به گزارش خبرنگار ایلنا، کلبه چوبی و عطر جنگل‌های هیرکانی با معماری بومی مازندران بهترین توصیفی است که می توان از غرفه استان مازندران در نمایشگاه گردشگری عشایری و روستایی کشور تصویر کرد.
تصویری زنده از زندگی در روستاهای شمال ایران با غرفه‌ای که طراحی متفاوت، فضای جنگلی و خانه‌های چوبی را در وسعت زیادی از نمایشگاه گردشگری عشایری و روستایی اجرایی کرده بود. روستای شانه تراش را که اکنون در فهرست کاندیداهای ثبت جهانی در سازمان ملل متحد به عنوان برترین روستاهای گردشگری جهان وارد شده است، در همین غرفه به نمایش درآمده بود. روستای شانه تراش نه فقط به‌عنوان یک مقصد گردشگری بلکه به‌عنوان نمونه‌ای از بازآفرینی و توسعه پایدار روستایی معرفی شده است و افرادی که در غرفه مازندران به معرفی ظرفیت‌های گردشگری و دستاوردهای توسعه روستایی این استان پرداختند، خود از اهالی شانه‌تراش و غرب مازندران بودند. مردمی که روایت زنده شدن روستای در حال نابودی را با مشارکت خود و توسعه زادگاهشان از نزدیک زندگی کردند.
جمعیت روستای شانه تراش توانست ظرف مدت 7 سال با برنامه ریزی علمی و دقیق و مشارکت مردم و 4 سازمان بین المللی از میانگین سنی ۶۰ سال به ۳۸ سال برسد و توانست از مهاجرت روستاییان به بازگشت جوانان و از فروش زمین به ثروت‌آفرینی بازگردد.
علیرضا کاظمی دولابی، مدیر پروژه بازآفرینی روستای شانه‌تراش در حاشیه نمایشگاه گردشگری عشایری و روستایی که تا عصر امروز در محل دایمی نمایشگاه های بین المللی تهران دایر است، به ایلنا گفت: روستای شانه تراش با مشارکت ۹۵ درصد مردم، ایجاد ۵۵ اقامتگاه بوم‌گردی و شکل‌گیری شبکه کسب‌وکارهای محلی به الگویی برای خروج روستاهای ایران از چرخه زوال تبدیل شده است.
او افزود: الگویی که اکنون به‌عنوان یکی از نامزدهای حضور در فهرست برترین روستاهای گردشگری جهان در سازمان جهانی گردشگری ملل متحد مطرح شده است طی 7 سال گذشته در حال نابودی بود و حالا وضعیت این روستا به جایی رسیده است که قیمت زمین های آن چندین برابر شده است.
بدین ترتیب، روستایی که روزگاری نشانه‌های فرسودگی بافت بومی، مهاجرت جوانان، ازدست‌رفتن معماری محلی و گسترش ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه را تجربه می‌کرد، امروز به روایت مدیر پروژه بازآفرینی و توسعه پایدار آن به مقصد گردشگری با صدها هزار بازدید سالانه، ده‌ها اقامتگاه بوم‌گردی و شبکه‌ای از کسب‌وکارهای محلی تبدیل شده است.
شانه‌تراش در غرب مازندران در حال به رخ کشیدن الگویی به روستاهای کشور است که در آن روستاییان الزاماً محکوم به مهاجرت به شهرها و حاشیه نشینی، سالمندی جمعیت، فروش زمین و فراموشی هویت تاریخی خود نیستند.
علیرضا کاظمی دولابی، مدیر پروژه توسعه پایدار و بازآفرینی روستاهای کشور و مشاور توسعه پایدار بازآفرینی روستای شانه تراش است که در گفت‌وگو با ایلنا، از مدلی سخن گفت که هدف از آن در بازآفرینی روستا صرفاً مرمت خانه‌های قدیمی یا توسعه گردشگری نبود، بلکه تغییر بنیادین نگاه به روستا و تغییر جمله محرومیت زدایی در اشاره به روستاهای کشور بود.
او گفت: در این الگو روستا کانون تولید ثروت شد و حالا طرح اجرا شده در روستای شانه تراش قابلیت اجرا در هزاران روستای ایران را دارد.
کاظمی دولابی با اشاره به وجود حدود ۳۲ هزار روستا در کشور گفت: این آمار در بعد از انقلاب 70 هزار روستا بود که اکنون بسیاری از آن ها متروک شده‌اند یا در جریان تغییرات جمعیتی و تقسیمات کشوری به شهر تبدیل شدند. با این حال، ظرفیت‌های اقلیمی، طبیعی، فرهنگی و تاریخی روستاها همچنان می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری اقتصادهای محلی جدید باشد.
