکه آنچه در جریان این دست‌اندازی‌ها از میان می‌رود، بخشی از اطلاعات باستان‌شناختی و زمینه تاریخی آثار است که بازیابی آن، حتی با بازگشت اشیای خارج‌شده، امکان‌پذیر نخواهد بود.
رئیس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، با انتقاد از گسترش حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق اشیای تاریخی، گفت: آنچه در جریان حفاری‌های غیرمجاز از محوطه‌های تاریخی خارج می‌شود، حتی بخش کوچکی از ارزش واقعی این محوطه‌ها نیست و سوداگران میراث فرهنگی با هدف دستیابی به منافع مالی، بخش مهمی از اطلاعات و هویت تاریخی کشور را نابود می‌کنند.
مصطفی ده‌پهلوان در گفت‌وگو با ایلنا در پاسخ به پرسشی درباره قدمت تاریخی منطقه بیضا و دلایل توجه سوداگران میراث فرهنگی به این منطقه، اظهار کرد: در این منطقه، محوطه‌هایی از دوران پیش از تاریخ تا دوره اسلامی وجود دارد که برخی از آنها از اهمیت تاریخی و باستان‌شناختی برخوردارند؛ با این حال، درباره میزان و اهمیت اشیای خارج‌شده از این محوطه‌ها باید با احتیاط اظهارنظر کرد.
وی با اشاره به احتمال جعل و انتساب نادرست برخی اشیای تاریخی به محوطه‌های شناخته‌شده، افزود: در برخی موارد، اشیای جعلی به نام محوطه‌های تاریخی معروف، از جمله کلماکره، وارد بازارهای بین‌المللی شده‌اند. بنابراین، این احتمال نیز وجود دارد که برخی اشیای جعلی به نام محوطه‌های تاریخی بیضا عرضه شوند؛ موضوعی که ضرورت بررسی دقیق و کارشناسی را دوچندان می‌کند.
حفاری غیرمجاز، نابودی ارزش واقعی محوطه‌های تاریخی
رئیس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با تأکید بر اینکه ارزش واقعی یک محوطه تاریخی به اشیای منفرد آن محدود نمی‌شود، تصریح کرد: حتی اگر اشیای خارج‌شده از یک محوطه تاریخی ارزشمند باشند، ارزش اطلاعاتی و باستان‌شناختی خود محوطه به‌مراتب بیشتر است. حفاری غیرمجاز، زمینه نابودی این ارزش را فراهم می‌کند.
ده‌پهلوان با تشبیه حفاری غیرمجاز به تخریب یک خودرو برای دستیابی به قطعه‌ای از آن، گفت: قاچاقچیان ممکن است برای به دست آوردن یک شیء، محوطه‌ای را به‌طور کامل تخریب کنند؛ درحالی‌که آنچه به دست می‌آورند، در مقایسه با اطلاعات تاریخی و فرهنگی نابودشده، ارزش بسیار ناچیزی دارد.
وی ادامه داد: متأسفانه میراث تاریخی کشور به دست برخی افراد و به امید دستیابی به سودهای هنگفت، مورد تعرض قرار می‌گیرد. بسیاری از آنها درک درستی از مفهوم سرمایه ملی و ارزش میراث فرهنگی ندارند و صرفاً با نگاه سوداگرانه به این محوطه‌ها می‌نگرند.
کلاهبرداری با وعده کشف گنج
عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران با اشاره به گسترش کلاهبرداری در حوزه خریدوفروش اشیای تاریخی و گنج‌یابی، اظهار کرد: در کنار قاچاق اشیای واقعی، بازار جعل و کلاهبرداری نیز بسیار گسترده شده است و افراد سودجو با شگردهای مختلف، مردم را به سرمایه‌گذاری در این حوزه ترغیب می‌کنند.
