وی با اشاره به وضعیت ایران ادامه داد: در ایران حدود ۳۳ درصد مقالات دارای همکاری بینالمللی هستند که البته بخشی از این میزان، به دلایلی ممکن است واقعی نباشد. در حالی که شاخص اثرگذاری مقالات تکنویسنده، تکدانشگاهی و ملی به ترتیب پایینتر است، همکاری بینالمللی میتواند کیفیت و میزان دیدهشدن پژوهشهای کشور را افزایش دهد.
افزایش دقت و تعمیمپذیری مطالعات با همکاری بینالمللی
وی با تأکید بر اینکه باید از ظرفیت واقعی همکاریهای بینالمللی برای ارتقای پژوهش کشور استفاده کرد، گفت: همکاری بینالمللی در پژوهش موجب کاهش خطا، افزایش دقت، تعمیمپذیری و اثربخشی نتایج میشود و معمولاً مطالعات بینالمللی استنادات بیشتری دریافت میکنند و از تأثیر علمی و اجتماعی بیشتری برخوردارند.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت افزود: وقتی یک مطالعه با همکاری چند مرکز در کشورهای مختلف و با تعداد زیادی از مشارکتکنندگان انجام میشود، طبیعتاً خطای آن کاهش پیدا میکند و نتایج از قابلیت تعمیم بیشتری برخوردار خواهد بود.
وی با اشاره به تجربه دوران همهگیری کووید-۱۹ اظهار داشت: ما این موضوع را به طور مشخص در دوران کووید مشاهده کردیم. بسیاری از مطالعات مهم این دوره با همکاری بینالمللی انجام شد و حتی در حوزه فناوری نیز واکسنها محصول همکاری میان چند کشور بودند. بنابراین حتی در حوزه فناوری نیز اگر بخواهیم به صورت کاملا تککشوری فعالیت کنیم، نمیتوانیم از همه ظرفیتهای علمی و فناورانه موجود در جهان استفاده کنیم.
آخوندزاده خاطرنشان کرد: مطالعاتی که در قالب همکاریهای بینالمللی انجام شدند، قابلیت تعمیم بیشتری پیدا کردند و استنادات علمی بیشتری نیز به دست آوردند. این ویژگی هم در پژوهش دانشگاهی و هم در حوزه فناوری قابل مشاهده است.
ضرورت تنوع منابع مالی پژوهش و توسعه دیپلماسی علمی
وی در ادامه با اشاره به اهمیت تامین منابع مالی پژوهش گفت: یکی از موضوعات مهم در ارتقای جایگاه علمی کشور و توسعه دیپلماسی علمی، تامین منابع مالی برای پژوهش است.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به منابع مالی پژوهش در دانشگاههای معتبر جهان اظهار داشت: حتی دانشگاهی مانند هاروارد، با وجود قرار داشتن در آمریکا و استفاده از منابع مالی داخلی، بخشی از منابع مالی پژوهش خود را از کشورهای مختلف و نهادهای بینالمللی دریافت میکند.
وی افزود: در دانشگاه ملک عبدالعزیز عربستان نیز منابع مالی پژوهش تنها از داخل این کشور تأمین نمیشود و همکاریهای مالی و پژوهشی با کشورهایی مانند چین، کره جنوبی، پاکستان و هند وجود دارد. بخش قابل توجهی از این منابع نیز در قالب گرنتهای مشترک تامین میشود.
آخوندزاده ادامه داد: حتی دانشگاههای کشورهای مختلف که سهم قابل توجهی از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش اختصاص میدهند، از منابع مالی بینالمللی نیز استفاده میکنند و این موضوع به توسعه همکاریهای علمی و پژوهشی آنها کمک میکند.
