تهران، ایران – دهه‌ها تحریم‌های بین‌المللی دسترسی ایران به سیستم مالی جهانی را به شدت محدود کرده و پرداخت‌های فرامرزی را برای افراد و مشاغل دشوار کرده است. تحریم‌ها با جنگ کنونی اسرائیل و آمریکا علیه ایران افزایش یافته است.
بسیاری از ایرانیان که نمی‌توانند به بانکداری متعارف برای تراکنش‌های بین‌المللی اعتماد کنند، به کانال‌های جایگزین برای پرداخت هزینه کالاها و خدمات در خارج روی آورده‌اند.
در حالی که هر کانال جایگزین راهی برای غلبه بر برخی از محدودیت‌ها ارائه می‌دهد، اما هزینه‌ها و خطرات خاص خود را نیز به همراه دارد و اغلب از امنیت، قابلیت اطمینان و کارایی یک سیستم بانکداری بین‌المللی کارآمد برخوردار نیست.
یکی از کانال‌های مالی جایگزین، تکیه بر شبکه‌های صرافی است که در سراسر مرزها فعالیت می‌کنند، یک سیستم غیررسمی که نیازهای ارزی محلی ایران را با کسانی که به ارز خارجی در خارج نیاز دارند، تطبیق می‌دهد. با ایجاد تعادل بین این نیازهای متقابل، می‌توان تراکنش‌ها را بدون انتقال مستقیم پول بین حساب‌های بانکی ایرانی و خارجی انجام داد.
روش‌های مشابه دیگری نیز وجود دارد.
شرکت‌های واسطه خدمات مشابهی با صرافی‌ها ارائه می‌دهند. معمولاً مشتری در ایران به ارز محلی پرداخت می‌کند، در حالی که شرکت یا شریک فرامرزی، پرداخت به تامین‌کننده خارجی را در یک ارز قابل تبدیل با استفاده از وجوه نگهداری شده در خارج انجام می‌دهد.
استفاده از صرافی‌ها یا شرکت‌های واسطه می‌تواند به رفع شکاف در دسترسی به بانکداری بین‌المللی کمک کند، اما هر دو اغلب شامل هزینه‌های اضافی، هزینه‌های نرخ ارز، تاخیر و پیچیدگی بیشتر است.
ایرانیان دیگر با شرکت‌ها معامله نمی‌کنند، بلکه به توافقات خصوصی با افراد، از جمله کسانی که شخصاً نمی‌شناسند، برای انتقال پول فرامرزی متوسل می‌شوند. این معاملات ممکن است راه حلی عملی در صورت عدم وجود کانال‌های رسمی ارائه دهند، اما به شدت به اعتماد به جای تضمین‌های قابل اجرا متکی هستند.
“این معامله شامل این است که افراد ناشناس برای انجام معامله بدون هیچ گونه مستندات قانونی یا مدرکی به یکدیگر اعتماد کنند,” رضا، مدیر فناوری اطلاعات ایرانی در آلمان، که نمی‌خواست نام کامل خود را فاش کند، گفت. “این معامله کاملاً به اعتماد متکی است و هر یک از طرفین می‌تواند در هر زمان از معامله خارج شود و طرف دیگر را زیان‌دیده کند.”
روش‌های مورد استفاده - چه از طریق شرکت‌ها و چه افراد - غیررسمی و امن نیستند. “ما باید از سیستم‌های غیررسمی تبادل ارز و حواله برای تجارت بین‌المللی استفاده کنیم که خطراتی مانند از دست رفتن وجوه، کلاهبرداری و هزینه‌های بالای انتقال را به همراه دارد,” اشکان بهرامی، کارشناس تجارت ایرانی توضیح داد.
این شبکه‌ها همچنین در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیر هستند. برخی که از طریق کشورهای حاشیه خلیج فارس فعالیت می‌کنند، با جنگ مختل شده‌اند و لایه دیگری از عدم اطمینان را برای مشاغل و افرادی که به آنها وابسته هستند، ایجاد کرده‌اند.
راه ارز دیجیتال
ارزهای دیجیتال راه دیگری را ارائه داده‌اند و به کاربران امکان می‌دهند بدون تکیه بر بانک‌های سنتی، ثروت خود را منتقل کنند. اما حتی این دارایی‌های دیجیتال نیز راه فراری کاملاً قابل اعتماد از تحریم‌ها نبوده است. اوایل امسال، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی (OFAC) وزارت خزانه داری آمریکا، چندین صرافی بزرگ ارز دیجیتال ایرانی از جمله نوبیتکس، والکس، بیت‌پین و رامزینکس را تحریم کرد.
علیرضا یعقوبی، رئیس هیئت مدیره انجمن فین‌تک ایران هشدار داد که تراکنش‌های ارز دیجیتال قابل ردیابی هستند، “و اتفاقات بسیار بدی می‌تواند رخ دهد، مانند تحریم‌های اعمال شده بر کیف پول‌های ایرانی متعدد، چه متعلق به افراد، بانک مرکزی یا سایر نهادها.”
امکان تحریم، همراه با اختلالات دوره‌ای در اینترنت، ارز دیجیتال را به یک گزینه نامطمئن تبدیل می‌کند.
تاخیر در واردات
برای مشاغلی که کالاهای فیزیکی را وارد می‌کنند، چالش‌ها فراتر از پرداخت است. اختلالات و محدودیت‌های مربوط به جنگ، به ویژه پس از بلوک دریایی آمریکا علیه ایران، حمل و نقل را پیچیده کرده، زمان تحویل را طولانی کرده و عدم اطمینان در مورد زمان رسیدن محموله‌ها را افزایش داده است.
آروغان غضنفری، مدیرعامل گروه تجاری آرون، مقیاس اختلال پیش روی واردکنندگان با استفاده از بندر شانگهای در چین، که دروازه اصلی برای کالاهای حمل شده به ایران است را توصیف کرد.
“زمان حمل و نقل قبلاً 26 روز بود. اما امروزه به 102 یا حتی 120 روز افزایش می‌یابد و مشتریان ناچار به تجدید نظر در مورد واردات هستند,” غضنفری گفت. “متاسفانه مشکل اصلی اکنون این است که مسیرهای تامین ما به تدریج در حال قطع شدن است.”
و حتی زمانی که ایرانیان راهی برای پرداخت در خارج پیدا می‌کنند - و مایل به پذیرش تاخیر در دریافت کالاهای خود هستند - مشکل دیگری وجود دارد: اینکه آیا می‌توانند آنچه را که سعی در خرید آن دارند، تحمل کنند.
کاهش مداوم ارزش ریال ایران، قدرت خرید را به شدت کاهش داده است. در مقابل دلار آمریکا، ارز ایران بیش از 10 درصد از ارزش خود را در ماه گذشته، بیش از 55 درصد در سال گذشته و تقریباً 90 درصد در پنج سال گذشته از دست داده است.
و هیچ اطمینانی وجود ندارد که فشارها کاهش یابد.
با چشم‌انداز تشدید بیشتر درگیری بر فراز ایران و عدم اطمینان در مورد چشم‌انداز اقتصادی این کشور، سوال برای بسیاری از ایرانیان این نیست که چگونه پول را فرامرزی منتقل کنند. بلکه این است که چقدر می‌توانند در یک سیستم مالی فزاینده محدود حرکت کنند و چه هزینه‌ای برای این کار باید بپردازند.
نوشته: توحید اسدی