عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ باغ عباس‌آباد بهشهر، یکی از آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، این روزها بیش از آنکه به‌عنوان یک باغ تاریخی معرفی شود، به محلی برای خوشگذرانی، روشن کردن آتش، برگزاری کنسرت و انواع تفریحات تبدیل شده است؛ وضعیتی که پرسش‌های جدی درباره شیوه مدیریت و حفاظت از این مجموعه تاریخی ایجاد می‌کند.
صفحه گردشگری این مجموعه که با هدف جذب گردشگر فعالیت می‌کند، تقریباً هیچ اشاره‌ای به تاریخ، ارزش‌های فرهنگی و اهمیت جهانی باغ عباس‌آباد ندارد. در عوض، پر است از تصاویر و فیلم‌هایی که گردشگران را به روشن کردن آتش در محوطه، فروش لباس و حتی ماساژ گرفتن در دل یک اثر میراث جهانی تشویق می‌کنند.
در این تصاویر، خوشگذرانی نه در حاشیه یک محوطه تاریخی، بلکه درست در قلب آن جریان دارد. اینجا باغ عباس‌آباد بهشهر است؛ مجموعه‌ای که به دلایلی، برخی از گردانندگانش ترجیح می‌دهند آن را «پارک جنگلی» بنامند.
شاخص‌ترین سازه این باغ، بنایی است که در میان دریاچه دیده می‌شود. تمام این محوطه در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، اما مدیریت آن اکنون در اختیار یک انجمن حمایت از زندانیان جرایم غیرعمد است؛ وضعیتی که عملاً نقش متولی اصلی، یعنی وزارت میراث فرهنگی، را در حفاظت و مدیریت این اثر با محدودیت‌های جدی روبه‌رو کرده است.
باغ عباس‌آباد حدود ۴۰۰ سال پیش به دستور شاه عباس اول ساخته شد و یکی از تفرجگاه‌های مورد علاقه او بود. این مجموعه، تنها باغ ایرانی است که در محیطی جنگلی و سرسبز شکل گرفته و به‌عنوان بخشی از پرونده «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. عباس‌آباد در کنار باغ فین کاشان، از معدود باغ‌های دوره صفوی در این پرونده جهانی به شمار می‌رود؛ پرونده‌ای که باغ پاسارگاد، متعلق به دوره هخامنشی، نیز از اجزای آن است.
با وجود چنین جایگاهی، آنچه امروز در باغ عباس‌آباد می‌گذرد، فاصله زیادی با استانداردهای مورد انتظار برای حفاظت از یک میراث جهانی دارد.
اگر به این مجموعه بروید، ممکن است با صحنه‌هایی روبه‌رو شوید که باورکردنی نیستند. تصاویر پیش رو را یکی از فعالان میراث فرهنگی مازندران ارسال کرده است.
سازه‌ای که بخشی از آن در سمت چپ تصویر دیده می‌شود، برج فشارشکن دریاچه باغ عباس‌آباد است؛ اثری تاریخی متعلق به دوره صفوی که در قلب این محوطه جهانی قرار دارد. با این حال، زنجیرهای محافظ اطراف آن به محلی برای پهن کردن لباس و خشک کردن رخت تبدیل شده‌اند.
در باغ عباس‌آباد ظاهراً محدودیتی هم برای این کار وجود ندارد. هر جا که باشید، می‌توانید بندی آویزان کنید و لباس‌هایتان را در محوطه میراث جهانی پهن کنید. اگر بند رخت نداشته باشید، باز هم مشکلی نیست؛ حصارها و فنس‌هایی که برای ایجاد فاصله و حفاظت از آثار تاریخی نصب شده‌اند، خودشان می‌توانند نقش بند رخت را ایفا کنند.
اما ماجرا به اینجا ختم نمی‌شود.
در صفحه تبلیغ گردشگری باغ عباس‌آباد، بارها از لذت روشن کردن آتش در این مجموعه سخن گفته شده است؛ تبلیغاتی که حالا می‌توان رد پیامدهای آن را در گوشه‌وکنار باغ دید.
تقریباً در هر نقطه‌ای از محوطه، آثار سوختگی و بقایای آتش به چشم می‌خورد. روشن کردن آتش در فضای جنگلی تنها به میکروارگانیسم‌های خاک آسیب نمی‌زند، بلکه می‌تواند ریشه درختان را نیز تخریب کند؛ درختانی که بخشی از منظر تاریخی و طبیعی این باغ جهانی هستند. افزون بر این، آتش‌های کنترل‌نشده خطر وقوع آتش‌سوزی در منطقه را افزایش می‌دهند.
طبق ضوابط حفاظتی میراث فرهنگی، روشن کردن آتش و انجام رفتارهای مخاطره‌آمیز در عرصه و حریم محوطه‌های تاریخی و باستانی، به‌ویژه آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی، ممنوع است. با این حال، آنچه در باغ عباس‌آباد دیده می‌شود، نشان می‌دهد که این ضوابط تا چه اندازه در عمل رعایت می‌شوند.
مشکل دیگر، انبوه زباله‌هایی است که در محوطه باغ رها شده‌اند؛ وضعیتی که تصاویر تازه‌رسیده از این مجموعه، مربوط به یکی دو روز پیش، به‌خوبی آن را نشان می‌دهند.
