غزه - سه سال پس از آغاز جنگ ویرانگر اسرائیل علیه غزه پس از حمله حماس در 7 اکتبر 2023 به اسرائیل، این منطقه فلسطینی به طور غیرقابل‌شناخت تغییر کرده است.
حملات هوایی و زمینی مداوم اسرائیل بخش‌های وسیعی از نوار غزه را ویران کرده، خانه‌ها و محله‌ها را نابود و به شدت به زیرساخت‌ها و خدمات ضروری آن آسیب رسانده است.
این جنگ زندگی حدود دو میلیون نفر را در هم شکسته است. آوارگی و دستورات تخلیه مکرر، خانواده‌ها و جوامع را از خانه‌هایشان بیرون کرده و بیش از 74245 فلسطینی کشته شده‌اند، طبق گزارش وزارت بهداشت غزه.
اگرچه در اکتبر 2025 «آتش‌بس» اعلام شد، اما به رنج‌ها پایان نداده است. وزارت بهداشت گزارش می‌دهد که از زمان اجرای «آتش‌بس»، 1462 فلسطینی کشته شده‌اند، در حالی که حملات و سایر فعالیت‌های نظامی اسرائیل در سراسر نوار غزه ادامه دارد.
سال‌ها جنگ منجر به فروپاشی آموزش، بهداشت و اقتصاد شده است، در حالی که دسترسی به غذا، آب، سرپناه و سایر نیازهای اساسی به یک مبارزه روزانه تبدیل شده است.
زندگی روزمره
برای مردم غزه، جنگ نه تنها مکان زندگی آن‌ها را تغییر داده، بلکه نحوه انجام امور روزمره را نیز تغییر داده است.
خانه، آب جاری، برق و وسیله حمل و نقل - زیرساخت‌های اساسی زندگی روزمره - دیگر برای بسیاری از فلسطینیان در غزه وجود ندارد.
طبق گزارش سازمان ملل متحد، در سپتامبر، 94 درصد از جمعیت غزه همچنان به سرپناه و کمک‌های اساسی خانگی نیاز فوری داشتند، در حالی که 65 درصد از خانوارها در چادرها یا سرپناه‌های موقت زندگی می‌کردند که محافظت کمی از عناصر در برابر آن‌ها ارائه می‌داد، زیرا توسط حملات اسرائیل یا دستورات تخلیه اجباری از خانه‌های خود آواره شده بودند.
بسیاری از خانواده‌ها همچنین فاقد وسایل خواب، روشنایی، وسایل آشپزخانه و امکانات بهداشتی مناسب بودند، طبق گزارش سازمان ملل متحد.
آب نیز به یک چالش روزانه دیگر تبدیل شده است. طبق گزارش سازمان ملل متحد، در اوایل آگوست، 91 درصد از خانوارهای مورد ارزیابی با ناامنی متوسط تا زیاد آب مواجه بودند که نسبت به 84 درصد در ژوئن افزایش یافته است.
برق نیز غیرقابل‌اعتماد است. غزه فاقد شبکه برق کارآمد است که خدمات ضروری و خانوارها را به ژنراتورها و سوخت، روغن موتور و قطعات یدکی فزاینده‌ای کمی وابسته می‌کند.
جاده‌های آسیب‌دیده و شبکه‌های ارتباطی نیز حمل و نقل، تلفن و اینترنت و دسترسی به خدمات اساسی را دشوارتر کرده است.
نتیجه یک زندگی روزمره است که حول محور بقا سازماندهی شده است: جمع‌آوری آب، شارژ تلفن، پخت و پز، شستشو و رفت و آمد بین خدمات همگی به منابع و برنامه‌ریزی نیاز دارند که زمانی غیرضروری بود.
گrief اقتصادی
اقتصاد غزه توسط جنگ ویران شده است، نابودی کسب و کارها و صنایع محلی، خانواده‌ها را با درآمد کم و قدرت خرید کاهش یافته رها کرده است.
در سپتامبر، کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد تخمین زد که 92 درصد از تاسیسات اقتصادی غزه از اکتبر 2023 آسیب دیده یا نابود شده‌اند، در حالی که نرخ بیکاری به 78 درصد رسیده است.
