زینب واعظ محرابی
آیتالله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی، از مراجع برجسته شیعه در بامداد ۳۰ شهریور پس از سالها حضور و اثرگذاری در حوزههای علمیه،دار فانی را وداع گفت. رحلت ایشان پایان فصل مهمی از تاریخ معاصر حوزههای علمیه بهشمار میآید. او از نسلی از عالمان حوزه بود که بخش مهمی از میراث علمی قم و نجف را بیواسطه از استادان بزرگ سده گذشته آموخت و سپس طی چند دهه، این میراث را در قالب تدریس، تحقیق، تربیت شاگرد و تألیف به نسلهای بعد منتقل کرد. نام او برای اهل علم، بیش از هر چیز با فقاهت، تتبع گسترده، دقت در منابع، توجه به علم رجال و حدیث و حافظهای کمنظیر برای جزئیات تاریخ حوزه و زندگی عالمان پیوند خورده است.
خاندان علم
آقا سیدموسی سال ۱۳۰۶ شمسی در قم به دنیا آمد. پدرش آیتالله سید احمد شبیری زنجانی، از عالمان و مدرسان حوزه بود که پیش از مهاجرت به قم، سالها در حوزه علمیه زنجان به تحصیل و تدریس اشتغال داشت. او پس از استقرار در قم، با شماری از عالمان برجسته آن دوره ارتباط علمی برقرار کرد و از شخصیتهای شناختهشده حوزه این شهر به شمار میرفت.
آقا سید احمد سالها در مدرسه فیضیه و حرم حضرت فاطمه معصومه(س) اقامه جماعت میکرد. آقا سیدموسی نیز بعدها این سنت خانوادگی را ادامه داد و سالهای طولانی به اقامه نماز جماعت در حرم پرداخت. تحصیلات حوزوی وی از سالهای نوجوانی آغاز شد. پس از فراگیری ادبیات عربی و علوم مقدماتی، دوره سطح را طی کرد و سپس وارد درسهای خارج فقه و اصول شد. از استادان نخستین او سید صدرالدین صدر بود. پس از آن، حضور در درس آیات عظام: سیدحسین طباطبایی بروجردی، سیدمحمد یزدی (محقق داماد) و سیدمحمد حجت کوه کمره ای نقش مهمی در شکلگیری شخصیت علمی او داشت.
او در درسهای فقه و اصول آیتالله بروجردی شرکت می کرد و از مباحث فقهی او بهره برد. بخش مهمی از دوران تحصیل شبیری زنجانی نیز همراه با امام موسی صدر و شهید آیتالله بهشتی در محضر استاد محقق داماد سپری شد؛ به گونهای که نزدیک به یک دوره کامل اصول و حدود ۲۱ سال در درس فقه او حضور داشت.
دو مکتب
آیتالله شبیری برای آشنایی نزدیکتر با سنت علمی حوزه نجف اشرف، دو بار به این شهر مقدس سفر کرد: سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ق و در جریان آنها در درس فقه آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی، سیدمحسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی (فقه و اصول) شرکت کرد.
این تجربه، دامنه ارتباط علمی او را از حوزه قم فراتر برد و امکان آشنایی مستقیم با دو سنت مهم فقهی شیعه، یعنی قم و نجف را فراهم کرد. بعدها آثار این تجربه در روش علمی ایشان نیز دیده شد؛ روشی که در آن، تتبع گسترده، بررسی منابع اصلی و توجه به جزئیات مباحث فقهی و رجالی جایگاه ویژهای داشت.
تدریس و تحقیق
آیتالله شبیری زنجانی از دهههای میانی قرن چهاردهم شمسی وارد عرصه تدریس شد و بیش از شش دهه به تدریس فقه، اصول، رجال و مباحث مرتبط با حدیث پرداخت. درس خارج فقه او با «کتاب الحج» آغاز شد؛ درسی که در زمان حیات استادش، آیتالله محقق داماد، شروع شد و بیش از ۱۵ سال ادامه یافت. پس از آن، مباحثی از «عروۀ الوثقی» و «شرایع» در درسهای او بررسی شد و موضوعاتی مانند اجاره، خمس، نکاح، روزه، اعتکاف، بیع و مضاربه در دورههای مختلف مورد بحث قرار گرفت. درس اصول نیز سالها بخشی از برنامه علمی او بود.
