عصر ایران؛ یلدا آذرپی- هشتاد و یکمین «نشستِ مجمع عمومیِ سازمان ملل متحد» از 22 سپتامبر 2026 در نیویورک، در شرایطی آغاز به کار کرده که سیاستِ بینالملل با بحرانهایی همزمان و قابلتأمل مواجه است. جنگ ایران و آمریکا، جنگ غزه، جنگ اوکراین، بحرانهای اقلیمی، رقابتِ قدرتهای بزرگ و نگرانی دربارۀ آیندۀ هوش مصنوعی در کانون توجهاند.
اجلاس امسال در چُنین شرایطی، صحنهای برای نمایشِ شکافهای عمیق در نظمِ بینالملل است. 130 رئیس دولت و حکومت در اجلاس حضور خواهند داشت و نمایندگانِ 193 کشور عضو سازمان ملل در خلالِ مباحث عمومی، مواضع خود را بیان میکنند. موضوعِ رسمیِ اجلاس نیز «بازسازی اعتماد، مدیریتِ تحول و کارآمدیِ سازمان ملل» عنوان شده است.
رسانههای خارجی در پوششِ اجلاسِ امسال، چند محور را برجسته کردهاند: سخنرانی دونالد ترامپ و تهدیدهایش علیه ایران، جنگ غزه و آیندۀ مسئلۀ فلسطین، تلاشهای دیپلماتیکِ تهران و واشنگتن در حاشیۀ اجلاس، بحرانِ اعتبار نهادهای بینالمللی و حضور «آنتونیو گوترش» در مقامِ دبیرکلِ سازمان ملل. تصویر غالب این است که سازمان ملل همچنان مهمترین کانونِ گردهماییِ قدرتهای جهانی است، اما تواناییاش برای حل بحرانهای کنونی، بیش از گذشته محل پرسش است.
برگزاری اجلاس در سایۀ جنگِ ایران و آمریکا
شاید مهمترین اتفاقِ روز نخستِ اجلاس، سخنرانی «دونالد ترامپ» بود. رئیسجمهور آمریکا در سخنرانیاش از تصمیمِ واشنگتن برای آغاز جنگ با ایران دفاع کرد و همزمان مدعی شد امکانِ دستیابی به توافق با تهران وجود دارد. ترامپ دربارۀ احتمالِ تشدیدِ حملات علیه ایران نیز هشدار داد. کنارهمقراردادنِ «تهدید نظامی» و «پیشنهاد مذاکره»، نکتۀ قابلتوجه سخنان ترامپ بود که البته تازگی نداشت. رسانهها سخنان او را در چارچوبِ افزایش همزمانِ فشار و دیپلماسی تحلیل کردند؛ رئیسجمهور آمریکا از احتمالِ نابودی ایران در صورتِ شکستِ مذاکرات سخن گفت و ساعاتی بعد از گفتوگوهای مثبت با طرفِ ایرانی خبر داد.
در حاشیۀ اجلاس، مذاکراتِ غیرمستقیمِ ایران و آمریکا نیز جریان داشت. فرستادگان و میانجیها بین دو هیئت رفتوآمد کردند و موضوعاتی ازجمله ترتیباتِ امنیتی منطقه و وضعیتِ تردد کشورها در تنگۀ هرمز به بحث گذاشته شد. گفتوگوهای چندساعته بین مقامهای ایرانی و نمایندۀ آمریکا بهمدد میانجیها انجام شد. اجلاسِ سازمان ملل برای نخستینبار در شرایطی برگزار میشود که جنگ ایران و آمریکا یکی از مهمترین محورهای دیپلماسی پشتِ درهای بسته است. نیویورک به فضایی بدل شده که در آن، کانالهای رسمی و غیررسمیِ مذاکره همزمان فعال شدهاند.
