عصرایران- چند سال پیش، دو پژوهشگر به نامهای دکتر اندرو یئو (از مؤسسه بروکینگز) و دکتر جاستین هستینگز (از دانشگاه سیدنی) مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها را با پناهندگان کره شمالی انجام دادند تا بررسی کنند که «بازاری‌شدن» چگونه روابط بین‌فردی در جامعه این کشور را تغییر داده است.
به گزارش Daily NK، اکثریت قریب به اتفاق مصاحبه‌شوندگان به یک سیستم گسترده از رشوه و حق‌حساب اشاره کردند، اما تقریباً هیچ‌کدام نسبت به فساد این سیستم خشمگین نبودند.پرداخت (و دریافت) رشوه صرفاً بخشی از زندگی روزمره بود.
این نگرش غیرمنتظره، دکتر یئو و دکتر هستینگز را بر آن داشت تا تحقیقاتی را برای بررسی دقیق معنای واژه «رشوه» (뇌물) در میان مردم کره شمالی و نقشی که این پدیده در سیستم ترکیبی سوسیالیستی-بازاری این کشور ایفا می‌کند، پیگیری کنند. رُز آدامز، از گروه رسانه‌ای اتحاد (Unification Media Group)، اخیراً در سمیناری که این یافته‌ها را ارائه می‌کرد، حضور یافت و با آن‌ها مصاحبه‌ای انجام داد. متن این مصاحبه در ادامه می‌آید:
* آیا می‌توانید تعریف کنید که رشوه در کره شمالی به چه معناست؟ چه نکته‌ای در مورد آن غیرمنتظره یا متفاوت از تعریفی است که خوانندگان انگلیسی‌زبان ما می‌شناسند؟
اندرو: یک توضیح که جلب توجه کرد، از سوی یک بازاری بود که با او مصاحبه کردیم. او رشوه را با پرداخت مالیات در سیستم کره جنوبی مقایسه کرد. به عبارت دیگر، رشوه صرفاً بخشی از هزینه انجام کار (کسب‌وکار) است.
وقتی پناهندگان درباره رشوه در زندگی روزمره صحبت می‌کنند، معمولاً منظورشان راهی برای به دست آوردن چیزی است که در دسترس نیست یا راهی برای دور زدن بروکراسی (کاغذبازی) اداری. در بازارها کره شمالی، تقریباً تمام فعالیت‌های کسب‌وکار خصوصی غیرقانونی است، بنابراین «خدماتی» که گیرنده رشوه ارائه می‌دهد، اغلب صرفاً «چشم‌پوشی کردن» از ماجراست.
* دیدن جذابیت رشوه زمانی که هر دو طرف چیزی دریافت می‌کنند، آسان است. اما در مورد رشوه‌هایی که مردم برای فرار از زندان پس از دستگیری به دلیل کار غیرقانونی می‌پردازند، چه می‌توان گفت؟
جاستین: ما رشوه در کره شمالی را به‌طور کلی در دو دسته طبقه‌بندی می‌کنیم: افقی و عمودی. رشوه‌های افقی میان افرادی رخ می‌دهد که تقریباً هم‌تراز یکدیگرند، مانند ساکنان عادی و مقامات محلی رده‌پایین. نمونه‌ای از این دست در ادبیات پژوهشی موجود است: یک پناهنده توصیف کرد که انتظار می‌رفت برای تشکر بابت واکسن، یک بسته سیگار به دکتر خود بدهد. بیمار این کار را می‌کند چون می‌داند حقوق دکتر برای گذران زندگی کافی نیست. دکتر با ماندن در پست دولتی خود و ارائه خدمات عمومی، فرصت‌های کسب‌وکار پردرآمدتر را از دست می‌دهد.
این رشوه‌ها کمتر ناشی از اجبار یا معامله متقابل (داد و ستد) است و بیشتر برآمده از درک متقابل نسبت به این مسئله است که طرف مقابل چه چیزی را از دست داده و تأمین معاش چقدر دشوار است. رشوه‌های افقی بخشی از چیزی است که ما آن را «اقتصاد اخلاقی» می‌نامیم؛ جایی که مفاهیمی مانند آداب‌دانی و همدلی، تصمیمات اقتصادی را شکل می‌دهند.