ویژگی مهم درسهای آیتالله شبیری زنجانی این بود که درس فقه برایش صرفاً محل ارائه نتیجه و فتوا نبود، بلکه عرصه آموزش روش تحقیق و استنباط محسوب میشد. در بررسی یک مساله، دیدگاه فقهای گذشته، متن کامل روایات، اسناد احادیث، وضعیت راویان، اختلاف نسخههای متون و قرائن تاریخی در کنار یکدیگر بررسی میشد.
او بر مراجعه مستقیم به منابع تأکید داشت و از اعتماد صرف به نقلهای دست دوم پرهیز میکرد. به همین دلیل، در برخی مباحث، بررسی یک مساله ممکن بود نیازمند مراجعه به دهها منبع فقهی، حدیثی، تاریخی و رجالی باشد. نسخههای خطی، فهارس، منابع انساب و حتی آثار جغرافیایی نیز گاه در فرآیند بررسی یک مساله مورد استفاده قرار میگرفتند.
رجال و حدیث
یکی از شاخصترین زمینههای علمی این استاد بزرگ، علم رجال و بررسی اسناد روایات بود. او برای شناخت دقیق راویان و ارتباط میان استاد و شاگرد در سلسلههای روایی، فهارس و یادداشتهای متعددی فراهم کرد و از مجموعه گستردهای از منابع رجالی بهره گرفت. تحقیق و تعلیقات او بر آثار رجالی، از جمله «رجال نجاشی» و «رجال شیخ»، بخشی از این فعالیت علمی است. تحقیق «رجال نجاشی» با مقابله نسخههای مختلف و تلاش برای دستیابی به متنی دقیقتر انجام گرفت و از آثار شناختهشده او در حوزه رجال به شمار میرود.
او توجه ویژهای به فقهالحدیث نیز داشت و معتقد بود نمیتوان تنها یک بخش از روایت را جدا کرد و بدون توجه به متن کامل و روایات مرتبط، درباره معنای آن داوری کرد. از
همین رو، هنگام بررسی یک حدیث، متن کامل روایت، روایات همخانواده، منابع مختلف نقل و شرایط تاریخی مرتبط با آن مورد توجه قرار میگرفت.
حافظه گسترده ایشان نیز در این زمینه مورد توجه شاگردان و پژوهشگران بود. نقل شده است که او بسیاری از جزئیات مربوط به عالمان، استادان و شاگردان، سلسله راویان و اختلاف نسخههای متون را به خاطر داشت. این ویژگی، در کنار سالها مطالعه و تحقیق، وی را به منبعی شفاهی برای شناخت بخشی از تاریخ علمی حوزههای قم و نجف تبدیل کرده بود.
مرجعیت
پس از درگذشت آیتاللهالعظمی اراکی در سال ۱۳۷۳، «جامعه مدرسین حوزه علمیه قم» نام حضرت آیتالله سیدموسی شبیری زنجانی را در میان فقهایی قرار داد که واجد شرایط مرجعیت و جایزالتقلید معرفی شدند. با این حال، او در سالهای نخست پس از این معرفی، حضور رسانهای گستردهای نداشت و برای مدتی نیز رساله توضیحالمسائل منتشر نکرد. فعالیت او همچنان بیشتر در فضای علمی حوزه، میان طلاب، استادان و پژوهشگران جریان داشت.
در کنار مرجعیت و تدریس، پاسخگویی به پرسشهای شرعی مردم و ارتباط با مراجعهکنندگان نیز بخشی از فعالیتهای او بود. در رفتار با مراجعان، آرامش و حوصله از ویژگیهایی بود که نزدیکان و شاگردانش بر آن تأکید کردهاند.