تحلیلگرانِ داخلی و خارجی، دیدارهای ایران و آمریکا را گشایشِ دیپلماتیکِ مهم اما شکننده و فاقدِ تضمینِ نتیجه میدانند. محور اختلاف کماکان، نحوۀ پایان جنگ، رفعِ محاصرۀ دریایی، آزادسازی داراییهای ایران و ترتیباتِ تنگۀ هرمز است. مشاوران ایران میگویند تهران نباید بدون دریافتِ تضمینهای متقابل از اهرمهای فشارش صرفنظر کند و واشنگتن باید برای رسیدن به توافق، امتیازاتِ ملموس ارائه دهد. توصیۀ مشترکِ غالب تحلیلگرانی صلحطلب، ادامۀ مذاکرات مرحلهای، توافق بر اقداماتِ متقابل و قابلِ راستیآزمایی و پرهیز از تشدیدِ تنشهای نظامی است.
غزه کماکان در کانونِ توجه
موضوع دوم که تقریباً در همۀ پوششهای بینالمللیِ اجلاس به آن پرداخته شد، «جنگ غزه» است. مسئلۀ فلسطین بار دیگر به یکی از محورهای اصلیِ سخنرانیها و دیدارهای دیپلماتیک تبدیل شده و بسیاری از دولتها بر ضرورتِ آتشبس، کمکرسانیِ انسانی و راهحلِ دوکشوری تأکید کردهاند. غالبِ رهبران کشورها در نشستِ امسال، از اقداماتِ اسرائیل در غزه انتقاد کردند و خواهان تشکیلِ کشور مستقل فلسطین بودند. گوترش نیز در آخرین سخنرانیاش در مقام دبیرکل، ضمن اشاره به حملۀ حماس در سال 2023، از ابعادِ گستردۀ مرگ و ویرانی در غزه انتقاد کرد.
قرار است بنیامین نتانیاهو (نخستوزیر اسرائیل)، 24 سپتامبر در مجمع عمومی سخنرانی کند. انتظار میرود از عملکرد نظامیِ اسرائیل دفاع کند و در برابر انتقادهای مطرحشده دربارۀ جنگ غزه موضع بگیرد. در نیویورک هم بحثهایی دربارۀ اعتراض به حضور او و موضعگیریِ «زُهران مَمدانی» (شهردار نیویورک) به راه افتاده است. این موضوع یکی از حواشیِ مهمِ اجلاسِ امسال است؛ برخلاف سالهای گذشته، شاهد تقابل آشکار بین روایتِ اسرائیل از جنگ و روایتِ بسیاری از کشورها از وضعیتِ فلسطینیان هستیم. تحلیلگران، این شکاف را یکی از نشانههای اصلیِ دشواری در رسیدن به موضعِ مشترکِ بینالمللی میدانند.
گوترش و پرسش دربارۀ آیندۀ سازمان ملل
آخرین سخنرانی «آنتونیو گوترش» (دبیرکل فعلیِ سازمان ملل) در مجمع عمومی به آیندۀ سازمان ملل اختصاص بافت. او که پس از یک دهه حضور در مقامِ دبیرکل، در پایانِ سال جاریِ میلادی این سمت را ترک میکند، در سخنانش هشدار داد: «شکافهای سیاسی و ژئوپلتیکی در جهان عمیقتر شدهاند و قدرتهای بزرگ بهتنهایی قادر به حل بحرانهای جهانی نیستند.» تحلیلگران مواضعِ او را جمعبندیِ یک دهه فعالیت قلمداد کردهاند. او در این مدت بر چندجانبهگرایی، حقوق بینالملل، تغییرات اقلیمی، حقوق بشر و اصلاح سازمان ملل تأکید داشت. نظرات اما در ارزیابی کارنامهاش دوگانه است: حامیانش توانایی او در حفظِ نقش سازمان ملل در بحرانها را برجسته میکنند و منتقدان به ضعفِ او در اثرگذاری بر جنگهای موجود اشاره دارند.
گوترش در سخنانش از جنگهای غزه و اوکراین، تغییراتِ اقلیمی، هوش مصنوعیِ بدونِ نظارت و ساختارهای قدیمیِ حکمرانی جهانی انتقاد کرد و خواستار سازوکارهای بینالمللیِ قدرتمندتر برای نظارت بر هوش مصنوعی، اصلاح نهادهای سازمان ملل و پایاندادن به جنگها شد. ولی شاید مهمترین بخشِ سخنانش، هشدار دربارۀ این موضوع باشد که «قدرت نظامی بهتنهایی نمیتواند صلح ایجاد کند.» این سخن در شرایطی مطرح میشود که جنگ و تهدید نظامی بار دیگر به ابزار اصلیِ سیاست خارجی تبدیل شده است.