سرانه تولید ناخالص داخلی در سال 2025 تنها 212 دلار بود که حدود 17 درصد سطح سال 2022 است. کشاورزی و صنعت هر دو تنها با 6 درصد از تولید سال 2022 خود کار می‌کردند، در حالی که ساخت و ساز به 1 درصد کاهش یافته بود.
فروپاشی اقتصادی همچنین کالاهای اساسی را گران‌تر کرده است. محدودیت‌های اعمال شده بر حرکت کالاها به این آسیب به اقتصاد غزه افزوده است، جایی که بیشتر کالاهای مورد معامله با جهان خارج به طور تاریخی از طریق گذرگاه‌های تحت کنترل اسرائیل عبور می‌کردند.
تاثیر آن به طور مستقیم توسط مصرف‌کنندگان احساس شده است. در سپتامبر، قیمت‌ها حدود 200 درصد بالاتر از سطح قبل از اکتبر 2023 باقی ماند، طبق گزارش سازمان ملل متحد.
با از بین رفتن شغل‌ها و درآمدها، فعالیت‌های اقتصادی به طور فزاینده‌ای بر کمک، بدهی و کارهای غیررسمی کوچک متمرکز شده است. محقق اقتصادی رامی ال زایغ به الجزیره گفت که جنگ «جامعه را دهه‌ها به عقب برگردانده است»، احیای مشاغل قدیمی و ایجاد انواع جدیدی از کار با استفاده از ابزارهای اساسی و هر منبعی که در دسترس است.
بسیاری از خانواده‌های غزه اکنون به کمک نقدی از گروه‌های بشردوستانه متکی هستند. خود پول نقد نیز به طور فزاینده‌ای کمیاب شده است، و مردم به جای آن از پرداخت‌های دیجیتال و کیف پول‌های الکترونیکی استفاده می‌کنند.
مبارزه برای تحصیل
جنگ به طور چشمگیری آموزش در غزه را تغییر داده است. به مدت نزدیک به سه سال، صدها هزار کودک به طور منظم به آموزش حضوری دسترسی نداشتند زیرا مدارس آسیب دیده یا نابود شده بودند، در حالی که بسیاری از مدارس باقی‌مانده به عنوان پناهگاه استفاده می‌شوند.
طبق گزارش یونیسف، تقریباً 98 درصد از مدارس آسیب دیده یا نابود شده‌اند. تا آوریل 2026، حدود 700000 کودک در سن 4 تا 17 سال تقریباً سه سال متوالی از آموزش حضوری محروم شده بودند.
در عوض بازگشت به کلاس‌های درس، بسیاری از کودکان در چادرها و فضاهای یادگیری موقت تحصیل می‌کنند. حدود 200000 کودک به آموزش دسترسی ندارند.
این اختلال همچنین شکاف یادگیری کودکان را گسترش داده است. وزارت آموزش فلسطین هشدار داده است که از دست دادن مهارت‌های اساسی و شکاف تحصیلی فزاینده وجود دارد، و سه سال تحصیلات مختل، چشم‌انداز تحصیلی یک نسل کامل را تهدید می‌کند.
بهداشت ویران شده
سیستم بهداشتی غزه به آستانه فروپاشی رسیده است.
همه 36 بیمارستان غزه آسیب دیده‌اند و تنها 19 بیمارستان در حال حاضر فعال هستند، طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی. هیچ‌کدام با حداکثر ظرفیت کار نمی‌کنند.
تعدادی از امکاناتی که هنوز فعال هستند با کمبود شدید دارو، تجهیزات پزشکی، مواد تشخیصی و سوخت مواجه هستند. این کمبودها درمان سرطان، دیالیز و مراقبت از افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن را مختل کرده است.
دسترسی به درمان خارج از غزه نیز محدود باقی مانده است. از اکتبر 2023، حدود 12400 بیمار به دلایل پزشکی تخلیه شده‌اند، اما سازمان بهداشت جهانی می‌گوید که ده ها هزار نفر دیگر به مراقبت‌های تخصصی که در داخل نوار غزه در دسترس نیست، نیاز دارند.
فروپاشی سیستم بهداشتی، همراه با وخیم شدن شرایط زندگی، شرایط خطرناک بهداشت عمومی را ایجاد کرده است.
