مستند ۸۰ دقیقهای «نازا» به کارگردانی یووال آبراهام و ریچل زور، که برنده هشتادوسومین جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم ونیز شده، پرده از واقعیتی مخوف طی سه سال جنگ غزه برمیدارد و به تشریح سیستمی میپردازد که کشتن غیرنظامیان را در قالب تقلیل به اعداد عادیسازی میکند و از فلسطینیها انسانزدایی مینماید.
این مستند از معدود فیلمهایی است که به موضوع فرایند و سیستمی میپردازد که موجب کشتار جمعی در غزه شده است. بر اساس متن خلاصهای که توسط جشنواره منتشر شده، فیلم «نازا» شبهنگام بر فراز پشتبامهای تلآویو فیلمبرداری شده و «سازوکارهای پشت پرده کشتار جمعی و حسابشدۀ غیرنظامیان فلسطینی در غزه توسط اسرائیل را با جزئیات آشکار میسازد.» این فیلم بر پایه گزارشهای تحقیقی ساخته شده که پیشتر بین ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ در رسانههای اسرائیلی نظیر مجله «+۹۷۲» و «لوکال کال» (Local Call) و روزنامه بریتانیایی «گاردین» منتشر شده بودند.
آبراهام از جمله روزنامهنگارانی است که در مورد استفاده ارتش اسرائیل از هوش مصنوعی و سیستمهایی مانند«Lavender» و «The Gospel/ Habsura» مشارکت داشتهاست؛ سیستمهایی که برای ایجاد فهرست افراد مظنون یا پیشنهاد مکانها و اهداف برای بمبارانهای گسترده استفاده میشوند.
«نازا» (NAZA یا נז״א) یکعبارت اختصاری نظامی و اداری در ارتش اسرائیلاست. ترجمه تحتاللفظی این واژه«خسارت جانبی» (Collateral Damage)یا همان تلفات انسانی است. در ارتش اسرائیل، «نازا» به یکعدد یا سهمیه رسمی اشاره دارد. پیش از هر حمله هوایی، مأموران اطلاعاتی موظفند عددی را به عنوان «نازا» برای آن عملیات محاسبه کنند؛ یعنی سیستم تخمین میزند که برای حذف یک هدف مشخص، کشته شدن چه تعداد زن، کودک و شهروند غیرنظامی در اطراف آن هدف پیشبینی میشود و آیا این تعداد از نظر فرماندهی قابل قبول است یا خیر.مستند افشا میکند که با ورود سامانههای هوش مصنوعی مانند «لاوندر»، محاسبه«نازا» از یک بررسی دقیق انسانی به یک فرمول کامپیوتری سریع تبدیل شد. ماشینها اهداف را شناسایی میکردند و به طور خودکار سقف مجاز برای تلفات جانبی (نازا) را تعیین میکردند.
این فیلم بر یک حمله هوایی واحد تمرکز نمیکند، بلکه تلاش میکند تا نشان دهد که چگونه تلفات غیرنظامیان مورد انتظار قبل از انجام حملات محاسبه میشود و به نحوه تبدیل زندگی غیرنظامیان به عدد در محاسبات حملات هوایی میپردازد. این فیلم جزئیات سیستمهای پشت پرده آنچه را که به عنوان کشتار جمعی حساب شده غیرنظامیان فلسطینی در غزه توصیف شده، شرح میدهد.
طبق گزارشهای منتشره، فیلم «نازا» بر اساس گزارشهای مستند ۲۴ افسر اطلاعاتی و نظامی اسرائیلی ساخته شده است. این افراد در تعیین از راه دورِ اهداف (خانههای ساکنان غزه) نقش داشتهاند. آنها میگویند که چگونه در توسعه ابزاری نقش داشتهاند که با هوش مصنوعی و ردیابی سیگنالهای تلفن، مجتمعهای مسکونی در غزه را برای بمباران پیشنهاد میکرده است. آنها بهطور غیرمستقیم اذعان میکنند که مسئول مرگ هزاران نفر هستند.
