به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از الجزیره، کشورهای آسیای مرکزی در حالی که حملات فزاینده اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه با هدف تضعیف توان جنگی مسکو جریان دارد و منابع سوخت روسیه (که این کشورها مدت‌ها به آن وابسته بوده‌اند) رو به اتمام است، خرید نفت از ایران را آغاز کرده‌اند.
در ماه اوت، تاجیکستان اعلام کرد در پی بروز ابهام در تأمین سوخت از روسیه، دریافت نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران را آغاز کرده است. تهران همچنین در همان ماه با احداث یک پالایشگاه مشترک در قرقیزستان و تأمین نفت خام برای این کشور موافقت کرد.
مسکو به دلیل حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌هایش، هم‌زمان با ادامه جنگ با همسایه خود، با کمبود سوخت مواجه شده است. آیا بحران سوخت روسیه می‌تواند فرصت جدیدی برای نفت ایران در آسیای مرکزی فراهم کند؟
کدام کشورهای آسیای مرکزی تحت تأثیر بحران سوخت روسیه قرار گرفته‌اند؟
تهاجم اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه، موجب نگرانی و هراس در کشورهای آسیای مرکزی نظیر تاجیکستان و قرقیزستان شده است؛ کشورهایی که برای تأمین نفت و فرآورده‌های نفتی به مسکو وابسته‌اند.
تاجیکستان به‌طور سنتی تا ۸۰ درصد از فرآورده‌های نفتی خود را از روسیه تأمین می‌کرده است. قرقیزستان نیز به واردات فرآورده‌های نفتی وابسته است و بیش از ۹۰ درصد بنزین مورد نیاز خود را از روسیه وارد می‌کند.
قرقیزستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا است؛ بلوک تجارت آزادی متشکل از پنج کشور سابق شوروی که تحت سلطه روسیه و تصمیمات سیاسی کرملین قرار دارد. تاجیکستان عضو این گروه نیست، اما سوخت روسیه را با تخفیف خریداری می‌کرد؛ خریدی که بهای وفاداری سیاسی بود، نه به این دلیل که ولادیمیر پوتین بسیار مهربان است.
در همین حال، قزاقستان از وجود سه پالایشگاه عظیم نفت که یادگار دوران شوروی هستند، بهره می‌برد. با این حال، وب‌سایت «اولوس‌مدیا» (UlusMedia) در ۱۰ ژوئیه گزارش داد که قیمت سوخت در این کشور در سال جاری ۱۵.۶ درصد افزایش یافته است.
در مقابل، وابستگی ازبکستان به انرژی روسیه کمتر است؛ چرا که تولید داخلی این کشور می‌تواند به ۱۰۰ هزار تن فرآورده‌های نفتی در ماه برسد و بخش عمده‌ای از نیازهای کشور را تأمین کند. اما به دلیل افزایش تقاضای نفت از سوی همسایگان منطقه‌ای، ازبکستان ناچار به تنوع‌بخشی به واردات خود شده و انعقاد قراردادهایی با کشورهایی نظیر گرجستان و عراق را آغاز کرده است.
چرا روسیه با بحران سوخت مواجه است؟
روسیه با کمبود شدید سوخت روبروست، زیرا حملات پهپادی کیف — که با هدف تضعیف توانایی مسکو برای تداوم تهاجم به اوکراین انجام شده — حدود یک‌چهارم تا نیمی از ظرفیت کل پالایش نفت این کشور را از کار انداخته است.
روسیه برای مقابله با این مشکل، طرح سهمیه‌بندی سوخت را اجرا کرده است. فروش سوخت اغلب به حدود ۲۰ تا ۳۰ لیتر (تقریباً ۵ تا ۸ گالن آمریکایی) برای هر خودرو محدود شده و رانندگان ملزم هستند سوخت را صرفاً در باک خودرو بریزند؛ پر کردن گالن‌های سوخت نیز تا حد زیادی ممنوع است.
پیش‌تر، دولت صادرات بنزین و سوخت جت را ممنوع کرده بود و اکنون مقامات در حال بررسی ممنوعیت صادرات گازوئیل نیز هستند. مسئولان همچنین مقررات مربوط به کیفیت سوخت را تعدیل کرده و به‌طور موقت اجازه عرضه سوخت با کیفیت پایین‌تر در بازار داخلی را داده‌اند.