سازمان بهداشت جهانی در سپتامبر هشدار داد که ازدحام بیش از حد، سرپناه نامناسب، آب و بهداشت خطر شیوع بیماری را افزایش می‌دهد.
این سازمان گفت که سیستم بهداشتی برای مقابله با این خطرات فزاینده مجهز نیست و خواستار دسترسی پایدار بشردوستانه، داروها و تجهیزات ضروری، بازسازی امکانات بهداشتی و تخلیه پزشکی گسترده‌تر است.
فضای رو به کاهش
جغرافیا غزه توسط جنگ تغییر یافته است. کنترل نظامی اسرائیل و محدودیت‌های دسترسی، این سرزمین را تقسیم کرده و فلسطینیان را به یک منطقه کوچکتر سوق داده و آن‌ها را از خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و امکانات حیاتی جدا کرده است.
خط زرد یک خط مرزی نظامی در داخل غزه است که مناطق استقرار نظامی اسرائیل و دسترسی محدود را مشخص می‌کند. از زمان ایجاد آن تحت «آتش‌بس» اکتبر 2025، اسرائیل آن را عمیق‌تر به مناطق پرجمعیت منتقل کرده و خانواده‌ها را مجبور به ترک کرده است.
یورو-مد مانیتور حقوق بشر در سپتامبر گفت که کنترل نظامی و محدودیت‌های دسترسی اسرائیل حدود 70 درصد از غزه را پوشش می‌دهد و بیش از دو میلیون فلسطینی را در کمتر از 30 درصد از نوار غزه متمرکز می‌کند.
رفح یکی از واضح‌ترین نمونه‌های این تحول است. این شهر در جنوب غزه در امتداد مرز مصر واقع شده است و به پناهگاهی برای بیش از یک میلیون فلسطینی تبدیل شده است که در طول جنگ از سراسر نوار غزه آواره شده‌اند.
در ماه مه 2024، عملیات نظامی اسرائیل در رفح بیش از 800000 نفر را آواره کرد، طبق گزارش سازمان ملل متحد. امروزه، تقریباً تمام رفح، به جز منطقه غربی، موواسی رفح، تحت کنترل اسرائیل است و فلسطینیان آواره شده از این شهر قادر به بازگشت به خانه‌های خود نیستند.
یورو-مد هشدار داد که گسترش مناطق تحت کنترل اسرائیل، آوارگی اجباری را نهادینه می‌کند، فلسطینیان را از دسترسی به خانه‌ها و زمین‌های خود محروم می‌کند و هیچ تضمینی برای بازگشت آن‌ها وجود ندارد.
امنیت و حکمرانی
قبل از جنگ، حماس از سال 2007 غزه را اداره می‌کرد و اداره غیرنظامی و خدمات امنیتی خود را اداره می‌کرد. جنگ این سیستم را مختل کرده و غزه را با یک اداره غیرنظامی به شدت تضعیف شده رها کرده است.
در ژوئیه، حماس اعلام کرد که قدرت‌های اداری را به کمیته ملی مدیریت غزه (NCAG)، یک نهاد تکنوکرات فلسطینی که تحت طرح پس از جنگ ایجاد شده است، واگذار می‌کند. اما این انتقال هنوز انجام نشده است.
جنگ همچنین سیستم‌های مسئول حفظ نظم عمومی را تضعیف کرده است.
نیروهای اسرائیلی بارها به افسران پلیس و پست‌های امنیتی حمله کرده‌اند. دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد حداقل 12 حمله به پلیس را بین ژانویه و مه 2026 ثبت کرده است که منجر به کشته شدن 53 نفر از جمله 35 افسر پلیس شده است. هدف قرار دادن موسسات حکومتی عمومی به هرج و مرج و تضعیف حمایت از غیرنظامیان کمک کرده است، سازمان ملل متحد گفت.
مرکز فلسطینی حقوق بشر به طور مشابه هشدار داده است که حملات به پلیس و پرسنل امنیتی سیستم حمایت از غیرنظامیان غزه را تضعیف کرده و به یک خلأ امنیتی، آدم‌ربایی، حملات به اموال و غارت کمک بشردوستانه منجر شده است.
برای مردم غزه، سه سال جنگ احساس عدم اطمینان با هیچ مسیر روشنی به جلو را بر جای گذاشته است.
نویسنده: مرام حمید