این رشوه‌ها به‌عنوان نوعی حمایت اجتماعی متقابل عمل می‌کنند، بر این اساس که همه افراد در این سطح برای بقا به یکدیگر نیاز دارند. آن‌ها همچنین جامعه کره شمالی را باثبات‌تر و تاب‌آورتر می‌کنند. این رشوه‌ها خدماتی را که دولت قادر به تأمین آن‌ها نیست، سرپا نگه می‌دارند و به مردم اجازه می‌دهند کسب‌وکارهای خصوصی مورد نیاز برای تأمین معاش خود را اداره کنند.
رشوه عمودی متفاوت است. این رشوه‌ها بین هم‌ترازها رخ نمی‌دهد. آن‌ها در درون سلسله‌مراتب اتفاق می‌افتند، جایی که گیرنده رشوه قدرت قابل‌توجهی نسبت به پرداخت‌کننده دارد. این لزوماً به معنای اخاذی بودنِ ذاتی آن‌ها نیست. گاهی اوقات نیاز دارید برای انجام کاری دشوار، مانند جابه‌جایی حجم زیادی از کالا یا کاهش حکم حبس سنگین، به فردی با نفوذ در رده‌های بالا رشوه بدهید.
ما با کره شمالی‌ها و تاجران چینی که با مقامات کره شمالی تجارت می‌کردند، صحبت کردیم. در روابط عمودی، هر دو گروه اغلب «ضرورت» را به عنوان مرز اخلاقی تعیین می‌کردند. تقاضا برای رشوه معمولاً در صورتی معقول تلقی می‌شد که مبلغ آن متناسب با کار بود، یا اگر گیرنده مایحتاجی مانند غذا یا هیزم درخواست می‌کرد. شرکت‌کنندگان تنها زمانی آن را «فساد» یا اخاذی می‌نامیدند که رشوه‌ها بیش از حد یا برای خدمات ارائه‌شده مکرر بودند، یا زمانی که گیرندگان کالاهای لوکس مانند مشروبات الکلی یا کالاهای مارک‌دار طلب می‌کردند.
در واقعیت، این تعاملات پیچیده هستند و شبکه‌های رشوه افقی و عمودی می‌توانند همپوشانی داشته باشند. با این حال، این نشان می‌دهد که اندازه رشوه تنها چیزی نیست که اهمیت دارد. پویایی‌های اجتماعی و نحوه قضاوت افراد درباره نیازهای طرف مقابل، نقش کلیدی در درک آن‌ها از این تراکنش ایفا می‌کند.
* تمرکز پژوهش شما عمدتاً بر بازار است، اگرچه اشاره می‌کنید که رشوه بخشی از تقریباً تمام جنبه‌های زندگی در کره شمالی است. یک «رشوه معمولی» در بازار چه شکلی است و چرا اهمیت دارد؟
اندرو: فرض کنید شما یک فروشنده بازار هستید که چاشنی‌های ساخت چین می‌فروشید. افراد هیچ راه قانونی برای واردات کالا جهت کسب‌وکار خصوصی ندارند. بنابراین شما به کسی در یک شرکت دولتی رشوه می‌دهید تا کالاها را برای شما سفارش دهد، یا پیش از دوران کرونا، ممکن بود به مرزبانان رشوه بدهید تا هنگام عبور کالا از مرز، چشم‌پوشی کنند.
سپس چاشنی‌های خود را بار کامیون می‌کنید. تا همین اواخر، مالکیت خودروی شخصی مجاز نبود. این بدان معنا بود که یا باید یک راننده غیررسمی استخدام می‌کردید یا به کسی که می‌شناختید رشوه می‌دادید تا خودرویش را به شما قرض دهد. در مسیر شهر، کامیون شما احتمالاً از یک ایست بازرسی امنیتی عبور می‌کند که در آنجا رشوه دیگری می‌پردازید. وقتی کالاها به خانه یا انبار شما می‌رسد، یا اجاره‌بهای غرفه‌ای را در یک بازار مجاز می‌پردازید و یا در خیابان می‌فروشید و به هر پلیسی که شما را ببیند، رشوه می‌دهید.
