به گزارش خبرنگار ایلنا، شهرداری مشهد بهتازگی در مناطق ۱ و ۹ طرحی آزمایشی را اجرا کرده که باری سنگین و نامتعارف بر دوش پاکبانها میگذارد: «جمعآوری ضایعات». بر اساس این طرح، کارگرانی که وظیفه اصلیشان نظافت و رفتوروب معابر است، حالا باید بدون دریافتِ تجهیزات جدید، نیروی کمکی یا افزایش دستمزد، جورِ جمعآوری و جابهجایی ضایعات را هم بکشند. تحمیل این وظیفه تازه، آنهم بدون فراهم کردن زیرساختهای لازم، پرده از این واقعیت تلخ برمیدارد که گاهی شعار توسعه خدمات شهری، صرفاً به قیمت استهلاک جسمی و پایمال شدن حقوق ابتداییِ ضعیفترین حلقه این زنجیره تمام میشود.
احسان سهرابی، فعال کارگری ساکن مشهد، پس از بررسی میدانیِ وضعیت این دو منطقه، نسبت به تبعات نگرانکننده این طرح هشدار میدهد. او با یادآوری شرایط سخت و نقش حساس پاکبانها میگوید: «بررسیهای میدانی ما نشان میدهد در این طرح، جمعآوری ضایعات نیز در کنار وظایف معمول خدمات شهری گنجانده شده است. این مسئله ابهام و نگرانی بزرگی ایجاد کرده که آیا بار این خدمت جدید، بدون افزایش متناسب نیروی انسانی، تجهیزات و جبران مالی، منحصراً بر دوش پاکبانان آوار شده است؟»
این فعال کارگری با تاکید بر اینکه اصل مدیریت پسماند و امکان واگذاری بخشی از خدمات آن به پیمانکار در قوانین کشور پذیرفته شده است، میافزاید: «بحث ما اصلاً بر سر نفسِ جمعآوری پسماند نیست. مسئله اصلی، نحوه اجرای این خدمت، تعیین دقیق حدود وظایف پاکبان، حجم کار، ایمنی، ساعات کار، تجهیزات و از همه مهمتر، نحوه جبران حقوق قانونی کارگران است. درست است که به موجب ماده ۵۵ قانون شهرداری، تنظیف شهر وظیفه شهرداری است، اما اختیار شهرداری در واگذاری خدمات، مجوزی نامحدود برای تحمیل هر نوع کارِ اضافهبه کارگر نیست.»
بار کاری جدید بدون افزایش امکانات
سهرابی درباره لزوم تفکیک وظایف پیمانکار و کارگر تصریح میکند: «مطابق مواد ۸ و ۱۰ قانون کار، نوع کار، وظیفه کارگر و همچنین حفظ حقوق و مزایای قانونی او خط قرمز است. بنابراین باید میان تعهدات پیمانکار در برابر شهرداری و شرح وظایف کارگر در قبال پیمانکار، مرزبندی روشنی وجود داشته باشد. اگر در دفترچه پیمان، جمعآوری ضایعات گنجانده شده، این سؤال پابرجاست که آیا برای اجرای آن، نیروی انسانی، خودرو، تجهیزات و اعتبار ریالیِ متناسب هم دیده شده یا خیر؟ قرار نیست هر خدمتی که به پیمانکار واگذار میشود، در نهایت با همان تعداد نیروی انسانی و همان امکانات محدودِ قبلی، از گُردهی نیروی انسانی مثلاً پاکبانان کشیده شود.»
او در ادامه با اشاره به ضرورت رعایت مقررات «کار اضافه» توضیح میدهد: «بر اساس مواد ۵۱ و ۵۹ قانون کار، ساعات کار و اضافهکاری، ضوابط سختگیرانه و مشخصی دارد. اگر اضافهشدنِ بندِ جمعآوری ضایعات باعث افزایش ساعات کار، ادامه فعالیت پس از پایان شیفت یا سنگینتر شدنِ قابل توجه حجم کار شده، باید ساعات واقعی کار و مابهازای مالی آن به دقت محاسبه شود. اگر حجم خدمات بالا رفته، آیا تعداد نیروها هم بیشتر شده است؟ اگر پاسخ منفی است، باید مشخص شود هر پاکبان دقیقاً چقدر کار میکند، چند بار در روز ضایعات جمع میکند، چه مسافتی را طی میکند و چه وزنی را به دوش میکشد.»
