عصرایران- کار در شیفت شب، به ویژه زمانی که به طور منظم و طولانی انجام شود، می تواند ساعت زیستی بدن را مختل کند. پیامد اصلی آن معمولا اختلال در خواب و هماهنگی نداشتن چرخه خواب و بیداری با ریتم طبیعی بدن است؛ اما شواهد پژوهشی، ارتباط آن را با برخی مشکلات جسمی و روانی نیز نشان داده اند.
اختلال خواب و خستگی
خوابیدن در طول روز معمولا از نظر مدت و کیفیت با خواب شبانه یکسان نیست. افراد شاغل در شیفت شب ممکن است با خواب کوتاه تر، بیدار شدن های مکرر، خواب آلودگی هنگام کار و خستگی مواجه شوند. پژوهش ها نشان می دهند شروع شیفت کاری می تواند در کوتاه مدت کیفیت خواب و سلامت روان را تحت تاثیر قرار دهد.
خواب کافی، محیط تاریک و آرام و داشتن برنامه خواب تا حد امکان منظم می تواند به کاهش این مشکلات کمک کند.
فشار خون و سلامت قلب
شب کاری با برخی عوامل خطر بیماری های قلبی عروقی، از جمله افزایش فشار خون، ارتباط دارد. یک مرور نظام مند جدید نیز ارتباط شب کاری با شاخص های مختلف خطر قلبی عروقی را بررسی کرده است.
این ارتباط به معنی ابتلای قطعی فرد شاغل در شب به بیماری قلبی نیست و عواملی مانند مدت اشتغال، نوع شیفت، خواب، تغذیه، فعالیت بدنی و سایر عوامل خطر نیز اهمیت دارند.
افزایش خطر دیابت و مشکلات متابولیک
برهم خوردن ریتم شبانه روزی و تغییر زمان خواب و غذا خوردن می تواند با سلامت متابولیک ارتباط داشته باشد. یک متاآنالیز مبتنی بر مطالعات کوهورت در سال 2024، افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع 2 را در کارکنان شیفت شب گزارش کرد و نشان داد این ارتباط با طولانی تر شدن مدت شب کاری بیشتر می شود.
اضافه وزن و چاقی نیز در برخی مطالعات در میان کارکنان شیفتی بیشتر دیده شده است.
سلامت روان
اختلال خواب، تغییر برنامه روزانه و دشوار شدن ارتباط با خانواده و دوستان می تواند بر خلق و خو اثر بگذارد. مطالعات انجام شده روی کارکنان تازه وارد به شیفت کاری نشان داده اند که خواب و برخی شاخص های سلامت روان ممکن است پس از شروع شیفت کاری نامطلوب تر شوند.
خطر خطا و تصادف
خواب آلودگی و کاهش تمرکز، به ویژه در ساعات پایانی شب و صبح زود، می تواند عملکرد فرد را کاهش دهد و احتمال خطا یا حادثه در محل کار و هنگام رانندگی را افزایش دهد. به همین دلیل مدیریت خواب برای افرادی که شب کار می کنند اهمیت ویژه ای دارد.
آیا شب کاری با سرطان ارتباط دارد؟
این بخش نیاز به دقت بیشتری دارد. آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC) در سال 2019، شب کاری را که باعث اختلال در ریتم شبانه روزی می شود در گروه «احتمالا سرطان زا برای انسان» قرار داد. این طبقه بندی بر پایه شواهد محدود انسانی، شواهد کافی در مطالعات حیوانی و شواهد مکانیسمی انجام شد.
این طبقه بندی به معنی آن نیست که شب کاری حتما باعث سرطان می شود یا هر فردی که شب کار می کند به سرطان مبتلا خواهد شد. همچنین شدت و مدت مواجهه با شب کاری اهمیت دارد و پژوهش درباره میزان دقیق این خطر همچنان ادامه دارد.
چگونه عوارض شب کاری را کمتر کنیم؟
داشتن زمان خواب تا حد امکان ثابت، تاریک و خنک نگه داشتن اتاق خواب، محدود کردن نور شدید هنگام خواب، توجه به تغذیه و فعالیت بدنی و پرهیز از رانندگی در صورت خواب آلودگی می تواند به مدیریت بهتر شیفت شب کمک کند.
اگر شب کاری برای مدت طولانی ادامه دارد، کنترل دوره ای فشار خون، وزن و عوامل خطر متابولیک نیز می تواند مفید باشد.
شب کاری به خودی خود به معنی بیمار شدن نیست، اما خواب ناکافی و اختلال مداوم در ساعت زیستی بدن می تواند در طولانی مدت بر سلامت اثر بگذارد. افرادی که با خستگی شدید، خواب آلودگی مداوم، اختلال خواب، افزایش فشار خون یا علائم پایدار جسمی و روانی مواجه هستند، بهتر است برای ارزیابی شرایط خود با پزشک مشورت کنند.