به گزارش ایلنا، رضا نجفی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان ملل و سایر سازمانهای بینالمللی در وین، در سخنرانی خود در هفتادمین نشست کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، خواستار مقابله با هرگونه حمله یا تهدید به حمله علیه سایتها و تأسیسات هستهای تحت پادمان آژانس شد.
متن کامل سخنرانی رضا نجفی به شرح زیر است:
بسم الله الرحمن الرحیم
آقای رئیس.
این موضوع نخستین بار توسط جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۸۸ پیشنهاد شد. با این حال، بررسی آن امسال با توجه به حملات بی سابقه به تأسیسات هستهای صلح آمیز در ۱۵ ماه گذشته، حتی فوریتر شده است. بر این اساس من به بررسی ابعاد مختلف این موضوع میپردازم.
در راستای بررسی این موضوع، بحث من بویژه متمرکز بر اهمیت روزافزون حفاظت از تأسیسات هستهای، چارچوب حقوقی حاکم بر این موضوع و مسیر پیش رو خواهد بود.
اول: اهمیت روزافزون حفاظت از تأسیسات هستهای
در سالهای اخیر، جهان شاهد دو روند متضاد در مورد استفاده از انرژی هستهای برای اهداف صلح آمیز بوده است.
از یک سو، انرژی هستهای به یکی از قابل اعتمادترین، پاکترین و سبزترین منابع انرژی تبدیل شده است و همان طور که در گزارش سالانه ۲۰۲۵ آژانس منعکس شده است تقاضای جهانی برای آن به طور پیوسته در حال رشد است.
از سوی دیگر، حملات مسلحانه به تأسیسات هستهای صلح آمیز به سطح بی سابقهای از نظر فراوانی و شدت رسیده است که خطر عادی سازی آنها را به همراه دارد.
این روند نگران کننده است. حملات مسلحانه به تأسیسات هستهای میتواند پیامدهایی فراتر از منطقه درگیری و خطرات جدی برای جان انسان، سلامت عمومی و محیط زیست به همراه داشته باشد.
حملهای که هسته یک نیروگاه هستهای را هدف قرار دهد میتواند منجر به ذوب شدن و انتشار قابل توجه تشعشعات شود که پیامدهایی مشابه انفجار سلاح هستهای دارد.
هرگونه حمله به تأسیسات هستهای میتواند، در کنار پیامدهای دیگر، تأمین برق را مختل کند، زیرساختهای حیاتی را تخریب کند و تولید ایزوتوپهای پزشکی ضروری را مختل نماید.
تأثیرات اقتصادی و اجتماعی نیز به همان اندازه شدید هستند. همان طور که حوادث هستهای گذشته نشان دادهاند، هزینههای تعمیر و بازسازی، پاک سازی بلندمدت و هزینههای مراقبتهای بهداشتی میتواند به صدها میلیارد دلار برسد. این هزینهها همچنین اعتماد عمومی به انرژی هستهای را کاهش میدهند.
در سطح بینالمللی، عادی سازی چنین حملاتی نظم حقوقی جهانی و صلح و امنیت بینالمللی را تضعیف میکند.
در خصوص هدف اصلی آژانس، این حملات حق مسلم کشورها برای انرژی هستهای صلح آمیز را به شدت مختل میکند. این حملات اقتدار آژانس را تضعیف میکند، اعتبار نظام پادمان آن را زیر سؤال میبرد چنانچه تأسیسات تحت پادمان بدون مجازات بمباران شوند، اعتماد به آژانس تضعیف میشود و یکپارچگی پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای و اساسنامه آژانس تحلیل میرود.
این اقدامات برخلاف متن و روح منشور سازمان ملل، پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای و اساسنامه آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. این اقدامات نه مانع گسترش سلاحهای هستهای میشوند و نه امنیت بینالمللی را تقویت میکنند.
به همین دلایل، حفاظت از تأسیسات هستهای در برابر حملات مسلحانه باید موضوعی بسیار مهم و فوری بینالمللی باشد.
دوم: چارچوب حقوقی حاکم بر این موضوع
نقطه شروع، ممنوعیت تهدید یا استفاده از زور است که در بند ۴ ماده ۲ منشور سازمان ملل آمده است. بر اساس این اصل بنیادین، «اولین استفاده» – و تکرار میکنم – «اولین استفاده» از زور توسط یک کشور ممنوع است.
این ممنوعیت، که یک قاعده آمره در حقوق بین الملل بشمار میرود، مطلق است و هیچ بهانه یا توجیه یک جانبهای تحت هیچ شرایطی نمیتواند برای نقض آن به کار رود. هرگونه نقض از این نوع عمل تجاوز محسوب میشود.
