به گزارش خبرنگار ایلنا، در جنوب سیستان و بلوچستان، جایی که بارشهای مقطعی میتواند در مدت کوتاهی سیلابهای سنگین ایجاد کند، زمین و آب رابطهای حساس و شکننده دارند. «گرگروک» در این منطقه حاصل شکافهایی عمیق در بستر زمین است که با عبور جریانهای آب گسترش پیدا میکنند و به مرور، اراضی کشاورزی و مسیرهای دسترسی را میبلعند.
محمد شهدادزهی، فعال اجتماعی، در گفتوگو با ایلنا، بخشی از ریشه این پدیده را در تغییر مسیرهای طبیعی آب و دخالت انسان در طبیعت میداند و معتقد است تجربه تاریخی مردم منطقه در مدیریت آب و زمین، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
او با اشاره به رودخانهها و مسیرهای طبیعی عبور آب در منطقه میگوید: در طول تاریخ، بخشی از مسیرهای طبیعی آب دستکاری شده و انسان مسیر آب را تغییر داده است؛ در حالی که مردم محلی در گذشته با استفاده از تجربه خود، مسیرهای عبور آب و سازههای سنتی را به شکلی ایجاد میکردند که کمترین آسیب را به طبیعت وارد کند.
شهدادزهی معتقد است اجرای ناقص یا دیرهنگام برخی زیرساختهای پاییندست سدها نیز در تشدید مشکلات نقش داشته است.
او با اشاره به سدهای پیشین و زیردان میگوید این سدها با هدف ایجاد آب پایدار برای جامعه محلی و فراهم کردن امکان کشاورزی احداث شدند، اما زیرساختهای پاییندست برای هدایت و بهرهبرداری از آب بهموقع اجرا نشدند و همین مسئله موجب شد بخشی از ظرفیت ایجادشده برای مردم منطقه به شکل مطلوب مورد استفاده قرار نگیرد.
به گفته این فعال اجتماعی، در چنین شرایطی، با تغییر مسیر طبیعی آب، جریانهای سیلابی به مسیرهایی هدایت شدهاند که به مرور موجب ایجاد و گسترش فرسایش خندقی شده است.
از فرسایش زمین تا فرسایش زندگی مردم
گسترش گرگروکها تنها زمین را تغییر نداده، بلکه به گفته شهدادزهی، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن نیز برای مردم منطقه قابل توجه است.
او با اشاره به دشتیاری میگوید: از بین رفتن زمینهای قابل استفاده و آسیب دیدن معیشت مردم، فشار اقتصادی را افزایش داده و در مواردی موجب مهاجرت ساکنان روستاها به شهرها شده است؛ مهاجرتی که به اعتقاد او میتواند زمینهساز افزایش حاشیهنشینی و آسیبهای اجتماعی شود.
شهدادزهی تأکید میکند: وقتی کشاورزی و شغل اصلی مردم از بین برود، بیکاری افزایش پیدا میکند و بخشی از افراد ناچار به سمت مشاغل کاذب میروند.
او راهکار مقابله با این وضعیت را در کنار اقدامات اجرایی دستگاههای دولتی، استفاده از تجربه جامعه محلی میداند و معتقد است باید بررسی شود مردم منطقه در طول تاریخ چگونه با آب، رودخانه و سیلاب مواجه شدهاند و چگونه میتوان این تجربه را در طرحهای جدید به کار گرفت.
۱۳۲هزار هکتار درگیر فرسایش خندقی
در سوی دیگر، منابع طبیعی و آبخیزداری استان، گرگروکها را یکی از جدیترین اشکال فرسایش آبی در منطقه میداند.
سعید صیاد ملازهی، معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان، در توضیح این پدیده به ایلنا میگوید: فرسایش خندقی یا آبکندی، بدترین نوع فرسایش آبی است که در منطقه چابهار و دشتیاری به «گرگروک» معروف است.
به گفته او، شهرستانهای چابهار و دشتیاری یکی از بزرگترین عرصههای فرسایش خندقی کشور را در خود جای دادهاند و در مجموع حدود ۱۳۲ هزار هکتار از عرصههای استان با این نوع فرسایش درگیر است که از این میزان، حدود ۳۲ هزار هکتار در محدوده عرصههای بحرانی قرار دارد.
