روزنامه فرهیختگان نوشت:شهریور که میرسد، دوباره بوی دفتر نو و مداد تراشیدهشده در بازار میپیچد؛ ویترینها رنگیتر میشوند، لیست خرید مدرسه دستبهدست میشود و خانوادهها برای پیداکردن دفتر، مداد، خودکار و جامدادی راهی بازار میشوند. اما پشت این خریدهای آشنا، بازاری ایستاده که در یک دهه گذشته چهره آن تغییر کرده است؛ حالا بخش بزرگی از نوشتافزار موردنیاز دانشآموزان نه در کارخانههای خارجی که در داخل کشور تولید میشود و به گفته رئیس اتحادیه لوازمالتحریر، سهم تولید داخل از بازار به حدود ۸۰ درصد رسیده است.
این تغییر البته فقط در قفسه فروشگاهها دیده نمیشود. خودکار ایرانی که زمانی سهم کوچکی از بازار داشت، در سال ۱۳۹۹ حدود ۹۰ درصد بازار را در اختیار گرفته بود و حالا تولیدکنندگان داخلی در بسیاری از اقلام نوشتافزار، رقیب جدی کالاهای وارداتیاند. بازاری که ارزش آن در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده و در ظاهر، بیش از همیشه ایرانی به نظر میرسد. اما داستان به همینجا ختم نمیشود؛ چون پشت این سهم ۸۰ درصدی، هم رشد تولیدکنندگان ایرانی قرار دارد و هم افت واردات و کوچکشدن تقاضا. به همین دلیل، برای فهمیدن اینکه واقعاً چه اتفاقی برای بازار نوشتافزار افتاده، باید از ویترین مغازهها کمی عقبتر رفت؛ جایی که ظرفیت تولید، واردات، قیمت کاغذ، قدرت خرید خانوادهها و حتی قطعی برق، سرنوشت دفتر و خودکار ایرانی را تعیین میکنند.
بازار 30 همتی نوشتافزار
بازار نوشتافزار در ایران حالا به بازاری چند دههزار میلیاردتومانی تبدیل شده است. برآوردها نشان میدهد گردش مالی این بازار در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان رسیده است؛ رقمی که البته نمیتوان آن را یک آمار دقیق و رسمی دانست؛ چراکه هنوز تصویر شفافی از میزان تولید و مصرف نوشتافزار در کشور وجود ندارد و این برآورد عمدتاً بر اساس تعداد مصرفکنندگان و میانگین مصرف آنها بهدستآمده است. در سوی دیگر این بازار، تولیدکنندگان داخلی نیز توانستهاند سهم قابلتوجهی از تقاضا را به خود اختصاص دهند.
برآوردهای موجود، سهم تولید داخل از بازار نوشتافزار را بین 60 تا 80 درصد اعلام میکنند. بااینحال، همین فاصله میان برآوردها یک مسئله مهم را نشان میدهد؛ با وجود بزرگی بازار و سهم قابلتوجه تولیدکنندگان داخلی، هنوز آمار منسجم و دقیقی از حجم تولید و سهم واقعی آنها در بازار وجود ندارد.
حجم مالی این بازار هم آنقدر قابلتوجه است که برای حضور در آن رقابت جدی شکل بگیرد. در سال 1388 این بازار سهم 2 هزار میلیاردتومانی را به خود اختصاص داده بود. 10 سال بعد این بازار رشدی سه برابری کرد و به 6 هزار میلیارد تومان رسید. سه سال بعد، در سال 1401 این رشد 100 درصدی شد و به 12 هزار میلیارد تومان افزایش پیدا کرد. این عدد بزرگی و رشد قابلتوجه بازار نوشتافزار را نشان میدهد.