در کره شمالی، عملاً هیچ زیرساختی برای کسب‌وکارهای خصوصی وجود ندارد. هیچ قرارداد خصوصی یا راهی برای اجرای آن‌ها، هیچ بیمه کسب‌وکار خصوصی، و هیچ سیستم سپرده‌گذاری (امانی) یا اعتباری رسمی وجود ندارد. رشوه با نشان دادن اعتبار و تعهد به رابطه، این خلأها را پر می‌کند.
مقامی که رشوه می‌گیرد و به تعهدش عمل نمی‌کند، نمی‌تواند برای مدت طولانی درآمد داشته باشد. حتی رشوه‌های اخاذی‌گونه‌ترِ «اگر نپردازی به زندان می‌اندازمت» که مردم هنگام دستگیری به دلیل کار غیرقانونی می‌پردازند، توسط نوعی نیروی بازار تعیین می‌شود. اگر هزینه زندان نرفتن خیلی بالا باشد، مردم ممکن است شغل دیگری پیدا کنند و مجریان (قانون) درآمد خود را از دست می‌دهند. اگر این هزینه خیلی پایین باشد، رشوه ارزش ریسک کردن برای مجری را ندارد. رشوه یک قیمت توافقی برای تعامل است و عمل متقابل را تشویق می‌کند.
دیدن این روابط به عنوان صرفاً معاملاتی و در برخی موارد استثمارگرانه، آسان است. اما تعاملات مکرر و ریسک متقابلی که هر دو طرف می‌توانند یکدیگر را لو بدهند یا باج‌گیری کنند، می‌تواند پیوندی پایدار ایجاد کند. برخی از مصاحبه‌شوندگان ما این افراد را «نوعی دوست» توصیف کردند. آنچه قابل‌توجه است این است که رشوه‌ها می‌توانند روابطی را ایجاد کنند که خارج از ساختارهای اجتماعیِ تحت کنترل دولت و اغلب در تضاد با آن‌ها وجود دارند. رشوه اغلب پیوندهای جدیدی ایجاد می‌کند. این پدیده اساساً تنها شبکه‌های خصوصی خارج از خانواده در کره شمالی را گسترش می‌دهد.
* چه کسی از این شبکه‌های خصوصی سود می‌برد؟ برخی ممکن است بگویند رشوه با جلوگیری از فروپاشی رژیم به دلیل ناکارآمدی‌هایش، آن را باثبات می‌کند.
اندرو: این دیدگاه تا حدی درست است. این تناقضی است که در تحقیقات ما درباره چین و اتحاد جماهیر شوروی در دوران گذار اقتصادشان به سمت بازار نیز مطرح شد. فکر نمی‌کنم بحث‌برانگیز باشد اگر بگوییم بازارها کره شمالی را از فروپاشی در اواسط دهه ۱۹۹۰ نجات دادند. همچنین می‌توان استدلال کرد که دولت از رشوه سود می‌برد. رشوه باعث می‌شود مشاغل دولتی و امنیتی با وجود اینکه دولت حقوق کافی برای گذران زندگی نمی‌پردازد، همچنان مشاغل جذابی باشند و به‌طور غیرمستقیم درآمدی را برای دولت به همراه می‌آورد.
در عین حال، رشوه دقیقاً همان چیزی است که مانع از اجرای مؤثر سیاست‌های خاص توسط دولت می‌شود. برای مثال، ریشه‌کن کردن کامل محصولات کره جنوبی زمانی که مجریان (قانون) خودشان ذینفع هستند و به خاطر درآمد شخصی اجازه می‌دهند عده‌ای از این صافی‌ها رد شوند، بسیار دشوار است.