ملازهی عوامل مختلفی را در ایجاد و گسترش این پدیده مؤثر میداند، از جمله شرایط اقلیمی و ژئومورفولوژیکی منطقه، وقوع سیلابهای سهمگین و همچنین ویژگیهای فیزیکی و بافت خاک.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان با اشاره به پیامدهای این پدیده میگوید خسارتهای ناشی از گسترش گرگروکها تنها متوجه زمینهای کشاورزی نیست، بلکه جادهها، پلها، خطوط انتقال انرژی، باغها، مناطق مسکونی و واحدهای دامداری نیز در معرض آسیب قرار دارند.
او با بیان اینکه در محدوده حدود ۱۳۰ هزار هکتاری عرصههای درگیر، بیش از ۵۰ هزار نفر سکونت دارند، تأکید میکند: کنترل فرسایش خندقی در چنین شرایطی علاوه بر حفاظت از منابع طبیعی، مستقیماً با امنیت سکونت و معیشت مردم ارتباط دارد.
اجرای پروژههای آبخیزداری برای مهار گرگروکها
ملازهی میگوید: اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان پس از انجام مطالعات لازم و با استفاده از کارشناسان، از سال ۱۳۹۸ عملیات اجرایی برای کنترل گرگروکها را آغاز کرده است.
به گفته او، با حمایت استانداران وقت، نمایندگان مجلس و رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، پروژه بند خاکی عورکی در دهستان عورکی به عنوان یکی از بزرگترین پروژههای اجرایی تاریخ منابع طبیعی و آبخیزداری کشور آغاز شده است.
وی می گوید: در فاز نخست این پروژه، بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب عملیات خاکی و تراکمی انجام شده و احداث بند خاکی عورکی به طول حدود ۱۳ کیلومتر در حال اتمام است.هدف اصلی این پروژه، هدایت ایمن جریانهای سیلابی رودخانه کاجو، جلوگیری از پیشروی گرگروکها، حفاظت از روستاهای در معرض خطر آبگرفتگی و همچنین حفاظت مستقیم از اراضی زراعی عنوان شده است.
ملازهی میگوید: با اجرای فاز نخست بند خاکی عورکی، حدود ۳۰ آبادی در معرض خطر آبگرفتگی و توسعه گالیها تحت حفاظت قرار میگیرند و بیش از ۱۶ هزار هکتار از اراضی زراعی و باغی نیز به صورت مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر اقدامات حفاظتی قرار خواهند گرفت.
او همچنین به کاهش محسوس سرعت پیشروی گرگروکها اشاره میکند و میگوید: پیش از احداث بند، در سال ۱۳۹۸ میزان پیشروی گالیها در برخی نقاط حدود ۲ هزار متر بوده، اما پس از اجرای بند، این میزان در سال ۱۴۰۲ به حدود ۵۰ متر کاهش یافته است.
آبخیزداری برای بازگرداندن امنیت به زمین
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان از دیگر اقدامات انجامشده برای مدیریت روانآب و کنترل فرسایش نیز نام میبرد؛ از جمله ترمیم سایت پخش سیلاب کلدان، احداث بند انحرافی نلینت برای جلوگیری از هدررفت آب بارندگی و هدایت آن برای استفاده در اراضی کشاورزی بیش از ۶ هزار هکتاری و احداث بند خاکی سومار بازار با حجم مخزن بیش از یک میلیون مترمکعب که به استقرار پوشش گیاهی در بیش از ۵۰ هکتار کمک کرده است.
با این حال، مسئله گرگروکها در چابهار و دشتیاری صرفاً با احداث یک سازه یا اجرای یک پروژه پایان نمییابد. گستردگی عرصههای درگیر، سکونت دهها هزار نفر در این مناطق و وابستگی بخش مهمی از مردم به کشاورزی، ضرورت تداوم مطالعات، اجرای طرحهای آبخیزداری و توجه همزمان به تجربه جامعه محلی را دوچندان کرده است.
گرگروکها امروز شکافهایی در زمین هستند، اما پشت این شکافها، مسئلهای بزرگتر قرار دارد. مسئلهای که از حفاظت خاک و مدیریت سیلاب آغاز میشود و به کشاورزی، اشتغال، مهاجرت و آینده سکونتگاههای روستایی منطقه میرسد.