به این ترتیب، طی ۱۳ سال ارزش ریالی بازار نوشتافزار از ۲ هزار میلیارد تومان به ۱۲ هزار میلیارد تومان رسیده؛ یعنی اندازه این بازار در این فاصله حدود ۶ برابر شده است. البته این افزایش ارزش ریالی را نمیتوان بهتنهایی به معنای رشد متناسب حجم مصرف دانست؛ چراکه تغییر سطح قیمتها نیز در افزایش گردش مالی بازار نقش داشته است. بااینحال، روند ارقام نشان میدهد نوشتافزار به بازاری با گردش مالی قابلتوجه تبدیل شده که برای تولیدکنندگان داخلی و واردکنندگان، سهم قابلتوجهی از تقاضای مصرفی را دربر میگیرد.
90 درصد بازار خودکار در دست تولیدکنندگان ایرانی
اگرچه سهم تولید داخل در کل بازار قابلتوجه است، اما در برخی گروههای کالایی این حضور پررنگتر دیده میشود. برای نمونه، بر اساس دادههای گزارش صنعت نوشتافزار، در سال ۱۳۹۹ حدود ۹۰ درصد بازار مصرف خودکار در اختیار تولیدکنندگان ایرانی بوده است؛ آماری که نشان میدهد تولیدکنندگان داخلی در برخی کالاها توانستهاند بخش عمده تقاضای بازار را پاسخ دهند. این تقاضا نیز از نظر ارزش ریالی، بازار کوچکی نیست. بر اساس دادههای مربوط به مصرف فرهنگی خانوار، هزینهکرد برای نوشتافزار در سال ۱۴۰۱ به حدود ۷.۸ هزار میلیارد تومان رسید؛ رقمی که تقریباً دوبرابر سال قبل بود. البته این افزایش را نمیتوان به معنای دوبرابر شدن مصرف دانست؛ چراکه رشد قیمتها نیز در افزایش ارزش ریالی هزینهکرد خانوارها نقش داشته است.
همانطور که در نمودار آمده، در سال 91، سهم خودکار ایرانی از بازار مصرف حدود 10 درصد بوده است. این سهم در سال بعد هم حفظ شد؛ اما سال 93 با 50 درصد رشد به 15 درصد رسید. در سال 94 این سهم رشدی 100 درصدی داشت و خودکار ایرانی سهمی 30 درصدی از بازار را تصاحب کرد. احتمالاً با توافق هستهای در تیرماه سال 94 و باز شدن بیشتر بازار به روی کالاهای خارجی، خودکار ایرانی 10 درصد سهم بازارش را از دست داد؛ اما یکسال بعد سهمش را مجدداً از بازار گرفت و این روند را ادامه داد تا در سال 1399، تقریباً بازار در دست خودکار تولید داخل بیفتد. البته در طول این سالها چندین برند ایرانی وارد بازار شدند و یک رقابت تقریباً تمام ایرانی در بازار شکل گرفت. طبق نمودار، سهم خودکار ایرانی در بازار از سال 1399، 90 درصد است و این نشان میدهد محصول ایرانی بهخوبی توانسته نیاز بازار را پوشش دهد، اما در بازار نوشتافزار، جامعه ایرانی با یک مشکل بزرگتر هم دستبهگریبان بود. نوشتافزار موجود در بازار از منظر محتوا، با فرهنگ ایرانی در تعارض جدی بود. آمارها نشان میدهد در دهه 90، حدود 85 درصد محتوای نوشتافزار موجود در بازار، در تعارض با فرهنگ ایرانی بود و آن 15 درصد باقیمانده نیز خنثی بودند. در این دهه، 85 درصد بازار سهم کالای وارداتی بود و 15 درصد هم تولید داخل.
خرید لوازمالتحریر داخلی بهشرط کیفیت
در سمت تقاضا، ماجرا فقط به قیمت ختم نمیشود. دانشآموزان مهمترین گروه مصرفکننده نوشتافزارند؛ در یکی از پیمایشهای انجامشده درباره این بازار، ۸۷ درصد پاسخدهندگان دانشآموز بودهاند و پس از آنها دانشجویان و کارکنان ادارات و سازمانها قرار داشتهاند. در همین بازار، قیمت همچنان نقش پررنگی در تصمیم خرید دارد.