و همان‌طور که گفتیم، رشوه محرک کلیدی روابط خصوصی خارج از دایره خانواده و فراتر از کنترل دولت است. هرچه این شبکه‌ها قوی‌تر شوند، بیشتر با دولت و خدمات آن رقابت می‌کنند. یک مثال عینی: تصور کنید می‌خواهید نامهای بفرستید و دو گزینه دارید. یکی ارزان اما کند است و احتمالاً نامه شما را می‌خواند و سانسور می‌کند. دیگری هزینه بیشتری دارد، اما سریع و خصوصی است. اگر کمی پول اضافه داشتید، اکثر ما گزینه دوم را انتخاب می‌کردیم. اما پیش از بازاری‌شدن، دولت تنها ارائه‌دهنده خدمات کلیدی این‌چنینی بود، بنابراین اگر آن‌ها را می‌خواستید، انتخابی نداشتید. رشوه هزینه اضافی برای خدمات بهتر و خصوصی‌تر است. در بستر کره شمالی، رشوه همچنین چیزی است که این جایگزین را در وهله اول ممکن می‌سازد.
* به عنوان آخرین سؤال. از زمان کووید-۱۹ تغییرات زیادی در کره شمالی رخ داده است و به نظر می‌رسد کیم جونگ اون در تلاش است عقربه‌های ساعت را به پیش از زمانی برگرداند که بازارها و رشوه گسترده به چنین نیروی اجتماعی قدرتمندی تبدیل شدند. آیا متوجه تغییراتی در نحوه اعمال یا درک رشوه قبل و بعد از کووید شده‌اید؟
جاستین: تمرکززدایی مجدد اقتصاد مطمئناً می‌تواند با رشوه‌دهی رقابت کند. خودرو را در نظر بگیرید. مالکیت خودروی شخصی قبلاً ممنوع بود. اگر برای استفاده شخصی یا کسب‌وکار خصوصی به خودرو نیاز داشتید، باید به کسی در ارتش یا محل کارتان که به خودروی دولتی دسترسی داشت، رشوه می‌دادید.
طی دو سال گذشته، کره شمالی قانون خود را اصلاح کرده تا مالکیت خصوصی خودرو را قانونی کند. افرادی که فقط گهگاه به خودرو نیاز دارند ممکن است همچنان برای قرض گرفتن خودرو رشوه بدهند. اما بخش زیادی از پولی که زمانی صرف آن رشوه‌ها می‌شد، اکنون صرف خرید وسیله نقلیه می‌شود. در مقابل، دولت می‌تواند درآمد قابل‌توجهی از واردات، فروش و ثبت‌نام خودرو به دست آورد.
در عین حال، اکنون رهایی از برخی تخلفات با رشوه بسیار دشوارتر شده است. بارزترین نمونه، قاچاق مرزی است. تعطیلی مرزها در دوران کووید-۱۹ عملاً قاچاق انفرادی و خصوصی را از بین برد. ممکن است در موارد اندکی ادامه داشته باشد، اما قاچاقچیان مجبور شده‌اند نحوه استفاده از رشوه و افرادی را که با آن‌ها رابطه می‌سازند، تغییر دهند.
در گذشته، ممکن بود به چند مرزبان در یک نقطه استراتژیک رشوه بدهند. اکنون ممکن است به مدیر یک شرکت تجاری رشوه بدهند تا بتوانند به‌طور رسمی به عنوان کارمند ثبت‌نام کنند و از طریق کانال‌های دولتی واردات انجام دهند.
این فرآیند بسیار پیچیده‌تر است و نیاز به «زیرمیزی» دادن به افراد بیشتری دارد که هزینه کاری را که اساساً همان کار سابق است، افزایش می‌دهد. می‌توانم تصور کنم این وضعیت منجر به شرایطی شود که فقط افرادی که از قبل ثروتمند هستند توان پرداخت رشوه را داشته باشند و شهروندان عادی را از فرصت‌هایی که پیش از ۲۰۲۰ داشتند، محروم کند.
«پرداخت برای امکان فعالیت» اگر هزینه آن برای همه پایین باشد، ذاتاً اشتباه نیست. اما سرکوب‌های دولتی ریسک را برای کسانی که رشوه می‌گیرند افزایش داده و همین امر قیمت‌ها را بالا برده است. این موضوع دایره کسانی را که توانایی کسب درآمد دارند، محدودتر می‌کند. فکر می‌کنم این امر بازتاب‌دهنده روند گسترده‌ترِ شتاب گرفتن نابرابری ثروت در کره شمالیِ پس از پاندمی است و ممکن است بخش کلیدی آن باشد.