ریختن زباله در طبیعت ایران اتفاق تازه‌ای نیست. از جنگل و کوه گرفته تا دریا و حتی خیابان‌های شهرها، زباله به چشم می‌خورد. اما اینکه یک محوطه تاریخی با ثبت جهانی یونسکو، چنین وضعیتی پیدا کند، پرسش‌برانگیز و حیرت‌آور است.
بخشی از این زباله‌ها در جریان برگزاری کنسرت‌های شبانه در مجموعه ایجاد می‌شوند؛ برنامه‌هایی که برگزاری آن‌ها نیز با پرسش‌هایی درباره رعایت ضوابط حفاظتی، کنترل صدا و احتمال آسیب به آثار به‌جامانده از دوره صفوی همراه است.
اما چگونه باغ عباس‌آباد به این وضعیت رسیده و چرا متولی اصلی میراث فرهنگی، اختیار کافی برای مدیریت آن ندارد؟
مالکیت مجموعه باغ عباس‌آباد در اختیار سازمان منابع طبیعی است. در سال ۱۳۷۸، براساس قراردادی، این مجموعه برای مدت ۳۰ سال در اختیار میراث فرهنگی قرار گرفت تا کاوش‌های باستان‌شناسی و عملیات مرمت در بخش کاخ‌های تاریخی انجام شود. این واگذاری رایگان نبود و میراث فرهنگی باید بابت آن بهره مالکانه پرداخت می‌کرد.
در سال ۱۳۹۴، منابع طبیعی به دلیل دریافت نکردن این مبلغ شکایت کرد و مدیریت باغ را از میراث فرهنگی گرفت. از آن زمان تاکنون، مدیریت مجموعه چندین بار تغییر کرده و اکنون یک انجمن حمایت از زندانیان جرایم غیرعمد مسئولیت آن را بر عهده دارد.
این انجمن برای جذب گردشگر، بنرهایی را نیز در سطح شهر بهشهر نصب کرده است. در این تبلیغات، حتی برای عبور باد از میان بنرها سوراخ‌هایی ایجاد شده، اما نکته مهم‌تر محتوای آن‌هاست.
در پایین بنرها به موضوع کمک به زندانیان جرایم غیرعمد اشاره شده، اما در سراسر آن‌ها تقریباً هیچ معرفی روشن و درستی از ارزش‌های تاریخی و جهانی باغ عباس‌آباد دیده نمی‌شود.
نتیجه چنین رویکردی، شکل‌گیری تصویری عمومی از این مجموعه است که در آن، باغ عباس‌آباد نه یک محوطه تاریخی با ارزش جهانی، بلکه پارک جنگلی بزرگی برای تفریح و خوشگذرانی تلقی می‌شود؛ تصوری که به نظر می‌رسد درباره هیچ‌یک از دیگر آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی، تا این اندازه گسترش نیافته است.
با این حال، اگر تصور می‌کنید راهکاری برای نجات باغ عباس‌آباد در دست اجراست، ماجرا چندان امیدوارکننده نیست.
سازمان منابع طبیعی در حال آماده‌سازی دفترچه‌ای برای واگذاری مجموعه به بهره‌بردار جدید است. این واگذاری در حالی دنبال می‌شود که، با وجود موافقت میراث فرهنگی با اصل موضوع و مفاد دفترچه، در مزایده‌ای که در آخرین روزهای اسفند ۱۴۰۴ برگزار شد، یک نفر به‌عنوان برنده انتخاب شده است؛ مزایده‌ای که در روزهای پایانی سال و هم‌زمان با بمباران‌های شدید تهران برگزار شد؛ زمانی که پایتخت عملاً در وضعیت نیمه‌تعطیل قرار داشت.
باغ عباس‌آباد از زمان ثبت در فهرست میراث جهانی تاکنون، روی آرامش را به خود ندیده است. وزارت میراث فرهنگی نیز در حفاظت از این مجموعه کوتاهی‌های متعددی داشته است. در حال حاضر، کاوش‌های باستان‌شناسی در محدوده تاریخی باغ متوقف مانده و عملیات مرمت نیز به‌صورت مستمر و منظم انجام نمی‌شود.
گویی مهر میراث جهانی بر پیشانی باغ عباس‌آباد بهشهر، به مانعی برای کسانی تبدیل شده است که نمی‌خواهند این مجموعه به‌عنوان یک باغ تاریخی شناخته شود.
کسانی که ترجیح می‌دهند آن را «پارک جنگلی» بنامند؛ عنوانی که می‌تواند ارزش‌های تاریخی و فرهنگی این محوطه را به حاشیه براند و راه را برای فعالیت‌هایی باز کند که نه لزوماً با حفاظت از میراث جهانی سازگارند و نه الزاماً در خدمت معرفی درست آن به گردشگران.
باغ عباس‌آباد، یادگار چهار قرن تاریخ، امروز بیش از هر زمان دیگری به مدیریتی نیاز دارد که پیش از درآمدزایی و جذب گردشگر، حفاظت از ارزش‌های تاریخی و جهانی آن را در اولویت قرار دهد.