تهران برای سالهای متمادی همواره بر ضرورت افزایش همکاریهای منطقهای میان کشورهای مسلمان تأکید کرده است. با این حال، تحولات اخیر و شکلگیری «پیمان مکه» نشان میدهد که این نظم جدید منطقهای، دقیقاً همان چیزی نیست که سیاستگذاران در تهران برای آن برنامهریزی کرده بودند.
سعید جعفری در تحلیل خود برای نشریه فارن پالیسی مینویسد که اگرچه ایران همواره به دنبال ایجاد ائتلافهای اسلامی برای مقابله با نفوذ قدرتهای فرامنطقهای بوده است، اما پیمان مکه اکنون در مسیری حرکت میکند که ایران را در حاشیه قرار داده و بازیگران دیگری نظیر ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان نقشهای کلیدیتری در آن ایفا میکنند.
این پیمان که با محوریت همکاریهای امنیتی و اقتصادی در منطقه خلیج فارس و فراتر از آن مطرح شده، نشاندهنده تغییر موازنه قوا در خاورمیانه است. در حالی که ایران امیدوار بود رهبری چنین جریانی را بر عهده داشته باشد، اکنون شاهد آن است که کشورهای همسایه با رویکردهایی متفاوت و بدون مشارکت مستقیم تهران، در حال بازتعریف ترتیبات امنیتی منطقه هستند.
تحلیلگران معتقدند که غیبت ایران در این ساختار جدید، پیامدهای استراتژیک مهمی برای آینده امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز خواهد داشت. در واقع، آنچه اکنون در حال وقوع است، نوعی همگرایی منطقهای است که به جای تکیه بر تقابل با غرب، بر تعاملات چندجانبه میان قدرتهای منطقهای متمرکز شده است؛ رویکردی که با سیاستهای کلان جمهوری اسلامی در دهههای اخیر همخوانی ندارد.
این تحول نشان میدهد که کشورهای منطقه به دنبال ایجاد ثباتی هستند که در آن، رقابتهای سنتی جای خود را به همکاریهای عملگرایانه داده است. پیمان مکه در این میان به عنوان نمادی از این تغییر پارادایم عمل میکند که در آن، ایران به جای بازیگر اصلی، به یک ناظر در حاشیه تبدیل شده است.