نقش زنان در انقلاب مشروطه و روزنامه‌نگاری

ابراهیم جعفری- دکترای علوم ارتباطات اجتماعی: در جریان انقلاب مشروطه، زنان ایران دوشادوش مردان پا به عرصه اجتماعی و سیاسی نهادند و در وقایع متعدد مانند تظاهرات و تشکل‌های آزادی‌خواهی شرکت نموده و به ستیز با استبداد محمدعلی‌شاه برخاستند تا این که شاه از سلطنت، خلع و مشروطیت به‌وقوع پیوست. از آن پس به مشارکت در امور اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پرداختند که توسعه روزنامه‌نگاری از جمله آن‌هاست.
اولین نشریه زنان ایران در سال ۱۹۰۷ میلادی توسط یک بانوی پزشک در حالی انتشار یافت که در منطقه خاورمیانه و جهان اسلام نمونه آن را نمی‌توان یافت؛ دوره‌ای که زنان ایران در شمار متجددترین زنان دنیا درآمدند.
امتیاز نشریه «دانش» در ۸ شهریور ۱۲۸۹ هجری شمسی به‌ نام خانم دکتر سمیه کحال صادر شد و مفاد آن به‌ترتیب شامل نسوان و دوشیزگان، علم خانه‌داری، بچه‌داری و مسأله بهداشت و سلامت زنان و اطفال بود.هفته‌نامه دانش که در هشت صفحه منتشر می‌شد، علاوه بر تهران و سایر شهرهای ایران، در ممالک دیگر نیز انتشار می‌یافت. گواه آن، سرصفحه مجله است که قیمت اشتراک سالانه در بلاد خارجه را ۷ فرانک اعلام کرده‌است.
دکتر کحال در پیشگفتار اولین شماره، منظور از چاپ و انتشار مجله را «تحصیل اخلاق حسنه خانم‌های محترمه» بیان می‌کند. از سوی دیگر چاپ اطلاعات پزشکی، خوانندگان را هر چه بیشتر مجذوب می‌ساخت.
این نخستین بانوی روزنامه‌نگار ایرانی به‌دلیل انجام فعالیت‌های اجتماعی نزد میسیونرهای آمریکایی که در ایران به امور خیریه می‌پرداختند، پزشکی آموخت و از سوی آنان اجازه یافت به مداوای چشم بیماران بپردازد؛ به گونه‌ای که می‌توان او را اولین چشم‌پزشک زن ایران نیز قلمداد کرد.
وی از آنجا که با مباحث پزشکی آشنایی داشت، مقالاتی در زمینه‌های حفظ الصحه هنگام شیوع وبا و سرماخوردن اطفال منتشر کرد.
از نمونه‌های جالب توجه، تأکید او بر حفاظت از دندان کودکان بود: «چیزی که در خصوص اطفال بسیار اهمیت دارد، این است که باید کمال مواظبت را در حفظ دندان‌های آنان بنمایند.
گمان نکنید که با کِرم‌خوردگی دندان، فقط درد دندان عارض می‌شود، بلکه اسباب خرابی مزاج او نیز می‌شود.
دندان که فاسد شد، موجب سردرد و سقوط اشتها و بی‌خوابی و نداشتن میل به کار و شغل شده و تمام حالات ما فاسد خواهد شد.» دکتر کحال با چاپ مطالبی با عناوین «خطاب به دوشیزگان» و «کلمات حکمت‌آمیز» به آموزش‌وپرورش آنان همت گمارده و سوادآموزی و تحصیل علم را امری واجب برای زنان برمی‌شمرد.
در یکی از مقالات مجله آمده‌است: «خانم نجیبه محترمه اگر سواد ندارد، باید فوراً در پی تحصیل سواد برآید و درس بخواند؛ زیرا زن بی‌سواد صاحب عقل و تمیز نخواهد شد و اگر سواد دارد، باید بیشتر اوقات خویش را مصروف روزنامه‌خواندن نماید؛ زیرا کسی که روزنامه می‌خواند، همه چیز می‌داند.»
در پایان سرمقاله شماره نخست این نشریه تأکید شده است: «خانم‌هایی که سواد خواندن ندارند، بر آقایان محترم فرض است که این جریده را برای آنان هر هفته بخوانند تا از این فیض محروم نمانند، بلکه همین معنی سبب شود که تحصیل سواد نیز بفرمایند.»
نشریه دانش با وجود آن که نخستین تجربه زنان در عرصه روزنامه‌نگاری به‌شمار می‌رفت، در تحقق اهداف آموزشی و اجتماعی خود تا حد زیادی موفق عمل کرد و در شناساندن زنان به جامعه گام‌های مؤثری برداشت.
اگرچه «دانش» نخستین نشریه زنان بود؛ اما نشریه «شکوفه» با سردبیری مریم عمید را می‌توان نخستین روزنامه مصور زنان، از لحاظ کیفیت و حجم معرفی کرد؛ جریده‌ای که صفحه آخر آن به کاریکاتورهای طنز اختصاص داشت و با این بیت آغاز می‌شد:
باد آمد و بوی عنبر آورد
بادام ، شکوفه بر سر آورد
تصاویر طنز «شکوفه» باعث شد تا این نشریه بین زنان طرفدار پیدا کند؛ تصاویری همچون دعوای عروس و مادر شوهر، رسم چهارشنبه‌سوری، گفتگوی زنان با یکدیگر و...
این نشریه علاوه بر موضوع‌های روزمره زندگی زنان، برای اولین بار به مسائل سیاسی نیز پرداخت.
مریم عمید در شکوفه، مقالاتی درباره آموزش مردان و این که چگونه باید با زنان رفتار کنند، چاپ می‌کرد و به مردان تأکید می‌کرد این نشریه را برای زنانی که سواد ندارند، بخوانند.
از فحوای نشریه شکوفه آشکار است که خانم عمید به شکلی دلسوزانه به نقد مشکلات اجتماعی پرداخته و به‌جای لحن خشک و بی‌روح و پندآموزی‌های متکبرانه، به همدلی با بانوان مخاطب خود نشسته و به نصیحت عالمانه ایشان همت گماشته‌است.
با این وصف به نظر می‌آید که حساسیت‌ها و دید نقادانه وی، دقیق‌تر از اغلب مردان هم‌تراز عصر خود بوده‌است.
در عشق و علاقه مریم عمید به روزنامه‌نگاری، همین بس که او یک بار تمامی استکان‌های نقره خود را فروخت تا بتواند مخارج چاپ نشریه شکوفه را بپردازد.
یادشان گرامی باد