گرچه رئیس جمهوری روسیه به وجود این بحران اذعان دارد، اما به نظر می‌رسد تمایلی به پایان دادن به جنگ اوکراین ندارد و همچنان تأکید می‌کند که اوضاع تحت کنترل است. او اوایل سال جاری گفت: «این حملات به تأسیسات ما قطعاً مشکلاتی ایجاد می‌کند؛ این موضوعی بدیهی است. ما در حال حاضر شاهد نوعی کمبود هستیم، هرچند به عقیده من وضعیت بحرانی نیست.»
حال، ایران چگونه به آسیای مرکزی کمک می‌کند؟ در بحبوحه کمبود سوخت در روسیه، کشورهای آسیای مرکزی نظیر تاجیکستان انعقاد قراردادهایی با ایران را آغاز کرده‌اند. در ماه اوت، وزارت انرژی و منابع آب تاجیکستان به خبرگزاری آسیا-پلاس اعلام کرد که این کشور در حال دریافت نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران است. این وزارتخانه مسیر انتقال این محصولات را فاش نکرده، اما تاجیکستان انتظار دارد ۲.۵۵ میلیون تن نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران دریافت کند.
آیا صادرات نفت به کشورهای آسیای مرکزی به نفع ایران خواهد بود؟
جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران بر درآمدهای نفتی تهران تأثیر گذاشته است. داده‌های مرکز آمار ایران در ماه سپتامبر نشان داد تولید ناخالص داخلی (GDP) در بازه زمانی ۲۱ مارس تا ۲۰ ژوئن (سه ماهه نخست تقویم خورشیدی)، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۱ درصد کاهش یافته است.
توانایی تهران برای فروش نفت خام همچنین به دلیل محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده — که در بخش عمده‌ای از این جنگ (آغازشده در اواخر فوریه) اعمال شده — به‌شدت محدود شده است.
بر اساس برآوردهای شرکت‌های کپلر (Kpler) و ورتکسا (Vortexa)، میزان بارگیری نفت خام و میعانات گازی ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در ماه مارس، به حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز در ماه ژوئیه و تنها ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافت.
در بحبوحه این چالش‌ها، ایران برای یافتن کشورهای جدید جهت تجارت نفت تلاش‌های گسترده‌ای انجام داده است. به گفته تحلیلگران، کمبود سوخت در روسیه فرصت‌های جدیدی را برای ایران در آسیای مرکزی، دست‌کم در کوتاه‌مدت، فراهم کرده است.
نفت ایران چگونه به تاجیکستان و قرقیزستان می‌رسد؟ ایران با هیچ‌یک از این دو کشور مرز مشترک ندارد. فردریک اشنایدر، کارشناس ارشد غیرمقیم در «شورای خاورمیانه برای امور جهانی»، گفت که برای رسیدن به تاجیکستان، نفت و فرآورده‌های نفتی ایران باید از طریق خطوط ریلی از ترکمنستان و ازبکستان عبور کنند. برای رسیدن به قرقیزستان نیز نفت ایران باید از خاک ترکمنستان و ازبکستان بگذرد.
آیا تجارت نفت با ایران از نظر لجستیکی برای آسیای مرکزی پایدار است؟
مجموع تقاضای تاجیکستان حدود ۵۰ هزار بشکه در روز است. این رقم در مقایسه با صادرات ۱.۷ میلیون بشکه‌ای نفت ایران از طریق دریا در سال گذشته، بسیار ناچیز است. بر اساس گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی ایالات متحده و چین، حجم تجارت دوجانبه چین با ایران در سال ۲۰۲۵ معادل ۹.۹۶ میلیارد دلار بوده است؛ رقمی که شامل محموله‌های نفتی ایران به ارزش تقریبی ۳۱.۲ میلیارد دلار نمی‌شود.
این امر نشان می‌دهد که آسیای مرکزی می‌تواند بازاری مناسب برای عرضه گازوئیل و بنزین ایران باشد، اما نمی‌تواند جایگزین بازار چین شود. برای تهران، اهمیت آسیای مرکزی به چگونگی تحولات درگیری میان آمریکا و اسرائیل با ایران بستگی دارد؛ تهران همچنین باید روابط حسنه‌ای با روسیه حفظ کند، چرا که با این کشور شراکت راهبردی عمیقی دارد.
البته ایران نمی‌تواند ریسک آن را بپذیرد که به عنوان کشوری شناخته شود که مشتریان روسیه را با رویکردی تهاجمی می‌رباید؛ بنابراین، خود را به عنوان تأمین‌کننده‌ای موقت و جایگزین معرفی خواهد کرد که این مسئله نیز به نوبه خود، سقف درآمدهای احتمالی‌اش در آن منطقه را محدود می‌سازد.