عصر ایران ؛ علی خیرآبادی - لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا با پیروزی در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل، برای چهارمین بار به قدرت رسید و رقیب راست افراطی خود، فِلاویو بولسونارو، را شکست داد. او که در دور نخست عقب افتاده بود، در دور دوم بیش از چهار میلیون رأی بیشتر از رقیبش به دست آورد. این نتیجه فقط یک پیروزی انتخاباتی نیست؛ برای مخالفان راست افراطی در آمریکای لاتین، نشانه‌ای است از اینکه بازگشت جریان‌های پوپولیست به قدرت، لزوماً مسیری یک‌طرفه نیست.
ده‌ها هزار نفر از هواداران لولا بامداد دوشنبه در مرکز سائوپائولو به خیابان‌ها آمدند تا پیروزی رئیس‌جمهور چپ‌گرای برزیل را جشن بگیرند. لولا در میان جمعیتی که پرچم‌ها را تکان می‌دادند و شعار می‌دادند، این پیروزی را به مردم نسبت داد و گفت: «این کار خداست و از همه شما ممنونم.»
او سپس شعاری را تکرار کرد که به مهم‌ترین پیام سیاسی شب انتخابات تبدیل شد: «همیشه دموکراسی؛ هرگز دیکتاتوری. همیشه دموکراسی؛ هرگز فاشیسم.»
لولا در دور دوم انتخابات با کسب ۶۴.۲ میلیون رأی، در برابر ۵۹.۸ میلیون رأی فِلاویو بولسونارو پیروز شد. او ۵۱.۷۹ درصد آرا را به دست آورد و رقیب راست‌گرایش به ۴۸.۲۱ درصد رسید. فاصله دو نامزد بیش از چهار میلیون رأی بود؛ فاصله‌ای که در انتخاباتی با چنین رقابت نزدیکی، اهمیت زیادی داشت.
اما اهمیت نتیجه فقط به تعداد آرا مربوط نمی‌شود. لولا در دور نخست انتخابات از بولسونارو عقب افتاده بود و برگرداندن چنین نتیجه‌ای در دور دوم کار ساده‌ای نبود. با این حال، او توانست بخش بزرگ‌تری از رأی‌دهندگان را با خود همراه کند و یکی از چشمگیرترین بازگشت‌های سیاسی تاریخ معاصر برزیل را رقم بزند.
از کارگری فقیر تا چهارمین دوره ریاست‌جمهوری
لولا یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های سیاسی آمریکای لاتین است؛ سیاستمداری که زندگی‌اش با روایت صعود از فقر به قدرت گره خورده است. او در خانواده‌ای فقیر در شمال‌شرق برزیل به دنیا آمد، در کودکی به همراه خانواده‌اش به سائوپائولو رفت و پیش از ورود به سیاست، به‌عنوان کارگر و فلزکار فعالیت کرد.
او در دوران فعالیت کارگری به یکی از چهره‌های اصلی جنبش اتحادیه‌های کارگری برزیل تبدیل شد و سپس حزب کارگران را بنیان گذاشت. لولا در سال ۲۰۰۲ برای نخستین بار به ریاست‌جمهوری رسید و از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ در این سمت ماند. دولت او با گسترش برنامه‌های اجتماعی و کاهش فقر شناخته می‌شود؛ هرچند کارنامه اقتصادی و سیاسی‌اش همواره با انتقادهایی همراه بوده است.
لولا در سال ۲۰۱۸، در حالی که قرار بود بار دیگر در انتخابات شرکت کند، به اتهام فساد زندانی شد و از رقابت انتخاباتی کنار رفت. اما محکومیت‌های قضایی او بعدها لغو شد و مسیر بازگشتش به سیاست هموار شد. او در انتخابات سال ۲۰۲۲ نیز ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور وقت و پدر رقیب کنونی‌اش، را شکست داد و برای سومین دوره ریاست‌جمهوری به قدرت رسید.
پیروزی تازه لولا از این نظر تاریخی است که او اکنون برای چهارمین بار برنده انتخابات ریاست‌جمهوری شده است؛ اتفاقی کم‌سابقه در کشوری که سیاست آن در دهه‌های اخیر میان چهره‌های چپ و راست دست‌به‌دست شده است.
خانواده بولسونارو؛ از پدر تا پسر
رقیب لولا در این انتخابات، فِلاویو بولسونارو، سناتور راست‌گرای برزیل و پسر ژائیر بولسونارو بود؛ سیاستمداری که پدرش در سال ۲۰۲۲ ریاست‌جمهوری را به لولا واگذار کرد.