در پیمایشی از بازدیدکنندگان نمایشگاه ایران نوشت، ۴۰ درصد قیمت و ۳۹ درصد طراحی محصول را مهمترین مزیت خرید نوشتافزار از نمایشگاه عنوان کردهاند و پس از آن، کیفیت، تنوع برندها و تعداد محصولات قرار داشتهاند. بااینحال، تقاضا برای کالای ایرانی نیز در میان مصرفکنندگان قابلتوجه است. ۸۱ درصد پاسخدهندگان گفتهاند اگر کیفیت محصولات برابر باشد، نوشتافزار ایرانی را به نمونه خارجی ترجیح میدهند. در پیمایشی دیگر نیز ۷۸ درصد افرادی که سابقه خرید نوشتافزار داشتهاند، اعلام کردهاند بخش عمده محصولاتی که استفاده میکنند، تولید داخل است.
این تمایل در حالی است که تولیدکنندگان داخلی، خود را برای رقابت با رقبای خارجی آماده میدانند. در یکی از پیمایشها، ۸۴ درصد تولیدکنندگان اعلام کردهاند که در صورت فراهم بودن شرایط برابر، توان رقابت با تولیدکنندگان خارجی از نظر کیفیت، قیمت و کمیت را دارند؛ بنابراین، مسیر سهمگیری تولید داخل از بازار تنها از افزایش حجم تولید نمیگذرد؛ قیمت و کیفیت محصول، طراحی متناسب با سلیقه مصرفکننده، دسترسی به بازار و شبکه توزیع و همچنین امکان استفاده از فناوریهای جدید، همگی میتوانند تعیین کنند که این ظرفیت تولید تا چه اندازه به فروش واقعی در بازار تبدیل شود.
تولید 4 میلیارد عددی داخلیها
بر اساس آخرین آمارهای منتشرشده از سوی وزارت صمت، میزان تولید خودکار در سالهای 97 و 98 به ترتیب 209 و 239 میلیون عدد بوده که در سال بعد یعنی 99 با افزایش قابلتوجهی به 265 میلیون عدد رسیده است. این میزان در سال 1400 با یک روند نزولی به 139 میلیون عدد کاهش یافته است. این در شرایطی است که در زمان انتشار گزارش مذکور نیاز سالیانه بازار لوازمتحریر به خودکار بین 300 تا 350 میلیون عدد بوده است. در حوزه تولید ماژیک میزان تولید از 58 میلیون عدد در سال 97 به 65 میلیون عدد در سال 99 رسیده که این عدد چیزی بیش از یک سوم نیاز 150 میلیون عددی بازار است.
مداد و مداد رنگی تا سال 1400 به میزان 345 میلیون عدد تولید میشد که بخش اعظم نیاز 360 میلیون عددی کشور را پاسخگو بوده است. دفترچه تحریر در سال 1400 حدود 158 میلیون جلد تولید شده که فاصله اندکی تا نیاز 160 میلیون جلدی در کشور دارد. براساس دادههای منتشرشده از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت با عنوان سند راهبردی نوشتافزار، تعداد واحدهای فعال در حوزه نوشتافزار براساس پروانه بهرهبرداری شده 90 واحد و در حوزه دفترچه تحریر نیز 46 واحد بوده است. ظرفیت اسمی بخش نوشتافزار 3 هزار و 886 میلیون عدد و در حوزه دفترچه تحریر 570 میلیون جلد برآورد شده بود.