بر اساس گزارشهای این افراد، فیلم سیستمی یکپارچه برای کشتن غیرنظامیان فلسطینی در مناطق غیرنظامی و مسکونی را توصیف میکند. این سیستم قبل از انجام حملات از راه دور، به جمعآوری دادهها، نظارت، هک تلفن و استفاده از سیستمهای مبتنی بر هوش مصنوعی متکی است. طبق اظهارات، اطلاعات اسرائیل از دادههای جمعآوریشده از هزاران تلفن هکشده برای تعیین دقیق لحظه بازگشت یک فرد هدف به خانه استفاده کرده است.
در فیلم، مصاحبهشوندگان جزئیات هدف قرار دادن افراد مظنون به ارتباط با حماس در داخل خانههایشان را بازگو میکنند؛ کسانی که عملیات را انجام میدادند از حضور اعضای خانواده و کودکان مطلع بودند. آنها همچنین از تخریب کل محلهها و شنود مکالمات بین اهداف و همسران و فرزندانشان قبل از بمباران صحبت میکنند.
آنها توضیح میدهند چگونه در ساخت «لاوندر» و خودکارسازی فرآیند شناسایی اهداف و محاسبه تلفات احتمالی نقش داشتهاند. سیستم «لاوندر» از دادههای حاصل از نظارت گسترده بر غزه که کل شبکه مخابراتی آن تحت کنترل و رصد اسرائیل است، برای شناسایی اهداف بر اساس تماسهای تلفنی، تحرکات و تعاملات آنها استفاده میکند.
مصاحبهشوندگان با استفاده از یک دفترچه یادداشت، ترسیم میکنند که چگونه اطلاعات دقیقی درباره تقریباً هر ساختمانی در غزه در اختیار داشتهاند. به عنوان بخشی از فرآیند هدفگیری، افسران میتوانستند از این سیستم برای ردیابی تلفن همراه ساکنان استفاده کنند. یکی از آنها میگوید: «این کار در مقیاسی وسیع و مانند یک کارخانه انجام میشد.»
طبق گزارشهای مستند و گواهی افسران اطلاعاتی در فیلم، برای ترور یک مأمور ردهپایین، سیستم اجازه میداد که دهها غیرنظامی (نازا) در همان خانه یا محله کشته شوند. ودر مقاطعی، سیستم اجازه کشته شدن تا چند صد فرد غیرنظامی را صرفاً برای هدف قرار دادن یک شخص رده بالا صادر میکرد. مصاحبهشوندگان میگویند که در طول جنگ، مجوز حملاتی با شاخصهای «نازا ۲۰۰» و «نازا ۳۰۰» برای اهداف بسیار مهم صادر شده بود. یک افسر هم میگوید که یک بار شاهد صدور مجوز برای «نازا ۵۰۰» بوده است، هرچند نمیدانست در نهایت چه تعداد انسان در آن حمله کشته شدند.
این سیستم با بمباران هدفمند خانههای مسکونی در شب، یعنی دقیقاً زمانی که اهداف در کنار خانوادهها و مناطق مسکونی حضور دارند، «خانه» را به محل کشتار جمعی تبدیل میکند.
ارتش اسرائیل با تکیه بر واژه «نازا» یا همان خسارات جانبی، چتر حقوقی کاذبی برای خود میسازد تا در برابر مجامع بینالمللی مدعی شود که کشتارها «عمدی» نبوده و در جریان دفاع مشروع بوده است؛ اما حقیقت فاششده در این مستند نشان میدهد که این سیستم مبتنی بر هوش مصنوعی، نه یک مکانیزم دفاعی برای دقت در هدفگیری و کاهش تلفات، بلکه یک «کارخانه ترور جمعی» است که سرعت و حجم کشتار را به بهای نابودی کامل یک خانواده، یا یک محله، به حداکثر رسانده است. فناوری در اینجا نه در خدمت دقت، بلکه در خدمت سرعتبخشیدن به یک فاجعه انسانی تمامعیار قرار گرفته است.
در این فیلم، آبراهام، هم جنبههای عملیاتی و رویههای ماجرا ـ مانند چگونگی انتخاب، هک کردن، نقشهبرداری، ردیابی و کشتن اهداف (که گفته میشود با کمک هوش مصنوعی انجام میشود) ـ و هم جنبههای شخصی و انسانی، نظیر عادیسازیِ وظیفهای روزمره را که مستلزم کشتن غیرنظامیان است واکاوی میکند.