او گفت: نخستین مانع توسعه روستایی ایران، پیش از کمبود زیرساخت، نوع نگاه به روستا است؛ نگاهی که سال‌ها آن را با واژه‌های فقرزدایی و محرومیت‌زدایی تعریف کرده و کمتر به ظرفیت‌های ثروت آفرینی روستاها توجه کرده است.
مرگ زودرس روستاهای ایران چگونه رخ داد؟
مدیر پروژه توسعه پایدار و بازآفرینی روستاهای کشور با بیان اینکه در دهه‌های گذشته امکاناتی مانند راه، آسفالت و زیرساخت‌های خدماتی به بسیاری از روستاها رسید، تأکید کرد: این اقدامات به تنهایی نتوانستند مانع مهاجرت روستاییان شوند. زیرا توسعه زیرساختی، بدون ایجاد فرصت شغلی و درآمد پایدار، انگیزه کافی برای ماندن در روستا ایجاد نمی‌کند.
به گفته او، بخش مهمی از جمعیت مهاجر روستایی به حاشیه شهرها رفته‌اند. درحالی‌که اگر در همان روستا امکان کسب درآمد، پیشرفت شغلی و حفظ منزلت اجتماعی فراهم می‌شد، ضرورت مهاجرت برای بسیاری از خانوارها از بین می‌رفت.
کاظمی دولابی گفت: نسل جدید روستایی را نمی‌توان با همان الگوهای شغلی نسل‌های گذشته در روستا نگه داشت. نمی‌توان از جوان ۱۸ تا ۲۰ ساله انتظار داشت صرفاً با تکیه بر ابزارهای سنتی کشاورزی و شنیدن توصیف‌هایی درباره هوای پاک و طبیعت زیبا زندگی در روستا را به شهر ترجیح دهد. جوان امروز به درآمد مناسب، فناوری، کسب‌وکار مدرن، فرصت پیشرفت و جایگاه اجتماعی نیاز دارد.
او تأکید کرد: انسان مهاجرت می‌کند که شرایط بهتری داشته باشد و وقتی شرایط خوب در روستا فراهم شود، دیگر دلیلی برای مهاجرت وجود ندارد.
به گفته این مجری پروژه های بازآفرینی و توسعه روستایی کشور، بازآفرینی روستا فرایندی است که باید میراث تمدنی و هویت بومی را با نیازهای زندگی امروز پیوند دهد.
او گفت: در این رویکرد، حفظ روستا به معنای متوقف‌کردن آن در گذشته نیست. بلکه باید امکان زندگی و فعالیت اقتصادی نسل جدید را در همان بستر تاریخی فراهم کرد.
کاظمی دولابی توسعه پایدار را چارچوب اصلی این تغییر می‌داند و با اشاره به اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد گفت: مشارکت همه ذی‌نفعان به ویژه جامعه محلی، شرط تحقق سایر اهداف توسعه و بازآفرینی روستاهای ایران است.
به اعتقاد او، بدون مشارکت مردم، هیچ برنامه‌ای برای حفظ محیط زیست، کاهش فقر، توسعه کسب‌وکار و صیانت از میراث فرهنگی به نتیجه پایدار نمی‌رسد.
شانه‌تراش آزمایشگاه جهانی بازآفرینی روستا در جهان
کاظمی دولابی، شکل‌گیری پروژه بازآفرینی شانه تراش و تبدیل این روستا به الگوی توسعه پایدار در کشور را مدیون مطالعاتی دانست که با هدف بررسی مسیر توسعه روستایی غرب مازندران انجام شد.
او که سال گذشته مدیر ملی پروژه های متعدد سازمان های جهانی نظیر پروژه‌های سازمان توسعه ملل متحد، یونیدو، یونسکو و سازمان جهانی گردشگری بود، در سال ۲۰۲۱ نیز طرح توسعه نوآورانه منطقه محور را به برنامه توسعه سازمان ملل متحد ارائه کرد.
علیرضا کاظمی دولابی گفت: در مطالعات شانه تراش روند حدود ۱۰۰ سال توسعه منطقه غرب مازندران بررسی و آینده پژوهی شد تا مشخص شود ادامه روندهای موجود چه سرنوشتی برای سکونتگاه‌های بومی منطقه رقم خواهد زد.
نتیجه این بررسی‌ها به روایت مدیر پروژه، هشداردهنده بود. او می گوید: گسترش خوش‌نشینی، ورود ساخت‌وسازهای نامتناسب با معماری محلی، کاهش زمین‌های کشاورزی و تضعیف جامعه بومی می‌توانست به ازبین رفتن هویت روستاهای منطقه به ویژه شانه تراش منجر شود.