ژائیر بولسونارو از چهره‌های شاخص راست افراطی در آمریکای لاتین به شمار می‌رود. او در دوران ریاست‌جمهوری‌اش از مواضع ملی‌گرایانه و محافظه‌کارانه دفاع کرد، با محدودیت‌های زیست‌محیطی مخالفت داشت و در دوران همه‌گیری کرونا نیز به دلیل نحوه مدیریت بحران با انتقادهای گسترده روبه‌رو شد.
پس از شکست در انتخابات ۲۰۲۲، ژائیر بولسونارو نتیجه را به‌سادگی نپذیرفت و بعدها به اتهام تلاش برای کودتا محکوم شد. او اکنون به دلیل نقش خود در طرح برهم زدن نتیجه انتخابات با حکم ۲۷ سال زندان روبه‌روست.
انتخاب فِلاویو بولسونارو به‌عنوان نامزد این جریان نشان می‌داد که خانواده بولسونارو قصد دارد نفوذ سیاسی خود را حفظ کند و پایگاه اجتماعی پدر را به نسل بعد منتقل کند. اما شکست پسر در برابر لولا، دست‌کم در کوتاه‌مدت، این پروژه را با مشکل روبه‌رو کرده است.
با روشن شدن نتیجه انتخابات، فضای محل گردهمایی فِلاویو در برازیلیا به‌تدریج تغییر کرد. جمعیتی که در ابتدا با امید به پیروزی گرد هم آمده بودند، با اعلام نتایج شروع به ترک محل کردند. در مقابل، هواداران لولا در خیابان‌های سائوپائولو و دیگر شهرها به جشن و شادی پرداختند.
فِلاویو نتیجه را نپذیرفت و پیروزی لولا را با عبارتی توهین‌آمیز زیر سؤال برد. این واکنش یادآور رفتار پدرش پس از انتخابات ۲۰۲۲ بود؛ هرچند صرف اعتراض به نتیجه، به‌تنهایی به معنای تکرار مسیر حقوقی و سیاسی ژائیر بولسونارو نیست.
چرا این انتخابات برای آمریکای لاتین مهم است؟
برزیل فقط بزرگ‌ترین کشور آمریکای لاتین نیست؛ یکی از مهم‌ترین اقتصادهای جهان و بازیگری تأثیرگذار در سیاست بین‌الملل نیز محسوب می‌شود. به همین دلیل، نتیجه انتخابات این کشور فراتر از مرزهایش اهمیت دارد.
در سال‌های اخیر، سیاست آمریکای لاتین شاهد رقابت شدید میان جریان‌های چپ و راست بوده است. برخی رهبران راست‌گرا با تأکید بر امنیت، ملی‌گرایی و مخالفت با نخبگان سیاسی توانسته‌اند حمایت بخش‌هایی از جامعه را جلب کنند. در سوی دیگر، رهبران چپ بر کاهش نابرابری، حمایت اجتماعی و دفاع از نهادهای دموکراتیک تأکید کرده‌اند.
پیروزی لولا برای جریان‌های چپ منطقه نشانه‌ای امیدوارکننده است؛ به‌ویژه در شرایطی که برخی دولت‌های راست‌گرا و متحدان سیاسی دونالد ترامپ در تلاش‌اند نفوذ بیشتری در آمریکای لاتین پیدا کنند.
الکساندر پادیلیا، وزیر بهداشت دولت لولا، در گفت‌وگو با گاردین این نتیجه را پیروزی بزرگی برای مردم برزیل دانست و گفت رأی‌دهندگان در دور دوم فرصت داشتند درباره اهمیت لولا برای محیط زیست، نظام سلامت، آموزش و قانون اساسی کشور تصمیم بگیرند. او نتیجه انتخابات را پیامی مهم برای آمریکای لاتین و جهان توصیف کرد.
با این حال، نباید نتیجه انتخابات برزیل را به معنای پایان نفوذ راست افراطی در منطقه دانست. نزدیک به نیمی از رأی‌دهندگان به فِلاویو بولسونارو رأی دادند. این عدد نشان می‌دهد که جریان سیاسی خانواده بولسونارو همچنان پایگاه اجتماعی بزرگی دارد و شکست انتخاباتی لزوماً به معنای از میان رفتن آن نیست.
ترامپ و اتهام دخالت آمریکا
یکی از حاشیه‌های مهم انتخابات برزیل، رابطه آن با سیاست خارجی دولت دونالد ترامپ بود. دولت آمریکا به حمایت از جریان بولسونارو متهم شده بود و منتقدان می‌گفتند واشنگتن با فشارهای اقتصادی و دیپلماتیک در تلاش است بر نتیجه انتخابات تأثیر بگذارد.