واقعیتهای آماری
محسن گلستانی، رئیس اتحادیه لوازمالتحریر در گفتوگو با «فرهیختگان» درباره آمارهای تولید لوازمالتحریر و نوشتافزار اظهار کرد: «ما آمار دقیقی در اختیار نداریم و واقعیت این است که نسبت به آمارهایی که وزارت صمت اعلام میکند نیز چندان خوشبین نیستیم. دلیل آن هم وجود فاصله میان ظرفیت اسمی کارخانهها و تولید واقعی آنهاست. بسیاری از برآوردها و پیشبینیها براساس ظرفیت اسمی واحدهای تولیدی انجام میشود، اما فاصله میان این ظرفیت و میزان تولید محققشده، در نهایت خود را به شکل کمبود در بازار نشان میدهد. به همین دلیل، ما چند سال است که اتکای چندانی به این آمار نداریم و بیشتر کف بازار را ملاک ارزیابی قرار میدهیم. ممکن است یک تولیدکننده روی کاغذ ظرفیت مشخصی برای تولید داشته باشد، اما به دلیل قطعی برق، تأمیننشدن مواد اولیه که بخش قابلتوجهی از آنها وارداتی است یا مشکلات مربوط به ثبت سفارش و واردات، نتواند از این ظرفیت استفاده کند.»
وی افزود: «ازسویدیگر، رکود بازار و افت تقاضا نیز باعث شده فاصله ظرفیت اسمی و تولید واقعی بیشتر شود؛ بنابراین ارقامی که روی کاغذ وجود دارد الزاماً با آنچه در بازار اتفاق میافتد، تطابق ندارد. درباره اظهارنظرهایی مانند اینکه تعداد محدودی از تولیدکنندگان به رقم مشخصی از تولید رسیدهاند نیز باید میان «پروانه تولید» و «تولید واقعی» تفاوت قائل شد. بسیاری از ظرفیتهایی که در آمارها مطرح میشوند، در عمل به تولید بالفعل تبدیل نشدهاند. کارخانه ممکن است ظرفیت تولید داشته باشد، اما به قطعاتی نیاز داشته باشد که امکان واردات آنها فراهم نیست و در نتیجه دستگاهها عملاً متوقف بمانند. مجموعه این عوامل، موجب میشود در تفسیر آمارهای رسمی با احتیاط بیشتری عمل کنیم.»
سهم 80 درصدی تولید ایرانی از بازار لوازمالتحریر
گلستانی ادامه داد: «اقلام نوشتافزار بسیار متنوعند؛ هم از نظر ظاهری و جذابیت و هم از نظر تخصصی و کاربردی. بازار فقط به لوازمالتحریر تحصیلی محدود نمیشود و در کنار آن، لوازم هنری، اداری، مهندسی، نقشهکشی، صنعتی و اقلام متعدد دیگری نیز وجود دارد. در اقلام تحصیلی پرمصرف، بیش از ۶۰ درصد ظرفیت تولید در داخل کشور وجود دارد. بهطور سنتی، حدود ۶۰ درصد بازار نوشتافزار را تولید داخلی و ۴۰ درصد را واردات تشکیل میداده است. از تیرماه ۱۴۰۴، واردات نوشتافزار به دلیل مشکلات ثبت سفارش، محدودیتهای ارزی، شرایط جنگی و افزایش هزینههای حملونقل با افت قابلتوجهی مواجه شده است.
این کاهش واردات تا حدی با تولید داخلی جبران شده، اما به معنای رشد تولید نیست؛ بلکه همزمان با افت قدرت خرید و کاهش تقاضا، بازار نوشتافزار کوچکتر شده است. در نتیجه، سهم تولید داخلی از حدود ۶۰ درصد به ۸۰ درصد رسیده که عمدتاً ناشی از کاهش واردات و تقاضاست.»
