سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) هر سال با انتشار «شاخص جهانی نوآوری» (GII)، وضعیت ظرفیت‌ها و دستاوردهای نوآوری اقتصادهای جهان را بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌های مرتبط با نهاده‌ها و ستانده‌های نوآوری بررسی و رتبه‌بندی می‌کند. در گزارش شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶، وضعیت ۱۳۹ اقتصاد جهان بر پایه حدود ۸۰ شاخص در حوزه‌هایی همچون نهادها، سرمایه انسانی و پژوهش، زیرساخت، پیچیدگی بازار، پیچیدگی کسب‌وکار، تولیدات دانش و فناوری و تولیدات خلاق ارزیابی شده است.
به گزارش ایسنا، امیرعباس محمدی کوشکی، سرپرست تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران و کارشناس دیپلماسی فناوری درباره جایگاه ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶، گفت: ایران در گزارش امسال با کسب رتبه ۸۱ در میان ۱۳۹ اقتصاد جهان قرار گرفته است؛ جایگاهی که در مقایسه با رتبه ۷۰ ایران در سال ۲۰۲۵، ۱۱ پله کاهش را نشان می‌دهد.
ایران همچنین در میان ۳۵ اقتصاد با درآمد متوسط رو به بالا رتبه ۲۳ و در میان ۱۱ اقتصاد منطقه آسیای مرکزی و جنوبی رتبه پنجم را به دست آورده است. اگر روند چند سال اخیر را دنبال کنیم، ایران در سال ۲۰۲۰ رتبه ۶۷، در سال ۲۰۲۱ رتبه ۶۰، در سال ۲۰۲۲ رتبه ۵۳، در سال ۲۰۲۳ رتبه ۶۲، در سال ۲۰۲۴ رتبه ۶۴، در سال ۲۰۲۵ رتبه ۷۰ و در سال ۲۰۲۶ رتبه ۸۱ را کسب کرده است.
وی اظهار کرد: بنابراین، مسیر رتبه ایران در یک بازه هفت‌ساله ابتدا با بهبود همراه بوده، اما از سال ۲۰۲۲ روند نزولی در رتبه کلی مشاهده می‌شود. البته خود WIPO تأکید می‌کند که تغییرات در دسترسی به داده‌ها و تغییرات چارچوب مدل شاخص، مقایسه سال‌به‌سال رتبه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و فاصله اطمینان رتبه ایران در سال ۲۰۲۶ نیز بین رتبه‌های ۶۹ تا ۸۳ قرار دارد.
این کارشناس دیپلماسی فناوری ادامه داد: در سال ۲۰۲۶، امتیاز ورودی‌های نوآوری ایران در حالی به رتبه ۱۰۴ رسیده که در سال قبل رتبه ۱۰۹ را داشت و از این منظر پنج پله بهبود دیده می‌شود؛ اما رتبه خروجی‌های نوآوری از ۴۶ در سال ۲۰۲۵ به ۵۸ در سال ۲۰۲۶ رسیده است. به بیان دیگر، افت رتبه کلی امسال را نمی‌توان صرفاً ناشی از کاهش ورودی‌های نوآوری دانست؛ زیرا جایگاه ایران در بخش ورودی‌ها بهتر شده و بخش مهمی از تغییر در رتبه کلی به وضعیت خروجی‌ها و همچنین ماهیت نسبی رتبه‌بندی بازمی‌گردد.
محمدی کوشکی درباره مشخصات اقتصادی ایران در گزارش ۲۰۲۶، توضیح داد: جمعیت ایران در این گزارش ۹۲.۴ میلیون نفر، تولید ناخالص داخلی بر مبنای برابری قدرت خرید ۱۸۷۸.۹ میلیارد دلار و تولید ناخالص داخلی سرانه بر مبنای برابری قدرت خرید ۲۱ هزار و ۴۷۳.۱ دلار محاسبه شده و ایران در گروه اقتصادهای با درآمد متوسط رو به بالا قرار گرفته است.
وی به جزئیات هفت حوزه اصلی شاخص جهانی نوآوری اشاره کرد و یادآور شد: ایران در حوزه «نهادها» امتیاز ۱۴.۶ و رتبه ۱۳۶، در «سرمایه انسانی و پژوهش» امتیاز ۳۶.۱ و رتبه ۵۶، در «زیرساخت» امتیاز ۳۸.۱ و رتبه ۹۱، در «پیچیدگی بازار» امتیاز ۳۶.۲ و رتبه ۶۸، در «پیچیدگی کسب‌وکار» امتیاز ۲۱.۱ و رتبه ۱۱۱، در «خروجی‌های دانش و فناوری» امتیاز ۲۵.۶ و رتبه ۵۴ و در «خروجی‌های خلاق» امتیاز ۲۶.۳ و رتبه ۶۴ را به دست آورده است. بنابراین، بالاترین جایگاه‌های ایران در میان هفت حوزه، مربوط به خروجی‌های دانش و فناوری، سرمایه انسانی و پژوهش، خروجی‌های خلاق و پیچیدگی بازار است.