وی با بیان اینکه نمونه‌های متعددی از فریب کشاورزان و افراد عادی با وعده کشف گنج وجود دارد، افزود: در برخی موارد، افراد سودجو با ادعای وجود گنج در زمین‌های کشاورزی، مبالغ هنگفتی از صاحبان زمین دریافت می‌کنند و با وعده اخذ مجوز از میراث فرهنگی، آنها را به حفاری ترغیب می‌کنند؛ اما پس از ماه‌ها حفاری، نه‌تنها گنجی پیدا نمی‌شود، بلکه زمین و محوطه تاریخی نیز تخریب شده است.
ده‌پهلوان با اشاره به نمونه‌هایی از گرفتار شدن افراد در تونل‌های حفاری و جان‌باختن آنان، گفت: برخی افراد سال‌ها از زندگی خود را در بیابان‌ها و مناطق تاریخی صرف جست‌وجوی گنج می‌کنند، بدون آنکه به نتیجه‌ای برسند. در مواردی نیز افراد برای تأمین هزینه‌های حفاری، دارایی‌های خود از جمله خودرو و تجهیزات کشاورزی را می‌فروشند و در نهایت قربانی کلاهبرداری می‌شوند.
این کارشناس میراث فرهنگی افزود: در برخی شگردهای کلاهبرداری، اشیای جعلی در اختیار افراد ساده‌دل قرار می‌گیرد و به آنها گفته می‌شود که این اشیا از یک محوطه یا قبر تاریخی به دست آمده و ارزش بسیار زیادی دارد. سپس فرد با طمع کسب سود، برای خرید این اشیا اقدام می‌کند و پس از آشکار شدن جعلی بودن آنها، دیگر دسترسی به کلاهبرداران ندارد.
۹۴ هزار شیء ضبط‌شده از قاچاقچیان، جعلی بود
ده‌پهلوان با اشاره به آمار اعلام‌شده از سوی سردار مهری، رئیس یگان حفاظت کل کشور، درباره کشفیات سال ۱۴۰۲، گفت: براساس این گزارش، از مجموع ۹۸ هزار شیء ضبط‌شده از قاچاقچیان، ۹۴ هزار شیء جعلی بوده است؛ آماری که نشان‌دهنده گستردگی جعل و کلاهبرداری در این حوزه است.
وی ادامه داد: شگردهای کلاهبرداران نیز روزبه‌روز تغییر می‌کند و به‌روزرسانی می‌شود. به محض اینکه مردم با یک روش کلاهبرداری آشنا می‌شوند، سودجویان شیوه‌های جدیدی برای فریب آنها به کار می‌گیرند.
این باستان‌شناس با انتقاد از فروش دستگاه‌های فلزیاب با قیمت‌های غیرواقعی و ارائه خدمات تفسیر تصاویر دستگاه‌ها با دریافت مبالغ هنگفت، اظهار کرد: در برخی مناطق روستایی، افراد با خرید دستگاه‌های فلزیاب چندصد میلیون تومانی، وارد چرخه گنج‌یابی می‌شوند؛ درحالی‌که ممکن است قیمت واقعی این تجهیزات بسیار کمتر از مبلغ پرداخت‌شده باشد.
وی افزود: در ادامه، افراد سودجو از صاحبان دستگاه‌ها می‌خواهند تصاویر حاصل از جست‌وجو را برای آنها ارسال کنند و بابت تفسیر این تصاویر نیز مبالغ زیادی دریافت می‌کنند. در نهایت، بخش عمده درآمد و پس‌انداز کشاورزان و افراد عادی صرف این فعالیت‌ها می‌شود و آنچه باقی می‌ماند، تخریب محوطه‌های تاریخی است.