بیتوجهی به ایمنی و ضرورت محاسبه کار مضاعف
وی همچنین با انتقاد از به کارگیری امکانات موجود برای وظایف جدید یادآور میشود: «این موضوع نیازمند ارزیابی است؛ اگر گاری، خودرو و تجهیزات موجود صرفاً برای رفتوروبِ اصلی طراحی شدهاند، استفاده مضاعف از آنها برای جمعآوری ضایعات چه بلایی بر سر ایمنی کارگر میآورد و استهلاک و هزینه واقعی پیمان را چطور تغییر میدهد؟»
سهرابی در بخش دیگری از صحبتهای خود، مسئله سلامت و ایمنی پاکبانان را مطرح کرده و خاطرنشان میکند: «جمعآوری ضایعات، زمین تا آسمان با رفتوروب معمولی فرق دارد. این ضایعات میتواند پر از شیشه، فلز، اشیای برنده، مواد عفونی و پسماندهایی باشد که خطرات جدیِ فیزیکی، شیمیایی و حتی زیستی برای کارگر به همراه دارد. طبق ماده ۹۱ قانون کار، کارفرما مکلف است وسایل و امکانات حفاظت فردی را تأمین کرده و آموزشهای لازم را ارائه دهد. حالا باید پرسید پاکبانی که مأمور جمعآوری ضایعات شده، آیا آموزش تخصصی دیده است؟ لباس و کفش مناسب، دستکش استاندارد ضدبرش و یا تجهیزات ایمن جابهجایی دارد؟»
مطالبه شفافیت از مدیریت شهری و اجرای مقررات بینالمللی
این فعال کارگری با یادآوری تعهدات بینالمللی ایران ادامه میدهد: «ایمنی کارگر یک ژست یا امر تشریفاتی نیست. ایران مقاولهنامه شماره ۱۵۵ سازمان بینالمللی کار در خصوص ایمنی و بهداشت شغلی را تصویب کرده که از فوریه ۲۰۲۴ لازمالاجرا شده است. این سند صراحتاً بر ایجاد محیط کار ایمن و پیشگیری از حوادث شغلی تأکید دارد.ایمنی پاکبان نباید در لابهلای بندهای پیمان گم شود؛ بهویژه وقتی ماهیت کار از یک نظافت ساده به جابهجایی ضایعاتِ پرخطر تغییر میکند. راهکار اصولی این است که تفکیک پسماند از مبدأ در دستور کار مدیریت شهری قرار بگیرد، نه اینکه پاکبانِ بینوا را بدون هیچ زیرساختی، به خط مقدم جمعآوری زبالههای خطرناک بفرستیم.»
وی با تاکید بر نقش نظارتی مدیریت شهری مشهد میگوید: «این مسئله فقط یک دعوای ساده بین کارگر و پیمانکار نیست. شهرداری یک نهاد عمومی است و ریال به ریال این قراردادها از جیب مردم و برای خدمات عمومی خرج میشود. بنابراین از شهرداری و شورای شهر، بهویژه کمیسیونهای تخصصی، انتظار میرود درباره اجرای این پایلوت در مناطق ۱ و ۹ شفافسازی کنند.»
هشدار نسبت به فرسودگی پاکبانان و لزوم مکانیزهسازی نظافت شهری
او درباره عدم تناسب میان امکانات و انتظارات از نیروی کار میافزاید: «اگر حجم کار بالا رفته، چرا سهم نیروی انسانی، تجهیزات و بودجه بالا نمیرود؟ توسعه شهر را که نمیتوان با فشردنِ گلوی ضعیفترین حلقه زنجیره یعنی پاکبانان پیش برد. پاکبان نباید تاوانِ کمبود نیرو، فقدان تجهیزات یا ضعفِ پیمانکار در برآورد هزینهها را بدهد.»
احسان سهرابی در پایان، خطاب به شهردار و معاونت خدمات شهری میگویید: «تمیزی شهر حق شهروندان است، اما بهای این تمیزی نباید از حسابِ سلامت، جان و کرامت پاکبان کسر شود. اگر شهرداری خدمت بیشتری میخواهد، باید پول، نیرو و تجهیزات ایمنِ آن را هم وسط بگذارد. بهجای این طرحهای خام و ناپخته، طبق قانون باید معابر اصلی و بزرگراهها با ماشینآلات مکانیزه و روشهای کاملاً ایمن نظافت شوند تا جان کارگران به خطر نیفتد؛ اتفاقی که این روزها متأسفانه کمتر شاهد آن هستیم. حفظ زیبایی شهر نباید به قیمت فرسودگی و مرگ خاموش پاکبانان تمام شود. تا دیر نشده و پیش از آنکه این طرحِ پُرایراد به سایر مناطق و دیگر کلانشهرها سرایت کند، باید این طرح را از منظر حقوق کار، ایمنی شغلی، اقتصادِ پیمان و حقوق عمومی روی میز گذاشت و شفاف ارزیابی کرد.»