محمدی کوشکی در تشریح پروفایل ایران در بخش نهادها، گفت: ایران در محیط نهادی امتیاز ۲۰.۳ و رتبه ۱۳۳ را کسب کرده که در زیرشاخص ثبات عملیاتی کسب‌وکار رتبه ۱۳۵ و در اثربخشی دولت رتبه ۱۱۷ را شامل می‌شود. در محیط مقرراتی نیز امتیاز ایران ۱۶.۳ و رتبه ۱۳۶ است؛ کیفیت مقررات با امتیاز ۹.۷ رتبه ۱۳۸ و حاکمیت قانون با امتیاز ۲۲.۹ رتبه ۱۳۱ را دارد. محیط کسب‌وکار نیز امتیاز ۷ و رتبه ۱۳۲ را ثبت کرده که در آن ثبات سیاستی برای فعالیت کسب‌وکارها رتبه ۱۳۲ و سیاست‌ها و فرهنگ کارآفرینی رتبه ۸۸ قرار گرفته است.
ایران؛ رتبه ۲۶ آموزش عالی و رتبه ۹ در سهم فارغ‌التحصیلان علوم و مهندسی
محمدی کوشکی در خصوص وضعیت ایران در شاخص سرمایه انسانی و پژوهشی اضافه کرد: این حوزه با امتیاز ۳۶.۱ رتبه ۵۶ را برای ایران به همراه داشته است. در بخش آموزش، امتیاز ایران ۴۵.۹ و رتبه ۹۲ است؛ هزینه آموزش معادل ۲.۸ درصد تولید ناخالص داخلی و رتبه ۱۱۶، تأمین مالی دولتی به ازای هر دانش‌آموز دوره متوسطه رتبه ۶۶، امید به تحصیل رتبه ۶۹ و نسبت دانش‌آموز به معلم در دوره متوسطه رتبه ۸۶ را دارد. داده PISA در این پروفایل برای ایران در دسترس نیست.
وی خاطر نشان کرد: در آموزش عالی، ایران با امتیاز ۴۴.۵ رتبه ۲۶ را به دست آورده و نرخ ثبت‌نام آموزش عالی رتبه ۵۷، سهم فارغ‌التحصیلان علوم و مهندسی رتبه ۹ و جابه‌جایی ورودی دانشجویان بین‌المللی رتبه ۶۲ را دارد. در بخش پژوهش نیز ایران رتبه ۵۳ را ثبت کرده است؛ تعداد پژوهشگران ۲۲۳۹.۷۴ نفر تمام‌وقت به ازای هر میلیون نفر و رتبه ۴۲، هزینه ناخالص تحقیق و توسعه معادل ۰.۷۳ درصد GDP و رتبه ۵۰ و میانگین امتیاز سه دانشگاه برتر ایران در رتبه‌بندی QS معادل ۳۹.۱ و رتبه ۴۴ گزارش شده است.
سرپرست تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران با اشاره به زیرساخت‌های ایران اظهار کرد: ایران در این حوزه امتیاز ۳۸.۱ و رتبه ۹۱ را دارد. در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، امتیاز ۶۳.۳ و رتبه ۹۶ ثبت شده است؛ دسترسی به ICT رتبه ۷۹، استفاده از ICT رتبه ۵۵ و خدمات آنلاین دولت رتبه ۱۲۵ را دارد. در زیرساخت عمومی، ایران با امتیاز ۴۷.۶ رتبه ۵۰ را کسب کرده و تولید برق رتبه ۵۲، زمان ماندگاری واردات هوایی رتبه ۷۸، عملکرد لجستیکی رتبه ۱۰۷ و تشکیل سرمایه ناخالص با رتبه ۲ از شاخص‌های این بخش هستند.
محمدی کوشکی گفت: در پایداری زیست‌محیطی نیز ایران امتیاز ۳.۳ و رتبه ۱۳۶ را دارد؛ تولید ناخالص داخلی به ازای واحد انرژی رتبه ۱۲۷، سهم انرژی کم‌کربن رتبه ۱۲۲ و گواهی‌های ISO 14001 زیست‌محیطی رتبه ۸۵ گزارش شده است.
رتبه یک ارزش بازار سهام در برابر رتبه ۱۱۳ سرمایه‌گذاری خطرپذیر
وی در ادامه درباره پیچیدگی بازار گفت: ایران امتیاز ۳۶.۲ و رتبه ۶۸ را به دست آورده است. در بخش اعتبار، رتبه ایران ۶۷ است و تأمین مالی استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های مقیاس‌پذیر رتبه ۷۳ و اعتبار داخلی بخش خصوصی معادل ۵۷.۸ درصد GDP و رتبه ۵۴ را دارد.