کاظمی دولابی افزود: وقتی وارد شانه‌تراش شدیم، روستا داشت از دست می‌رفت. نماها و بافت بومی در حال از دست رفتن بود و مهاجرت افزایش پیدا کرده بود و سرانجام در بازآفرینی روستای شانه تراش مدلی انتخاب کردیم که قابلیت تکثیر در نقاط دیگر کشور را دارد.
مدیر پروژه توسعه و بازآفرینی روستای شانه تراش، تفاوت اصلی این پروژه با بسیاری از اقدامات متعارف روستایی را برخورداری از یک برنامه جامع توسعه اعلام کرد و گفت: این برنامه تجربه‌های داخلی و بین‌المللی را در نظر گرفته بود برای تمام گروه‌های اجتماعی روستا چشم‌انداز مشترک تعریف کرد.
کاظمی دولابی گفت: در این الگو توسعه گردشگری به ساخت چند اقامتگاه یا جذب گردشگر محدود نمی‌شود. مدیریت منظر، حفظ معماری بومی، ایجاد زنجیره ارزش در کشاورزی و صنایع دستی، توسعه کسب‌وکارهای خلاق، بازاریابی محصولات، حمایت از اشتغال زنان و جوانان و مشارکت نهادهای محلی و ملی اجزای یک برنامه واحد هستند.
او افزود: یکی از مشکلات ساختاری گردشگری ایران، تقلیل حکمرانی گردشگری به مدیریت دولتی و وزارتخانه‌ای است. در حالی که توسعه یک مقصد به همکاری جامعه محلی، بخش خصوصی، نهادهای عمومی و فعالان اقتصادی نیاز دارد.
کاظمی دولابی با اشاره به تجربه‌های بین‌المللی بر اهمیت مدیریت مقصد در کشور تأکید کرد و افزود: در بحث مدیریت مقصد، توسعه اقتصادی، حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست و مدیریت تجربه گردشگر در قالب یک برنامه مشترک دنبال می‌شود.
95 درصد مردم شانه تراش عضو تعاونی روستا شدند
از مهم ترین دستاوردهای اعلام شده در پروژه شانه‌تراش، شکل‌گیری یک تعاونی روستایی است که به گفته مدیر پروژه اکنون ۹۵ درصد مردم روستا را در میان اعضای خود جای داده است. این تعاونی فعالیت خود را با هفت نفر آغاز کرد و اکنون به یکی از ارکان اصلی سازمان‌دهی توسعه محلی روستا تبدیل شده است.
کاظمی دولابی گفت: در جامعه روستایی، جلب اعتماد مردم دشوارتر از آن است که بتوان با یک دستور اداری یا طرح کوتاه مدت ایجاد کرد. بنابراین شکل‌گیری اعتماد اجتماعی و ایجاد چشم‌انداز مشترک از پایه‌های اصلی موفقیت پروژه بود تا آنجا که تعاونی شانه تراش توانست در سال ۱۴۰۲ به‌عنوان تعاونی برتر استان مازندران معرفی شود.
به گفته مشاور پروژه های بازآفرینی روستاهای کشور، تعاونی در کنار دهیاری و شورای روستا، نقش مؤثری در مدیریت گردشگری، حمایت از کسب‌وکارها، حفاظت از منظر روستا، بازاریابی و تبلیغات محصولات محلی و تأمین بخشی از هزینه‌های توسعه دارد.
کاظمی دولابی افزود: زنجیره حمایت از روستاییان به صورت پلکانی از یک فرد و خانوار تا شبکه‌های ملی و بین‌المللی در شانه تراش طراحی شد و در این چارچوب، تلاش شد متناسب با توانایی‌ها و تجربه شغلی زنان، مردان، جوانان و سالمندان، ظرفیت‌های تازه‌ای برای درآمدزایی ایجاد شود.
حاصل این رویکرد، ایجاد زنجیره‌های ارزش در گردشگری، کشاورزی، صنایع دستی و کسب‌وکارهای خلاق بود. زنجیره‌هایی که قرار است به شبکه‌ای به هم پیوسته از فعالیت‌های اقتصادی تبدیل شوند و درآمد حاصل از گردشگری را در خود روستا نگه دارند.
۵۵ اقامتگاه بوم‌گردی و تغییر مسیر اقتصاد روستا
کاظمی دولابی گفت: شمار اقامتگاه‌های بوم‌گردی روستای شانه تراش با ۵۵ واحد اقامتی رتبه نخست روستاهای کشور را نصیب شانه تراش کرد. در کنار اقامتگاه‌ها نیز نزدیک به ۱۲ کسب‌وکار دیگر از خانه خلاق و خانه‌های بومی تا مزارع ارگانیک و فعالیت‌های مرتبط با زنجیره ارزش محلی ایجاد شده است.