آموزش و فرهنگ‌سازی به‌تنهایی کافی نیست
ده‌پهلوان در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای مقابله با حفاری‌های غیرمجاز و افزایش آگاهی مردم، به‌ویژه در مناطق روستایی، گفت: آموزش و فرهنگ‌سازی ضروری است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند این بحران را برطرف کند؛ زیرا بخشی از جامعه به رسانه‌های رسمی و نهادهای دولتی اعتماد کافی ندارد.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورهای دارای میراث تاریخی، از جمله مصر، عراق، ترکیه، انگلستان و چین، تصریح کرد: در کشورهایی که حفاظت از میراث فرهنگی را جدی گرفته‌اند، برای تخریب محوطه‌های تاریخی مجازات‌های سنگینی در نظر گرفته شده است. در برخی کشورها، از جمله عراق، مجازات‌های بسیار سخت‌گیرانه‌ای برای این جرائم اعمال می‌شود.
ده‌پهلوان با تأکید بر ضرورت بازدارندگی قوانین، اظهار کرد: کشور ما قوانین مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی را دارد، اما مشکل در نحوه اجرای آن‌هاست. اگر مجازات‌ها بازدارنده نباشد و برخوردهای قضایی با متخلفان جدی و مستمر انجام نشود، افراد پس از آزادی دوباره به فعالیت‌های غیرمجاز خود ادامه می‌دهند.
وی افزود: تا زمانی که ابعاد قانونی، اجرایی و برخوردهای قهری در این حوزه جدی گرفته نشود، نمی‌توان انتظار داشت که بحران حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق میراث فرهنگی برطرف شود.
ضرورت برخورد جدی با شبکه‌های سازمان‌یافته قاچاق
رئیس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با انتقاد از برخی برخوردها با کارشناسان و فعالان حوزه حفاظت از میراث فرهنگی، گفت: به‌جای آنکه منتقدان و کارشناسانی که درباره تخریب محوطه‌های تاریخی هشدار می‌دهند مورد حمایت قرار گیرند، گاهی با آنها برخورد می‌شود و در فضای مجازی نیز با اتهام‌زنی و تخریب شخصیت مواجه می‌شوند.
وی با اشاره به نقش برخی رسانه‌های ناآگاه و رسانه‌های زرد در این زمینه، افزود: متأسفانه برخی رسانه‌ها به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در خدمت سوداگران میراث فرهنگی قرار می‌گیرند و با انتشار مطالب نادرست، زمینه تضعیف صدای کارشناسان و فعالان این حوزه را فراهم می‌کنند.
ده‌پهلوان با تأکید بر ضرورت ورود جدی نهادهای انتظامی، قضایی و امنیتی به موضوع قاچاق میراث فرهنگی، گفت: شبکه‌های سازمان‌یافته و مافیایی فعال در این حوزه باید شناسایی و با آنها برخورد قاطع شود. به اعتقاد من، نهادهای امنیتی شناخت مناسبی از این شبکه‌ها دارند و لازم است با برخورد جدی با عوامل اصلی، زمینه بازدارندگی و جلوگیری از تکرار این جرائم فراهم شود.
کمبود امکانات حفاظتی در محوطه‌های تاریخی
این باستان‌شناس با اشاره به محدودیت‌های مالی و تجهیزاتی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در حفاظت از محوطه‌های تاریخی کشور، اظهار کرد: وزارت میراث فرهنگی بودجه کافی برای حفاظت از تعداد بسیار زیاد محوطه‌های تاریخی کشور در اختیار ندارد. نیروهای یگان حفاظت نیز از حقوق و امکانات مناسب برخوردار نیستند و ناوگان و تجهیزات لازم برای حفاظت مؤثر از محوطه‌ها فراهم نشده است.
وی خاطرنشان کرد: مقابله با این پدیده نیازمند همکاری جدی نهادهای انتظامی، قضایی و امنیتی، تقویت امکانات حفاظتی، اجرای بازدارنده قوانین و برخورد با شبکه‌های سازمان‌یافته قاچاق است؛ در غیر این صورت، تخریب محوطه‌های تاریخی و نابودی سرمایه‌های فرهنگی کشور همچنان ادامه خواهد داشت.