سرپرست تیم اختراعات و نوآوری ایران ادامه داد: در سرمایه‌گذاری، ایران رتبه ۲۴ را ثبت کرده که ارزش بازار سهام نسبت به GDP با رتبه یک، یکی از برجسته‌ترین شاخص‌های آن است؛ در مقابل، سرمایه‌گذاری خطرپذیر دریافت‌شده رتبه ۱۱۳ و سرمایه‌گذاران VC نیز رتبه ۱۱۳ را دارند و تعداد معاملات سرمایه‌گذاری خطرپذیر در مراحل بعدی رتبه ۵۹ را ثبت کرده است.
محمدی کوشکی ادامه داد: در بخش تجارت، تنوع و مقیاس بازار، ایران امتیاز ۵۵.۴ و رتبه ۱۰۴ را دارد؛ نرخ تعرفه اعمال‌شده رتبه ۱۳۳، تنوع صنعتی داخلی رتبه ۶۱ و اندازه بازار داخلی با رقم ۱۸۷۸.۹ میلیارد دلار بر مبنای PPP رتبه ۲۲ را به خود اختصاص داده است.
این کارشناس دیپلماسی فناوری یادآور شد: در پیچیدگی کسب‌وکار، ایران با امتیاز ۲۱.۱ رتبه ۱۱۱ را دارد. در بخش نیروی انسانی دانشی، رتبه ایران ۱۲۰ است؛ اشتغال دانش‌محور ۲۱.۲۱ درصد و رتبه ۷۲، سهم زنان شاغل دارای مدارک پیشرفته رتبه ۸۶، سهم پژوهش و توسعه انجام‌شده توسط بنگاه‌ها معادل ۰.۲ درصد GDP و رتبه ۵۵ و شاخص سود جمعیتی جوانان رتبه ۷۲ است.
وی افزود: در پیوندهای نوآوری، ایران رتبه ۷۸ را دارد؛ در انتشار مشترک پژوهش‌های عمومی و صنعتی رتبه ۸۲، در همکاری دانشگاه و صنعت در تحقیق و توسعه رتبه ۱۲۳، در تعامل دانشگاه با صنعت و مشارکت بین‌المللی رتبه ۳۳، در وضعیت توسعه خوشه‌ها رتبه ۹۶ و در خانواده‌های ثبت اختراع رتبه ۸۳ را ثبت کرده است.
محمدی کوشکی ادامه داد: در جذب دانش نیز ایران رتبه ۱۰۳ را دارد؛ در پرداخت‌های مالکیت فکری رتبه ۱۰۰، در واردات محصولات فناوری پیشرفته رتبه ۸۰، در واردات خدمات ICT رتبه ۱۱۸، در ورود خالص سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی رتبه ۱۱۹، در سرمایه‌گذاری سبز فیلد تحقیق و توسعه و فناوری پیشرفته رتبه ۱۲۴ و در سهم استعداد پژوهشی در بنگاه‌ها رتبه ۵۵ گزارش شده است.
ایران در خروجی‌های دانش و فناوری رتبه ۵۴ جهان را دارد
محمدی کوشکی درباره خروجی‌های دانش و فناوری گفت: ایران در این حوزه با امتیاز ۲۵.۶ رتبه ۵۴ را به دست آورده است. در تولید دانش، رتبه ایران ۳۱ است؛ ثبت اختراع رتبه ۱۳، ثبت اختراع بین‌المللی PCT رتبه ۴۵، مقالات علمی و فنی رتبه ۲۵ و شاخص H مقالات استنادی رتبه ۴۰ را دارد. در اثرگذاری دانش، ایران رتبه ۴۲ را ثبت کرده و رشد بهره‌وری نیروی کار رتبه ۵۵، ارزش شرکت‌های یونیکورن رتبه ۵۸، هزینه نرم‌افزار معادل ۰.۶ درصد GDP و رتبه ۹ و تولید فناوری پیشرفته رتبه ۴۳ را شامل می‌شود. در انتشار و انتقال دانش، ایران رتبه ۱۰۰ را دارد؛ در دریافت‌های مالکیت فکری رتبه ۹۹، در پیچیدگی تولید و صادرات رتبه ۸۵، در صادرات فناوری پیشرفته رتبه ۱۰۶، در صادرات خدمات ICT رتبه ۱۲۵ و در گواهی‌های ISO 9001 رتبه ۹۷ را ثبت کرده است.