او از توافق میان دهیاری روستای شانه تراش و سازمان منابع طبیعی برای واگذاری مدیریت دو پارک جنگلی به دهیاری روستا خبر داد و افزود: هدف این اقدام آن است که حفاظت از جنگل‌های هیرکانی به‌عنوان میراث طبیعی ثبت شده در فهرست جهانی با ایجاد درآمد پایدار برای جامعه محلی پیوند بخورد.
مدیر پروژه توسعه پایدار و بازآفرینی روستای شانه تراش افزود: در این الگو بخشی از درآمدهای حاصل از فعالیت‌های اقتصادی به تعاونی بازمی‌گردد و برای زیباسازی روستا، شرکت در نمایشگاه‌ها، بازاریابی، حمایت از کسب‌وکارها و ایجاد اشتغال هزینه می‌شود. حمایت اقتصادی از مردم نیز قرار است انگیزه فروش زمین را کاهش دهد و زمینه ماندگاری جمعیت بومی را فراهم کند.
کاظمی دولابی گفت: روستای شانه تراش اکنون به نقطه‌ای رسیده است که ظرفیت نیروی کار بومی روستا دیگر پاسخگوی همه فعالیت‌های در حال توسعه نیست و برای اجرای طرح‌های جدید باید از بیرون نیروی کار و سرمایه گذار بیاوریم.
او ارزش اقتصادی عرصه‌های روستا را نیز یکی از نشانه‌های تغییر وضعیت دانست و اعلام کرد: بافت روستای شانه‌تراش حدود ۴۷ هکتار وسعت دارد و ارزش اقتصادی روز این محدوده با اجرای طرح بازآفرینی روستا به حدود ۴ هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان رسیده است.
وی گفت: ارزش عرصه‌های این روستا نسبت به روستاهای دیگر به طور متوسط ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان افزایش داشته است.
مدیر پروژه توسعه پایدار و بازآفرینی روستای هدف گردشگری شانه تراش مازندران که در دور دست ترین نقطه تنکابن واقع شده است گردش مالی روزانه روستا را ۵۰۰ میلیون تومان اعلام کرد و گفت: این روستا سال گذشته حدود ۱۰۰ هزار بازدید کننده و ۳۳ هزار و ۵۰۰ نفر شب اقامت ثبت کرد و برآورد می شود امسال به حدود ۲۰۰ هزار بازدید کننده و ۷۰ هزار نفر شب اقامت برسد.
به گفته کاظمی دولابی، ضریب اشغال اقامتگاه‌های روستای شانه تراش در فصل‌های پرتقاضا به حدود ۹۰ درصد می‌رسد و در فصل‌های دیگر این عدد به حدود ۴۰ درصد می رسد.
او همچنین از ثبت حدود هزار بازدید کننده در روزهای پرتردد به روستای شانه تراش خبر داد.
بازگشت جوانان به شانه تراش
یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی که کاظمی دولابی برای ارزیابی نتیجه پروژه بازآفرینی شانه تراش مطرح می‌کند، تغییر ترکیب جمعیتی این روستا پس از احیا و بازآفغرینی روستا است.
به گفته او، اکنون میانگین سنی جمعیت روستا از حدود ۶۰ سال به ۳۸ سال کاهش یافته که نشانه‌ای از افزایش جذابیت زندگی و فعالیت اقتصادی برای نسل جوان است.
او افزود: وقتی جوان بتواند در روستای خود درآمد کسب کند و از فناوری و شیوه‌های جدید کار و زندگی بهره ببرد و از احترام اجتماعی برخوردار شود، تعلق به زادگاه از یک احساس عاطفی صرف به انتخابی اقتصادی و اجتماعی تبدیل می‌شود.
در شانه‌تراش، به گفته مدیر پروژه بازآفرینی این روستای کاندیدای ثبت جهانی در فهرست برترین روستاهای گردشگری جهان، جوانان وارد لایه‌های مدیریتی شده‌اند و در اداره تعاونی، مدیریت گردشگری، نگهداری روستا، بازاریابی، برندینگ و فروش محصولات کشاورزی نقش دارند. به این ترتیب، توسعه روستا فقط به افزایش تعداد گردشگران محدود نمانده و ساختار مشارکت در اداره امور محلی نیز تغییر کرده است.