برای درک بهتر این موضوع، مایلم به دو حمله مسلحانه مشترک جداگانه در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، نیروهای مسلح آمریکا و رژیم اسرائیل به کشور ما اشاره کنم که طی حملات مذکور، آنها رهبر معظم ما، بسیاری از مقامات و هزاران غیرنظامی از جمله ۱۶۸ کودک بی گناه ۷ تا ۱۲ ساله در میناب در حمله به یک مدرسه ابتدایی دخترانه را شهید کردند.
آنها برای توجیه اقدامات خود به نگرانیهای موسوم به اشاعه استناد کردند—ادعایی که به همان اندازه استدلالهای مرتبط با سلاح کشتار جمعی مطرح شده توسط آمریکا و بریتانیا برای حمله به عراق، بی اساس هستند.
بر این اساس، حملات مسلحانه رژیم آمریکا و اسرائیل عملی تجاوزکارانه محسوب میشود و بنابراین جنایت تجاوز— بالاترین جرم بینالمللی - است. همزمان، آنها بارها جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت را به جدیترین شکل مرتکب شدند.
یکی از این جنایات ترور ۱۴ دانشمند دانشگاهی ما به همراه اعضای خانواده هایشان بود. تنها در یک مورد، یک دانشمند همراه با ۱۷ عضو خانواده گسترده اش، از جمله سه پسر ۷، ۱۳ و ۱۷ ساله و دو دختر ۸ و ۱۴ ساله ترور شد.
بر اساس حقوق بین الملل، همه این جنایات موجب مسئولیت بینالمللی متجاوزان میگردد و آنها را ملزم میکند تا اعمال غیرقانونی بینالمللی خود را متوقف کنند، تضمینها و ضمانتهای مناسب عدم تکرار را ارائه دهند و خسارت و آسیبی را که وارد کردهاند، بطور کامل جبران کنند. علاوه بر این، چنین جنایاتی موجب مسئولیت کیفری فردی افرادی میشود که دستور انجام آنها را صادر کردهاند یا مرتکب این جنایات شدهاند.
بر اساس این قواعد، شورای امنیت در قطعنامه ۴۸۷ که به اتفاق آرا تصویب شد، حمله رژیم اسرائیل به تأسیسات هستهای عراق در سال ۱۹۸۱ را نقض آشکار منشور سازمان ملل و تهدیدی جدی برای نظام پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی دانست و از رژیم اسرائیل خواست در آینده از هرگونه اقدامات یا تهدیدات مشابه خودداری کند.
هنگامی که طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل در پاسخ به حمله مسلحانه غیرقانونی از زور برای دفاع مشروع استفاده میشود، تحت قوانین بینالمللی بشردوستانه قرار دارد. بر اساس ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، نیروگاههای هستهای از حمایت ویژه برخوردارند.
سوم: راه پیش رو
در عرصه حقوقی، مهمترین الزام، تعهد قاطع همه کشورها به اجرای تعهدات خود تحت حقوق بین الملل با حسن نیت و رعایت کامل ممنوعیت مطلق استفاده از زور در هسته آن است.
این امر باید با ترویج پایبندی به سایر هنجارها درباره مصونیت سایتهای هستهای صلح آمیز تکمیل شود.
جامعه بینالمللی باید سیاست تحمل صفر را در برابر هرگونه حمله یا تهدید علیه تأسیسات هستهای صلح آمیز اتخاذ کند. هر گونه نگرانی صادقانه درباره فعالیتهای هستهای باید صرفا از طریق روشهای صلح آمیز، دیپلماسی و همچنین سازوکارهای حقوقی تثبیت شده حل و فصل شود.
هیچ توجیه سیاسی یا نظامی نباید برای حمله به تأسیسات هستهای پذیرفته شود؛ هیچ حملهای به تأسیسات هستهای نباید تحمل شود؛ و هر حملهای باید واکنش قاطع بینالمللی را به دنبال داشته باشد و عاملان را پاسخگو کند.
از نظر نهادی، سازمانهای ذیربط باید مسئولیت خود را انجام دهند. شورای امنیت و آژانس باید هرگونه حمله به تأسیسات هستهای را جدی بگیرند، و به موقع و قاطعانه عمل کنند.
سکوت مطلق شورای امنیت و آژانس بینالمللی انرژی اتمی درباره حملات به تأسیسات هستهای ایران، سابقه خطرناکی ایجاد میکند که هنجارها و ساختار عدم اشاعه و نظم حقوقی جهانی را تضعیف میکند.
در واقع، تقویت حفاظت از تأسیسات هستهای صلح آمیز یک مسئولیت جمعی فوری است که برای صلح بینالمللی، یکپارچگی آژانس بینالمللی انرژی اتمی و نظام پادمان آن و تحقق کامل حق ذاتی استفاده صلح آمیز از انرژی هستهای ضروری است. باید به این مسئولیت مسئولانه عمل شود.