وی با اشاره به وضعیت دانشگاه تهران گفت: اگر دانشگاه تهران را به عنوان یکی از دانشگاههای بزرگ کشور در نظر بگیریم، عمده منابع مالی پژوهش آن از داخل کشور تامین میشود و ما به ندرت میتوانیم شاهد تامین منابع مالی پژوهشی از خارج از ایران باشیم.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با بیان اینکه گاهی دریافت منابع مالی خارجی نیز به دلیل برخی ملاحظات داخلی با مشکلاتی مواجه میشود، افزود: گاهی حتی دریافت یک گرنت کوچک بینالمللی میتواند برای پژوهشگر در داخل کشور حاشیه و مشکل ایجاد کند؛ در حالی که در دنیا استفاده از منابع مالی بینالمللی بخشی از روند طبیعی توسعه پژوهش است.
تحریمهای علمی، بخشی از فشارهای وارد بر جامعه علمی کشور است
آخوندزاده در ادامه سخنان خود با اشاره به شرایط جنگی و موضوع تابآوری که محور این نشست بود، اظهار داشت: با توجه به موضوع تابآوری، باید بپذیریم که امروز در یک جنگ علمی با دشمنان خود نیز قرار داریم و شواهد این موضوع را در روند فعالیتهای پژوهشی مشاهده میکنیم. وی ادامه داد: گاهی پژوهشگر ایرانی پس از ارسال مقاله با ایمیلی مواجه میشود که از او درباره استفاده یا عدم استفاده از منابع دولتی سؤال شده است. در مواردی نیز ناشران به دلیل مسائل تحریمی، محدودیتهایی برای پژوهشگران ایرانی ایجاد میکنند.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به تجربه اخیر خود گفت: هفته گذشته با ناشری سوئیسی مواجه شدم که هنگام ارسال مقاله، اساساً اجازه سابمیت به من نداد و اعلام کرد به دلیل اینکه آیپی کاربر متعلق به ایران است، امکان ارسال مقاله وجود ندارد. اینها نمونههایی از فشارهایی است که در قالب جنگ علمی به جامعه علمی کشور وارد میشود. وی افزود: وقتی پژوهشگر ایرانی نمیتواند هزینه ثبتنام یک کنگره را پرداخت کند، نمیتواند در یک کنگره علمی شرکت کند، امکان پرداخت هزینه انتشار مقاله را ندارد یا حتی نمیتواند مقاله خود را در یک سامانه علمی سابمیت کند، این محدودیتها عملاً بر روند فعالیت علمی کشور اثر میگذارد.
آخوندزاده همچنین از اعمال محدودیت برای برخی مجلات علمی خبر داد و گفت: حتی در مواردی ناشران به مجلاتی که در ایران منتشر میشوند اعلام کردهاند که میتوانند همکاری داشته باشند، اما مقالات ارسالی از ایران نباید در آن مجله منتشر شود. اینها مجموعه فشارهایی است که در شرایط فعلی به جامعه علمی کشور وارد میشود.
ضرورت پرهیز از ایجاد محدودیتهای داخلی برای پژوهشگران
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به موضوع مقابله با نفوذ، بر ضرورت توجه به آثار تصمیمات داخلی بر جامعه علمی تأکید کرد و گفت: دشمن خارجی مشخص است و میتوان برای مقابله با تحریمها و محدودیتهای خارجی راهکار پیدا کرد؛ اما مسئلهای که امروز اهمیت دارد این است که در داخل کشور برای پژوهشگران و فعالیتهای علمی خودمان مشکل ایجاد نکنیم.
وی ادامه داد: اگر پژوهشگری مقالهای را برای مجلات معتبر بینالمللی ارسال میکند، ممکن است در کشور ناشر با سؤالات و بررسیهای مختلف مواجه شود و حتی انتشار یک مقاله برای او تبعاتی به همراه داشته باشد.
آخوندزاده در پایان تاکید کرد: اگر در شرایطی با یک جنگ خارجی مواجه هستیم که واقعیت دارد، باید مراقب باشیم خودمان در داخل کشور برای جامعه علمی دردسر و محدودیت ایجاد نکنیم. امیدوارم در کشور آنقدر عقلانیت وجود داشته باشد که در کنار مقابله با فشارهای خارجی، خودمان برای پژوهشگران و فعالیتهای علمی کشور «تحریم داخلی» ایجاد نکنیم.