سازمان ملل؛ نهادی که هنوز مهم است اما اثرگذار نیست
یکی از پرسشهای مهمی که تحلیلگران و رسانههای خارجی دربارۀ اجلاسِ امسال مطرح کردهاند این است که «آیا سازمان ملل هنوز میتواند نقش سابق را در مدیریتِ بحرانهای جهانی ایفا کند؟» این سازمان در 24 اکتبر 1945 یعنی پس از جنگ جهانی دوم با مشارکتِ 51 کشور عضو مؤسس تشکیل شد.
از مهمترین اعضای مؤسس میتوان به آمریکا، شوروی، بریتانیا، چین و فرانسه اشاره کرد. ایران هم یکی از اعضای مؤسس بود. اهداف اصلیِ تأسیس را جلوگیری از تکرار جنگهای ویرانگر، حفظِ صلح و امنیتِ بینالمللی، تقویتِ همکاری کشورها و دفاع از حقوق بشر ذکر کردهاند. این سازمان جایگزینِ «جامعۀ ملل» شد؛ سازمانی با هدف مشابه که در سال 1920، پس از «جنگ جهانی اول» تأسیس شد و نتوانست از وقوعِ «جنگ جهانی دوم» جلوگیری کند.
کارنامۀ سازمان ملل نمونههای موفق نیز دارد. نیروهای حافظ صلح در «بحران سوئز» (1956) به برقراری آتشبس کمک کردند. در «جنگ ایران و عِراق»، قطعنامۀ 598 سازمان ملل، زمینۀ آتشبس 1988 را فراهم کرد. در «مناقشۀ کامبوج»، سازمان ملل بر انتخابات و اجرای توافق صلح نظارت کرد. در «موزامبیک، السالوادور و گواتمالا»، مأموریتهای سازمان ملل به اجرای توافقهای صلح و پایان جنگهای داخلی انجامید. در «سیرالئون و لیبریا»، خلعِ سلاح و تثبیتِ سیاسیِ پس از جنگ با پشتیبانی سازمان ملل دنبال شد. در «نامیبیا و تیمور شرقی» هم نقشِ این سازمان در گذار سیاسی، برگزاری انتخابات و تأسیسِ دولتهای جدید مثالزدنی است.
ولی این سازمان در مناقشاتِ قدرتهای بزرگ نتوانسته موفق عمل کند، چون «اعضای دائم شورای امنیت» یعنی آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه از «حق وتو» برخوردارند و هر نوع اختلاف میانشان میتواند تصمیمگیریها را فلج کند. نمونههای روشن، جنگ سوریه، جنگ اوکراین و بحران غزه هستند.
همین ناکارآمدی، موضوعِ نشستِ امسال است. افزایش رقابتهای ژئوپلتیکی، بحرانهای اقلیمی، پیشرفتِ شتابانِ هوش مصنوعی، کاهشِ حمایت مالی آمریکا و تردید دربارۀ اثرگذاریِ نهادهای بینالمللی برای حل بحرانهای بزرگ، بازنگریِ نقشِ این سازمان را برجسته کرده و کارکردش را زیر سؤال برده است.
غیبتِ برخی رهبران هم معنادار است. «شیجینپینگ» (رییسجمهوری چین) بهعنوان یکی از مهمترین قدرتهای جهان، امسال در اجلاس حاضر نیست و «نارندرا مودی» (نخستوزیر هند) هم حضور نخواهد داشت. درعوض، شی قرار است همین روزها با ترامپ در واشنگتن دیدار کند. تحلیلگران این انتخاب را نشانهای از تغییر اولویت دیپلماتیک قدرتهای بزرگ میدانند و معتقدند مذاکرۀ مستقیم رهبران جهان اهمیت بیشتری از حضور در مجمع عمومی دارد.