بازار نوشتافزار به حضوری بودن مدارس وابسته است
وی همچنین گفت: «بازار نوشتافزار بهشدت به حضوری بودن مدارس وابسته است. سال تحصیلی گذشته، دانشآموزان تنها حدود سه ماه بهصورت حضوری به مدرسه رفتند و بخش دیگری از سال تعطیل یا آموزشها به شکل آنلاین برگزار شد؛ بنابراین بخش قابلتوجهی از نوشتافزاری که خانوادهها در سال گذشته خریداری کردند، عملاً مصرف نشده است. در نتیجه، خانوادهها برای بسیاری از اقلام مانند جامدادی، قمقمه، ماژیک و مداد، الزاماً خرید مجدد انجام نمیدهند. از طرف دیگر، باتوجهبه شرایط کشور و نگرانی درباره استمرار آموزش حضوری، الگوی خرید خانوادهها نیز تغییر کرده است. البته مشکلات حوزه واردات صرفاً به شرایط جنگی مربوط نیست و پیش از آن نیز وجود داشت. از تیرماه سال گذشته، به دلیل محدودیتهای ارزی، واردات مواد اولیه و بهویژه محصولات نهایی با مشکل مواجه بوده است. در نتیجه، واردات در حوزه بازرگانی نوشتافزار به سطح معناداری نرسیده و تأمین کالا در بازار با محدودیت روبهرو بوده است. مردم منتظرند حقوقشان واریز شود و سپس براساس نیاز واقعی خرید کنند. ازسویدیگر، الگوی مصرف به سمت خرید اقلام ضروری و منطبق با فهرست مدارس رفته است. هنوز مدارس بهطور کامل فعالیت خود را آغاز نکردهاند و شرایط کشور نیز باعث شده خانوادهها در خریدهای خود با نوعی بلاتکلیفی مواجه باشند.»
الزام معافیت نوشتافزار از مالیات
رئیس اتحادیه لوازمالتحریر گفت: «یکی از مسائل نگرانکننده، ترک تحصیل بخشی از دانشآموزان است؛ پدیدهای که بهخصوص پس از کرونا و در سال گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. ممکن است این موضوع در شهرهای بزرگ کمتر دیده شود، اما در روستاها و مناطق محروم، هزینه تحصیل فقط به نوشتافزار محدود نمیشود و هزینههایی مانند کیف، کفش، لباس، روپوش، شهریه و سرویس مدرسه نیز به خانواده تحمیل میشود. به همین دلیل، شاهد مواردی از ترک تحصیل هستیم. در این میان، خیرین نقش مهمی داشتهاند و تولیدکنندگان و عرضهکنندگان نوشتافزار نیز تلاش کردهاند در حد توان، کالا را بهصورت رایگان یا با کمترین سود در اختیار خیرین قرار دهند. ما حدود یک سال و نیم است که تلاش کردهایم اقلام پرمصرف نوشتافزار از مالیات بر ارزش افزوده معاف شوند. اگر این موضوع محقق میشد، میتوانست قیمت این اقلام را حدود ۱۰ درصد کاهش دهد، اما تاکنون به نتیجه نرسیده است. اگر دولت برای معافیت نوشتافزار از مالیات بر ارزش افزوده اقدام نکند، تبعات کاهش دسترسی کودکان به آموزش میتواند در بلندمدت اقتصادی و اجتماعی باشد. همانطور که خیرین برای حمایت از تحصیل کودکان کمک میکنند، دولت نیز میتواند با چشمپوشی از بخشی از درآمد مالیاتی، به کاهش هزینه تحصیل کمک کند تا کودکان به دلیل ناتوانی خانواده در تأمین چند قلم لوازمالتحریر از تحصیل بازنمانند.»
افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت نوشتافزار
وی همچنین مطرح کرد: «در بررسی قیمتها ابتدا باید میان «گرانی» و «گرانفروشی» تفاوت قائل شد. فروشندگان سود متعارفی روی کالاهای خریداریشده دارند، اما آنچه اکنون با آن مواجهیم، افزایش هزینه و قیمت تمامشده کالاهاست. امسال قیمت نوشتافزار نسبت به شهریور سال گذشته بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. یکی از دلایلی که این افزایش قیمت فشار بیشتری به خانوارها وارد میکند، نحوه خرید نوشتافزار است. خانوادهها برخلاف کالاهای خوراکی که بهصورت روزانه یا هفتگی خریداری میشوند، معمولاً نوشتافزار را یکبار در سال و بهصورت عمده خریداری میکنند؛ بنابراین افزایش قیمت این کالاها را بهصورت یکجا احساس میکنند. برای مثال، ممکن است خانوادهای سال گذشته با ۵ میلیون تومان اقلام موردنیاز فرزندش را خریداری کرده باشد، اما امسال برای همان اقلام به حدود ۱۰ میلیون تومان نیاز داشته باشد. بخش قابلتوجهی از افزایش قیمت نیز به ساختار هزینههای تولید و واردات مربوط میشود. حدود ۴۰ درصد بازار نوشتافزار وارداتی است و ۶۰ درصد تولید داخل نیز وابستگی قابلتوجهی به واردات مواد اولیه یا محصولات پتروشیمی دارد. ازسویدیگر، نرخ ارز از حدود ۸۰ تا ۹۰ هزار تومان در شهریور سال گذشته به حدود 230 هزار تومان رسیده و نرخ ارز مرکز مبادله نیز از حدود ۷۰ هزار تومان به بیش از ۱۵۰ هزار تومان افزایش یافته است؛ بنابراین رشد نرخ ارز مستقیماً و غیرمستقیم بر قیمت کالاهای نوشتافزاری اثر گذاشته است. قطعی برق نیز عامل دیگری است که هزینه تولید را افزایش داده است. بخش قابلتوجهی از تولید نوشتافزار در تابستان انجام میشود و همزمانی تولید با قطعی برق صنایع، هزینه و بهای تمامشده تولید را افزایش میدهد.»
افزایش 3 برابری قیمت کاغذ در یک سال
محمودرضا صنعتکار، رئیس هیئتمدیره انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان نوشتافزار کشور در گفتوگو با «فرهیختگان» مطرح کرد: «آن میزان رشدی که براساس پیشبینیها برای تولید نوشتافزار در نظر گرفته شده بود، محقق نشده است. تولید همچنان انجام میشود، اما نه با رشدی که انتظار میرفت. از سال ۱۴۰۰، صنعت کشور با چالشهایی مانند کرونا، جنگ، ناترازی انرژی و قطعی برق مواجه بوده که بر تولید اثر گذاشته است. در یکی دو سال اخیر نیز غیرحضوری شدن مدارس و کاهش تقاضا به بازار نوشتافزار آسیب زده است. با وجود اینکه ظرفیت تولید برخی اقلام بیش از نیاز بازار است، این مسئله به معنای رونق تولید نیست. بسیاری از تولیدکنندگان طی دو سال گذشته با کاهش فروش مواجه بودهاند، اما برای جلوگیری از تعدیل نیرو همچنان به تولید ادامه داده و بخشی از محصولات را در انبار نگه داشتهاند.»
وی تکمیل کرد: «از سوی دیگر، قطعی برق، بهویژه در شش ماه نخست سال، هزینه تولید را افزایش داده است. با توجه به اینکه عرضه از تقاضا بیشتر است، تولیدکنندگان ناچارند بخشی از این افزایش هزینه را از سود خود جبران کنند و در برخی کالاها حتی با سود بسیار پایین یا زیان به فروش برسانند. برای مثال، ماژیک در صورت ماندن طولانیمدت در انبار ممکن است خشک شود و سرمایه تولیدکننده از بین برود. در حوزه مواد اولیه نیز کاغذ نقش مهمی دارد و قیمت آن بهشدت تحت تأثیر نرخ ارز و واردات است. برآورد میشود قیمت کاغذ نسبت به سال گذشته بیش از سهبرابر شده باشد و این افزایش مستقیماً بر بهای تمامشده دفتر و سایر محصولات اثر میگذارد. افزایش قیمت نوشتافزار نیز به این دلیل بیشتر به چشم میآید که خانوادهها معمولاً این کالاها را سالی یکبار خریداری میکنند و در نتیجه، افزایش قیمت را یکجا احساس میکنند؛ برخلاف کالاهایی مانند مواد غذایی که افزایش قیمت آنها بهصورت تدریجی در خریدهای روزانه و هفتگی دیده میشود.»