به گفته آبراهام، این فیلم کشتار غیرنظامیان را در نتیجه اشتباهات تصادفی یا اقدامات فردی سربازانی که از دستورات سرپیچی کردهاند، نشان نمیدهد، بلکه به سیاستها، دستورالعملها، زبان حرفهای و شیوههای پذیرفته شده در سیستم نظامی میپردازد.
بر خلاف ادعاهای مداوم و رایج اسرائیل مبنی بر اینکه در جنگ غزه از کشتن غیرنظامیان دوری شده و حماس را هدف قرار داده، این مستند با چالش این ادعا، مکانیسمهای مرگ را که در اتاقهای عملیات به «اصطلاحات فنی» تبدیل شدهاند، افشا میکند.
علاوه بر این، مصاحبهشوندگان مفهوم استفاده حماس از «سپر انسانی» را که اغلب توسط مقامات اسرائیلی ذکر میشود رد کرده، میگویند که مسئله پنهان شدن عوامل حماس میان غیرنظامیان نیست؛ بلکه دلیل واقعی این است که کشتن به این شکل «فقط آسانتر است.»
سرویسهای اطلاعاتی اسرائیل، شناسایی حملات خود را به هوش مصنوعی واگذار کردهاند. گفته میشود یک برنامه کامپیوتری، الگوی تماسهای تلفنیِ متعلق به چهرههای شناختهشده حماس را تحلیل میکند و تشخیص میدهد که کدامیک از دهها هزار تلفن دیگری که تحت کنترل هستند، رفتارهای مشابهی نشان میدهند؛ سپس به مالک آن تلفن حمله میشود؛همواره در شب و در آپارتمانهایی که موقعیت مکانیشان پیشتر بهدقت توسط دولت ثبت شده است.
در کنار این گفتوگوها، فیلم تصاویری از زندگی روزمره مردم تلاویو را از پشت پنجرههای آپارتمانها نشان میدهد، تا یک واقعیت تلخ را بگوید که شهروندان عادی، درست مانند همین افراد، تنها در فاصله ۷۰ کیلومتری کشته میشوند.
این مستند که تاییدی بر ادعای سه ساله فلسطینیان است، نشان میدهد کشته شدن غیرنظامیان تصادفی نیست و این جنایتها و ویرانیها عمدی و در خدمت راهبرد کلان اسرائیل قرار دارند. هدف اصلی راهبرد اسرائیل بیش از آنکه دقت در عملیات باشد، وارد کردن خسارات سنگین است؛ هدفی که بر غیرقابلسکونت کردن غزه و تلاش برای تخلیه ساکنانش استوار است.این مصاحبهها نشان میدهند که چگونه باوری فراگیر پس از ۷ اکتبرمبنی بر اینکه هیچ فرد بیگناهی در غزه وجود ندارد، نحوه پیشبرد جنگ را شکل داد. این فیلم با پخش کلیپی از اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، که همه مردم غزه را مسئول ۷ اکتبر دانست، این پیام را منتقل میکند که از نظر اسرائیل غیرنظامیان غزه همگی بهطور ضمنی شریک جرمِ عملیات ۷ اکتبر تلقی میشوند و ممکن است ساختمانهای کامل و شمار عظیمی از انسانها در یک حمله که توسط کامپیوتر هدایت شده، نابود شوند.
این فیلم پیش از هر چیز درباره آن فرایند، آن سیستم و آن زنجیره کشتار است. فیلم «نازا» نسلکشی سیستماتیک مردم فلسطین توسط اسرائیل را برملا میسازد. به جای پرسیدن از چرایی انجام این کار، میپرسد که «چگونه» این مردان به کشتن دهها هزار غیرنظامی کمک کردهاند. این به نوعی سادهتر از پرسیدن «چرایی» این اقدامات است. فیلم «نازا» بر خودِ سیستم متمرکز است؛ یعنی سیاست نظارت گسترده و سازوکار صنعتیِ کشتار. این فیلم سیستمی را آشکار میکند که با کارآمدیِ بیرحمانهای عمل میکند و همه را یکسان شایسته مجازات میداند.