بااینحال، اهمیت سازمان ملل را نمیتوان صرفاً با میزان موفقیت در مصالحه برای جنگ سنجید. این سازمان تنها مجمعی است که تقریباً همۀ کشورهای جهان در آن حضور دارند و 193 عضو مجمع عمومی از حق رأی برابر برخوردارند. از همین رو، حتی دولتهایی که با سیاستِ قدرتهای بزرگ مخالفاند، برای طرحِ مواضعشان از تریبونِ سازمان ملل استفاده میکنند.
هوش مصنوعی، بحران جدید و شاید مهمترین بحران
«هوش مصنوعی» در اجلاس امسال، یکی از موضوعاتِ تازه و مهمِ جهان دیپلماسی بود. سرعتِ پیشرفت این فناوری از سرعتِ شکلگیری قواعد بینالمللی در مدیریتِ مخاطرات بیشتر است. گوترش بر ضرورت ایجاد چارچوبی برای «حکمرانیِ هوش مصنوعی» تأکید کرد و خواستار همکاری جهانی برای ایجاد سازوکارهای امنیتی شد. دبیرکل سازمان ملل هشدار داد که مرگ و زندگیِ آدمها نباید به این سامانه واگذار شود.
ترامپ هم در سخنرانیاش به همین موضوع پرداخت و رویکردی اتخاذ کرد که تفاوتِ دیدگاه آمریکا با بخشی از تلاشهای جهانی برای تنظیمِ این فناوری را آشکار کرد. او این میزان توجه به مخاطراتِ هوش مصنوعی را اغراقآمیز دانست، مخالفتِ آمریکا با مقرراتِ جهانی را اعلام کرد و هوش مصنوعی را «ابرهوش» نامید.
فرانسه و بریتانیا هم بر استانداردهای جهانی تأکید کردند و به شماری از مدیرانِ شرکتهای فناوری ازجمله «سم آلتمن» (مدیرعاملِ اوپناَیآی و مؤسسِ چتجیپیتی) و «داریو آمودی» (مدیرعامل شرکتِ آنتروپیک و مؤسسِ کلود) دربارۀ سرعتِ توسعه و ضرورتِ تدابیر امنیتی هشدار دادند. واقعیت این است که هوش مصنوعی هم فرصتهای علمی و اقتصادی دارد و هم تهدیدها و خطراتِ مستند؛ اما میزان و احتمالِ وقوعِ مخاطراتِ آینده هنوز مورد بحث است.
حاشیههای اجلاس
حواشی سیاسی هم مورد توجه رسانهها قرار گرفت. خروجِ هیئتِ کوبا از سالن هنگامِ سخنرانی ترامپ در پی اظهاراتش دربارۀ این کشور یکی از این موارد بود. اختلافِ دولت ترامپ با برخی رسانهها نیز به فضای اجلاس کشیده شد. رسانههایی که از پوششِ مستقیمِ اخبار کاخ سفید منع شده بودند، از مجوزهای سازمان ملل برای پوششِ سفر ترامپ استفاده کردند. وزیران خارجۀ ترکیه، عربستان، مصر و پاکستان هم دربارۀ امنیت منطقه و حملات حوثیها مواضع مشترک داشتند.
تصویری از جهانِ چندپاره
اجلاسِ هشتاد و یکم، تصویری از جهانِ چندپاره است؛ جهانی که شاهد رقابتِ قدرتهای بزرگ و تهدیدهای ژئوپولتیک است، ولی همزمان دل در گرو همکاریهای چندجانبه دارد. سازمان ملل در مواجهه با مناقشاتِ قدرتهای بزرگ با محدودیتهای جدی روبهروست، ولی کماکان مهمترین تریبون برای گفتوگوی همۀ کشورهای جهان است.
* این گزارش، ساعتی قبل از سخنرانی رییس جمهور پزشکیان در شامگاه چهارشنبه اول مهر نوشته شده. ترجیح نویسنده این است که محتوا و تبعات و واکنشها در تحلیلهای سیاسی این تارنما انعکاس یابد.