شاگردپروری
دههها تدریس در حوزه علمیه قم باعث شد نسلهای متعددی از طلاب و فضلای حوزه در درسهای ایشان حضور پیدا کنند که برخی از آنان بعدها در حوزه و مراکز علمی و دانشگاهی به فعالیت پرداختند. در میان افراد نامداری که به عنوان شاگرد یا حاضر در درسهای ایشان ذکر شدهاند، آقایان رضا استادی، سیدجعفر مرتضی عاملی، محمدمهدی شبزندهدار، سیدحسن خمینی، سید محمدجواد شبیری، حمید شهریاری و رضا مختاری دیده میشوند. با این حال، اهمیت کار او در تربیت تلامیذ تنها به شمار شاگردان محدود نمیشد، او تلاش داشت طلبه را با شیوه تحقیق آشنا کند؛ یعنی به جای آنکه صرفاً نتیجه یک بحث را بیاموزد، مسیر رسیدن به آن نتیجه، نحوه بررسی روایت، شناخت راوی، ارزیابی منابع و مقایسه دیدگاهها را نیز فراگیرد.
در سال ۱۳۸۰، «مدرسه فقهی امام محمدباقر(ع)» به همت ایشان تأسیس شد. این مجموعه با هدف آموزش تخصصی فقه و تربیت طلاب در سطوح عالی شکل گرفت. پس از آن نیز «مرکز فقهی امام محمدباقر(ع)» برای تدوین و انتشار آثار علمی او و احیای آثار پدر بزرگوارشان، آیتالله سید احمد شبیری زنجانی، فعالیت خود را آغاز کرد.
جرعهای از دریا
در میان آثار مکتوب و مرتبط با حضرت آیتالله شبیری زنجانی، مجموعه چند جلدی «جرعهای از دریا» جایگاه ویژهای دارد. این مجموعه تنها جنگی از مقالات علمی نیست، بلکه خاطرات، یادکردها، نکتههای تاریخی، معرفی عالمان و مطالب رجالی و پژوهشی را نیز در بر میگیرد. اهمیت این اثر از آن روست که ایشان بسیاری از عالمان نسلهای پیشین را شخصاً دیده یا از نزدیکان و شاگردان آنان دربارهشان شنیده است؛ بنابراین بخشهایی از کتاب تصویری از فضای علمی و اجتماعی حوزههای قم و نجف در دهههای گذشته ارائه میکند.
در جرعهای از دریا ، خاطرات و مطالبی درباره عالمان مختلف، ویژگیهای اخلاقی و علمی آنان و برخی رخدادهای حوزه نقل شده است. بخشی از مطالب نیز در قالب «طریقیات» آمده؛ مطالبی که در مسیر رفتوآمد و گفتگوهای علمی شکل گرفتهاند.
علم و اخلاق
شخصیت این مرجع بزرگوار فقط در حوزه تخصص علمی تعریف نمیشد؛ تواضع، سادهزیستی، پرهیز از شهرت و توجه به اخلاق نیز در توصیفهایی که از زندگی ایشان ارائه شده، جایگاه پررنگی دارد. او در سخنان و توصیههای خود بر اهمیت اخلاص در فعالیت علمی، تهذیب نفس، رعایت اخلاق در رفتار اجتماعی روحانیون، مطالعه زندگی عالمان و خدمت به مردم تأکید میکرد. همچنین درباره حضور طلاب در مسائل سیاسی، بر اهمیت حفظ جایگاه علمی و آموزشی حوزه و توجه به مسیر اصلی تحصیل تأکید داشت.
میراث ماندگار
رحلت آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی(ره) پایان زندگی ظاهری عالم برجستهای بود که بیش از هشت دهه در مسیر علم و فقاهت گام برداشت؛ اما این امر بهمنزله پایان تأثیر علمی ایشان نیست. آثار مکتوب، شاگردان، مراکز علمی و روش پژوهشی او همچنان میتوانند بخشی از مسیر آینده حوزههای علمیه را شکل دهند. نام آن بزرگوار از این منظر، نه فقط به عنوان یک مرجع تقلید، بلکه به عنوان فقیهی پژوهشگر، استاد حوزه و راوی بخشی از حافظه علمی حوزههای علمیه شیعه (خاصه قم و نجف) در تاریخ معاصر حوزه باقی خواهد ماند.