کاظمی دولابی تأکید کرد: هدف ما در این پروژه بازگرداندن زندگی به روستا بدون تبدیل آن به یک فضای موزه‌ای و ایستا است.
او روستاهای ماسوله و ابیانه را نمونه‌هایی ارزشمند از منظر و معماری تاریخی کشور خواند که ارزش ثبت جهانی در یونسکو دارند اما از جوانان و بخشی از سکنه خالی مانده و مردم روستا مهاجرت کرده اند و بطور دایم در روستا حضور ندارند.
مشاور طرح باززآفرینی روستاهای کشور گفت: حفاظت از کالبد تاریخی روستاها اگر با ایجاد فرصت‌های زندگی و اشتغال برای نسل جدید همراه نباشد به تنهایی برای جلوگیری از مهاجرت کافی نیست.
به اعتقاد او، شانه‌تراش مسیر دیگری را دنبال کرد و بازآفرینی بناهای فرسوده با استفاده از مصالح و عناصر متناسب با بوم منطقه، ساماندهی نماها، طراحی هماهنگ پنجره‌ها، توجه به فضای سبز و نامگذاری خانه‌های روستا به نام افراد ساکن در آن ها، در کنار فعالیت‌های اقتصادی، هم احساس تعلق جامعه میزبان را تقویت کرده است و هم تجربه‌ای صمیمی‌تر برای گردشگران ایجاد می کند.
شانه‌تراش؛ از روستای بومی تا نامزد جهانی
مدیر پروژه بازآفرینی شانه‌تراش می‌گوید: یکی از ویژگی‌های شانه تراش پس از بازآفرینی، پیوند تجربه‌های محلی با دانش و همکاری‌های بین‌المللی است.
به گفته او، شانه‌تراش در مسیر توسعه خود از تجربه‌های مرتبط با یونیدو، برنامه توسعه سازمان ملل متحد و یونسکو بهره برد و اکنون نیز همکاری‌ها با سازمان جهانی گردشگری ملل متحد را دنبال می‌کند.
او شانه تراش را نمونه‌ای از «آزمایشگاه زنده توسعه پایدار» در جهان اعلام کرد که در آن رابطه میان مشارکت اجتماعی، حفاظت از میراث، گردشگری، ایجاد اشتغال و مدیریت مقصد در عمل اجرا شده است.
به گفته کاظمی دولابی، مشارکت جامعه محلی و شکل‌گیری سازوکار مدیریت مقصد از دلایل مطرح‌شدن شانه تراش به‌عنوان یکی از نامزدهای حضور در فهرست برترین روستاهای گردشگری جهان در سازمان جهانی گردشگری ملل متحد است.
او تأکید کرد: توسعه روستایی فرایندی کوتاه مدت نیست و برای شکل‌گیری و تثبیت مؤلفه‌های توسعه پایدار، بسته به شرایط هر منطقه، ممکن است پنج تا ۱۵ سال زمان نیاز باشد. بنابراین تداوم برنامه، حفظ مشارکت مردم و پایداری منابع مالی به اندازه دستاوردهای اولیه اهمیت دارد.
برنامه احیای ۱۰۰ روستای تمدن‌ساز ایران
کاظمی دولابی برنامه آینده بازآفرینی روستاهای کشور را «توسعه و بازآفرینی ۱۰۰ روستای تمدن ساز ایران» اعلام کرد و گفت: در این طرح قرار است براساس پیوند هر روستا با شخصیت‌ها و میراث تمدنی ایران بازآفرینی آن ها صورت بگیرد.
او گفت: شناسایی و احیای روستاهای مرتبط با چهره‌های تاریخی و فرهنگی، از جمله روستای پاژ که محل زندگی حکیم ابوالقاسم فردوسی بوده یا روستای محل زندگی اردشیر ساسانی بهانه‌ای برای بازتعریف هویت محلی و ایجاد ظرفیت‌های تازه اقتصادی در این روستاها است.
کاظمی دولابی افزود: اگر روستای شانه‌تراش ۶۰۰ سال پیش شکل گرفته است، باید ببینیم مردم آن زمان اگر فناوری امروز را در اختیار داشتند، روستایشان چگونه بود و ما تلاش کردیم همان هویت را با امکانات و نیازهای امروز بازآفرینی کنیم.
مدیر پروژه توسعه پایدار روستاهای کشور اعلام کرد: ایران برای نجات روستاهای خود به تغییر نگاه نیاز دارد. تغییر از سیاست‌های مقطعی و زیرساخت محور به برنامه‌های بلندمدتی که در آن مردم، میراث فرهنگی، محیط زیست و اقتصاد محلی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
گفتگو: مریم جلیلوندفرد