دکتر علی حسین صابری با بیان اینکه واژه عقب‌ماندگی ذهنی به دلیل بار عاطفی و اجتماعی منفی، از متون علمی حذف و اصطلاح کم‌توانی ذهنی جایگزین آن شده است، افزود: کم‌توانی ذهنی می‌تواند از زمان تشکیل نطفه تا دوران کودکی، در ساختار و تکامل مغز اختلال ایجاد کند و عملکرد مغز را در دو حوزه اصلی نظیر حوزه شناختی شامل یادگیری، حل مسئله و قضاوت و حوزه رفتاری و سازگاری اجتماعی که توانایی فرد را برای زندگی مستقل محدود می‌کند، تحت تاثیر قرار می‌دهد.
دکتر صابری با تأکید بر اینکه تنها معیار ضریب هوشی (IQ) برای تشخیص کم‌توانی ذهنی کافی نیست، گفت: متأسفانه تشخیص کم‌توانی ذهنی در جامعه بیشتر بر پایه میزان IQ استوار است، در حالی که کم‌توانی ذهنی تنها با تست هوش سنجیده نمی‌شود، بلکه عملکرد روزمره، مهارت‌های اجتماعی و سازگاری فرد نیز ملاک است. معمولاً IQ بالاتر از ۷۰ (به‌علاوه یا منهای ۵) برای یادگیری حداقلی کافی در نظر گرفته می‌شود، اما این عدد به‌تنهایی تعیین کننده نیست.
این متخصص ژنتیک پزشکی تفاوت کم‌توانی ذهنی با تأخیر در گفتار یا اختلال یادگیری را بیان کرد و افزود: ممکن است فردی صرفاً کم‌توانی ذهنی داشته باشد، اما گاهی این وضعیت با دیگر اختلالات مانند ADHD (نقص توجه) یا طیف اوتیسم همراه می‌شود. نشانه‌های آن هم در تأخیر یادگیری، کندخوانی، ضعف در قضاوت و طراحی و هم در مشکلات رفتاری مانند ناتوانی در مدیریت امور شخصی، درک مفاهیم مالی یا رعایت هنجار‌های اجتماعی بروز می‌کند.
وی با اشاره به طیف شدت این اختلال، خاطرنشان کرد: کم‌توانی ذهنی در چهار درجه خفیف، متوسط، شدید و خیلی شدید طبقه‌بندی می‌شود. حدود ۸۵ درصد موارد خفیف و ۱۵ درصد متوسط تا شدید هستند. شدت بیماری بر اساس سطح توانمندی ذهنی و رفتاری، معادل سن کودک تعیین می‌شود، به‌گونه‌ای که فرد بزرگسال با توانمندی معادل کودک ۹ تا ۱۲ ساله در گروه خفیف و کمتر از ۳ ساله در گروه خیلی شدید قرار می‌گیرد.
دکتر صابری شیوع این وضعیت را یک تا سه درصد در کودکان عنوان کرد و افزود: اگرچه کم‌توانی ذهنی شایع نیست، اما با توجه به جمعیت، آمار قابل‌توجهی است. تشخیص و مدیریت آن نیازمند تیم چندتخصصی شامل نورولوژیست کودک، روانشناس بالینی، روانشناس کودک و متخصص ژنتیک است.
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز به علل بروز این اختلال پیش از تولد، حین تولد و پس از آن پرداخت و گفت: سندرم داون و سندرم ایکس شکننده از جمله شایع‌ترین عوامل ژنتیکی هستند. همچنین عفونت‌هایی مانند سرخجه، انگل توکسوپلاسما، مصرف الکل، دخانیات، برخی دارو‌ها (مانند ضدصرع)، پرتو‌های یونیزان در سه ماهه اول بارداری، و بیماری‌های مادر مانند کم‌کاری تیروئید یا دیابت کنترل نشده، از عوامل محیطی مؤثر در بروز این اختلال هستند.
این متخصص ژنتیک پزشکی مهمترین زمان مشاوره ژنتیک را پیش از ازدواج دانست و تأکید کرد: زوج‌هایی که سابقه فامیلی کم‌توانی ذهنی یا نسبت خویشاوندی نزدیک دارند، حتماً قبل از ازدواج به مشاوره ژنتیک مراجعه کنند؛ زیرا شناسایی عامل ژنتیکی ممکن است ۳ تا ۶ ماه زمان ببرد. همچنین در دوران بارداری، بین هفته‌های ۱۱ تا ۱۸، پنجره طلایی برای غربالگری و تست‌های ژنتیکی جهت بررسی سلامت جنین است که برای اقدام به غربالگری توصیه اکید می‌شود.
وی در پایان با تأکید بر نقش حیاتی اسیدفولیک، خاطرنشان کرد: هر خانمی که قصد بارداری دارد، باید طبق دستور پزشک و پیش از بارداری، اسیدفولیک مصرف کند. همچنین آموزش عمومی درباره کم‌توانی ذهنی بسیار مؤثر است و می‌تواند از بروز بسیاری از موارد پیشگیری کند.