به گزارش ایلنا، تشدید درگیری‌ها در یمن بار دیگر فرودگاه‌ها را به یکی از کانون‌های اصلی تقابل میان انصارالله و نیروهای وابسته به دولت مستقر در عدن تبدیل کرده است. حملات گزارش‌شده به فرودگاه‌های عدن و الریان در کنار حملات پیشین به فرودگاه‌های عربستان، نشان می‌دهد که مناقشه یمن از خطوط مقدم زمینی فراتر رفته و زیرساخت‌های حمل‌ونقل هوایی نیز به بخشی از معادله فشار نظامی تبدیل شده‌اند.
با این حال، برای درک ابعاد این تحولات باید به زمینه‌ای فراتر از حملات روزهای اخیر توجه کرد: اختلاف دیرینه بر سر اداره فرودگاه صنعا، محدودیت‌های پروازی و نقش کنترل حریم هوایی در معادلات سیاسی و نظامی یمن.
فرودگاه‌ها؛ از مسئله‌ای غیرنظامی تا اهرم فشار سیاسی
فرودگاه صنعا طی سال‌های گذشته به یکی از نمادهای مناقشه بر سر دسترسی مردم یمن به مسیرهای هوایی تبدیل شده است. اختلاف بر سر مرجع صادرکننده مجوز پروازها و نحوه اداره این فرودگاه، صرفا یک اختلاف فنی یا اداری نیست؛ بلکه با مسئله حاکمیت، کنترل گذرگاه‌ها و رقابت میان طرف‌های درگیر پیوند خورده است.
در چنین شرایطی، هر محدودیت یا حمله‌ای که فعالیت یک فرودگاه را مختل کند، می‌تواند فراتر از آثار نظامی، پیامدهای اقتصادی و انسانی گسترده‌ای داشته باشد. توقف پروازهای مسافری، دشوارتر شدن سفر بیماران و محدود شدن ارتباط یمن با خارج، از جمله پیامدهایی است که هزینه آن مستقیما به مردم منتقل می‌شود.
از همین منظر، تهدیدهای متقابل درباره فرودگاه‌ها را باید بخشی از چرخه‌ای دانست که در آن، محدودیت در یک نقطه به تهدید یا اقدام متقابل در نقطه‌ای دیگر منجر می‌شود. چنین چرخه‌ای ممکن است برای طرف‌های درگیر ابزار فشار ایجاد کند، اما هم‌زمان احتمال گسترش درگیری و آسیب دیدن زیرساخت‌های غیرنظامی را افزایش می‌دهد.
چرا عدن و الریان اهمیت دارند؟
فرودگاه‌های عدن و الریان از مهم‌ترین مسیرهای هوایی فعال در مناطق تحت کنترل دولت مستقر در عدن به شمار می‌روند. اختلال در فعالیت این دو فرودگاه می‌تواند ارتباط هوایی این مناطق با خارج را محدود کند و بر وضعیت اقتصادی و خدماتی آن‌ها تأثیر بگذارد.
مقام‌های دولت یمن مدعی شده‌اند که فرودگاه عدن در هفته‌های اخیر چند بار هدف حمله قرار گرفته است. در یکی از موارد اعلام‌شده، حمله‌ای نزدیک به باند فرودگاه و هم‌زمان با تردد پروازهای مسافری رخ داده است. درباره فرودگاه الریان در مکلا نیز مقام‌های محلی از حمله پهپادی خبر داده‌اند؛ در مقابل، انصارالله اعلام کرده است که هدف عملیات آن، مواضع و تجهیزات نظامی بوده است.
این اختلاف در روایت‌ها اهمیت دارد؛ زیرا برای ارزیابی ماهیت هر حمله باید میان ادعاهای طرف‌های درگیر و اطلاعات مستقل درباره هدف، محل اصابت و میزان خسارت تمایز گذاشت. صرف اعلام هدف نظامی از سوی یک طرف، به‌تنهایی ماهیت هدف یا قانونی بودن حمله را اثبات نمی‌کند؛ همان‌طور که ادعای طرف مقابل نیز بدون بررسی مستقل نباید قطعی تلقی شود.
منطق بازدارندگی و خطر گسترش درگیری
در گزارش‌های منتشرشده، حملات به فرودگاه‌ها در چارچوب معادله‌ای با عنوان «فرودگاه در برابر فرودگاه» و «محاصره در برابر محاصره» توصیف شده است؛ تعبیری که نشان می‌دهد زیرساخت‌های هوایی به ابزاری برای انتقال پیام و افزایش هزینه اقدامات طرف مقابل تبدیل شده‌اند.
با این حال، چنین راهبردی می‌تواند نتیجه‌ای فراتر از هدف اولیه خود داشته باشد. حمله به زیرساخت‌هایی که هم‌زمان کاربری غیرنظامی دارند، خطر آسیب دیدن مسافران و کارکنان را افزایش می‌دهد و ممکن است دامنه پاسخ‌های متقابل را نیز گسترش دهد. از سوی دیگر، محدود کردن دسترسی هوایی یک منطقه نیز می‌تواند فشار اقتصادی و انسانی را تشدید کند و زمینه تداوم چرخه تنش را فراهم آورد.
در این میان، نسبت دادن همه تحولات به یک عامل خارجی- از جمله ایران-، بدون ارائه شواهد روشن، نمی‌تواند جایگزین بررسی دقیق روند درگیری‌ها شود. نقش بازیگران منطقه‌ای و حمایت‌های احتمالی آن‌ها باید بر پایه اسناد و شواهد مستقل سنجیده شود، نه صرفا بر اساس مواضع سیاسی طرف‌های جنگ.
مسئله اصلی؛ چه کسی هزینه جنگ فرودگاه‌ها را می‌پردازد؟
تشدید حملات به فرودگاه‌ها نشان می‌دهد که زیرساخت‌های حیاتی به یکی از ابزارهای فشار در مناقشه یمن تبدیل شده‌اند؛ اما این ابزارها بیش از هر چیز زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهند. هر بار که یک فرودگاه از مدار خدمت‌رسانی خارج می‌شود یا پروازهای آن به تعویق می‌افتد، دسترسی مسافران، بیماران و فعالان اقتصادی به مسیرهای ارتباطی دشوارتر می‌شود.
از این رو، ارزیابی تحولات اخیر تنها با شمارش حملات و بررسی میزان خسارت نظامی کامل نمی‌شود. باید پرسید چرا مناقشه بر سر کنترل حریم هوایی و اداره فرودگاه‌ها همچنان حل‌نشده باقی مانده و چه عواملی مانع شکل‌گیری سازوکاری برای تضمین فعالیت امن و مستمر این مراکز شده است.
تا زمانی که مسئله دسترسی هوایی، اداره گذرگاه‌ها و تضمین امنیت زیرساخت‌های غیرنظامی در چارچوبی قابل‌قبول برای طرف‌های درگیر حل نشود، فرودگاه‌ها همچنان در معرض تبدیل شدن به ابزار فشار متقابل خواهند بود؛ وضعیتی که نه به حل بحران یمن کمک می‌کند و نه هزینه‌های انسانی و اقتصادی جنگ را کاهش می‌دهد.
زیبا اکبرزاده