سرپرست تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران درباره خروجی‌های خلاق نیز گفت: ایران با امتیاز ۲۶.۳ رتبه ۶۴ جهان را دارد. در دارایی‌های نامشهود، ایران رتبه ۱۸ را به دست آورده؛ علائم تجاری با رتبه ۲ و طرح‌های صنعتی با رتبه ۱۶ از مهم‌ترین نقاط این بخش هستند و ارزش برندهای ایرانی حاضر در میان ۵۰۰۰ برند برتر جهان نیز ۱.۱۲ میلیارد دلار اعلام شده که رتبه ۷۶ را به خود اختصاص داده است. در کالاها و خدمات خلاق، ایران رتبه ۱۰۴ دارد؛ صادرات خدمات فرهنگی و خلاق رتبه ۸۴، تولید فیلم‌های سینمایی رتبه ۵۳، بازار سرگرمی و رسانه رتبه ۵۹ و صادرات کالاهای خلاق رتبه ۹۰ را ثبت کرده‌اند.
محمدی کوشکی ادامه داد: در خلاقیت آنلاین، رتبه ایران ۱۳۹ است؛ دامنه‌های سطح بالا رتبه ۵۹ و مشارکت‌های گیت‌هاب رتبه ۱۱۱ دارند و شاخص ایجاد اپلیکیشن‌های موبایلی در رتبه ۱۳۸ قرار گرفته است.
وی با اشاره به برخی شاخص‌های عملکردی ایران در گزارش ۲۰۲۶ افزود: هزینه آموزش در داده موجود سال ۲۰۲۳ معادل ۲.۸۲ درصد GDP و رتبه ۱۱۶، سهم فارغ‌التحصیلان علوم و مهندسی در سال ۲۰۲۱ معادل ۳۵.۰۲ درصد و رتبه ۹، تعداد پژوهشگران ۲۲۳۹.۷۴ نفر به ازای هر میلیون نفر و رتبه ۴۲ و هزینه تحقیق و توسعه معادل ۰.۷۳ درصد GDP و رتبه ۵۰ است. تعداد ثبت اختراع در سال ۲۰۲۴ نیز ۸.۳۱ هزار مورد و رتبه ۱۳ گزارش شده است. همچنین ارزش تولیدات برندهای حاضر در جمع ۵۰۰۰ برند برتر جهان برای ایران ۱.۱۲ میلیارد دلار اعلام شده است.
دانشگاه تهران در صدر سه دانشگاه ایران در پروفایل WIPO
این کارشناس دیپلماسی فناوری با اشاره به بخش دانشگاهی پروفایل ایران گفت: در رتبه‌بندی QS، دانشگاه تهران با رتبه جهانی ۳۲۲ و امتیاز ۴۳.۳۰، دانشگاه صنعتی شریف با رتبه ۳۷۵ و امتیاز ۳۹.۹۰ و دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه ۴۵۶ و امتیاز ۳۴.۱۰ در میان سه دانشگاه برتر ایران در این پروفایل قرار گرفته‌اند. در شاخص تعامل دانشگاه با صنعت و مشارکت بین‌المللی نیز دانشگاه صنعتی امیرکبیر رتبه اول داخلی با امتیاز ۶۹.۲۵، دانشگاه صنعتی شریف رتبه دوم با امتیاز ۶۴.۹۵ و دانشگاه علوم پزشکی تهران رتبه سوم با امتیاز ۶۳.۴۵ را به دست آورده‌اند.
محمدی کوشکی افزود: در حوزه خوشه‌های نوآوری نیز ایران یک خوشه در میان ۱۰۰ خوشه برتر جهان دارد و خوشه تهران در رتبه ۶۵ قرار گرفته است؛ فناوری پزشکی مهم‌ترین حوزه ثبت اختراع و مهندسی مهم‌ترین حوزه علمی این خوشه اعلام شده است. در رتبه‌بندی بر مبنای شدت نیز تهران رتبه ۸۸ را به خود اختصاص داده است.
وی با اشاره به موضوع ویژه شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶ با عنوان «کارآفرینی علم عمیق» گفت: WIPO در این بخش، استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های زایشی مبتنی بر دستاوردهای علمی و مهندسی در حوزه‌هایی مانند مواد پیشرفته، انرژی، ژنومیک، فناوری‌های کوانتومی و زیست‌شناسی مصنوعی را بررسی کرده است. در پروفایل ایران، «نئویرا» (Neovira) به‌عنوان یک شرکت زایشی با منشأ ایرانی در حوزه درمان و علوم زیستی معرفی شده که دفتر فعلی آن در بنگلور هند است، در سال ۲۰۲۵ تأسیس شده، ۰.۳ میلیون دلار سرمایه خطرپذیر جذب کرده و ارزش‌گذاری آن در داده گزارش‌شده صفر میلیارد دلار درج شده است.