پس از اعلام پیروزی لولا، اریکا هیلتون، نماینده مجلس برزیل، این تلاش‌ها را شکست‌خورده دانست و گفت برزیل اجازه نخواهد داد به حیاط خلوت هیچ کشوری تبدیل شود.
ترامپ تا زمان انتشار گزارش گاردین واکنشی به پیروزی لولا نشان نداده بود. این سکوت در شرایطی جلب توجه می‌کرد که پیروزی فِلاویو بولسونارو می‌توانست به تقویت متحدان سیاسی ترامپ در بزرگ‌ترین دموکراسی آمریکای لاتین کمک کند.
با این حال، میزان تأثیر واقعی فشارهای خارجی بر رفتار رأی‌دهندگان را نمی‌توان صرفاً از نتیجه انتخابات تعیین کرد. آنچه روشن است، این است که لولا توانست در رقابتی نزدیک، حمایت کافی برای پیروزی را به دست آورد؛ در حالی که مخالفانش نتوانستند از محبوبیت ترامپ یا پایگاه سیاسی خانواده بولسونارو برای شکست او استفاده کنند.
آمازون؛ یکی از برندگان احتمالی انتخابات
پیروزی لولا برای آینده محیط زیست برزیل نیز اهمیت زیادی دارد. این کشور بخش بزرگی از جنگل‌های آمازون را در اختیار دارد؛ منطقه‌ای که نقش مهمی در تنوع زیستی جهان و تنظیم چرخه کربن ایفا می‌کند.
در دوران ریاست‌جمهوری ژائیر بولسونارو، جنگل‌زدایی و تخریب بخش‌هایی از آمازون افزایش یافت و سیاست‌های دولت او درباره حفاظت از محیط زیست با انتقادهای گسترده روبه‌رو شد.
مارینا سیلوا، وزیر پیشین محیط زیست برزیل، پیش از انتخابات هشدار داده بود که پیروزی فِلاویو بولسونارو می‌تواند به ادامه سیاست‌های مخرب پدرش منجر شود. او پس از اعلام نتیجه، از اینکه احتمال بازگشت به دوره‌ای از فشار بر سرزمین‌های بومی و تخریب جنگل‌ها کاهش یافته است، ابراز خوشحالی کرد.
با این حال، پیروزی لولا به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که تخریب جنگل‌های آمازون متوقف شود. حفاظت از این منطقه به اجرای سیاست‌های زیست‌محیطی، مقابله با استخراج غیرقانونی معادن و مدیریت تعارض میان توسعه اقتصادی و حفاظت از طبیعت نیاز دارد.
آینده سیاسی بولسونارو چه می‌شود؟
شکست فِلاویو بولسونارو، آینده سیاسی او را با ابهام روبه‌رو کرده است. او در حال حاضر سناتور است، اما دوره حضورش در سنا در فوریه به پایان می‌رسد. برخی گمانه‌زنی‌ها حاکی از آن است که ممکن است پس از پایان دوره‌اش به آمریکا برود؛ به‌ویژه با توجه به اینکه با چند تحقیق پلیس فدرال درباره اتهام‌هایی از جمله پول‌شویی روبه‌روست. او این اتهام‌ها را رد کرده است.
از سوی دیگر، پدرش در حال گذراندن محکومیت ۲۷ ساله خود در پرونده تلاش برای کودتاست. همین وضعیت باعث شده است برخی هواداران لولا شکست فِلاویو را نه فقط یک ناکامی انتخاباتی، بلکه ضربه‌ای به آینده سیاسی خانواده بولسونارو بدانند.
با این همه، کنار رفتن احتمالی فِلاویو از مرکز توجه به معنای پایان جریان راست‌گرای حامی خانواده او نیست. شمار بالای آرای این نامزد نشان می‌دهد که بخش بزرگی از جامعه برزیل همچنان با برنامه‌ها و مواضع سیاسی او همدلی دارد.
پیروزی لولا به معنای پایان بحران نیست
لولا با یک بازگشت تاریخی، برای چهارمین بار به ریاست‌جمهوری برزیل رسید و توانست رقیبی را شکست دهد که از نام و پایگاه سیاسی یکی از جنجالی‌ترین رؤسای‌جمهور تاریخ معاصر این کشور بهره می‌برد.
اما نتیجه انتخابات در عین حال از جامعه‌ای عمیقاً دوقطبی خبر می‌دهد؛ جامعه‌ای که بیش از ۵۹ میلیون نفر از رأی‌دهندگانش به فِلاویو بولسونارو رأی دادند. این واقعیت نشان می‌دهد که لولا برای اداره کشور، کاهش اختلاف‌های سیاسی و اجرای وعده‌هایش با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.