تحولات روز‌های اخیر در حوزه دفاعی سرعت بیشتری گرفته است و فرماندهان نیروهای مسلح بیش از گذشته اعلام موضع می‌کنند. از سوی دیگر، بالا رفتن قیمت نفت در بازار‌های جهانی، نشان می‌دهد که دامنه رویارویی احتمالی از میدان نظامی فراتر رفته و به امنیت انرژی، تجارت دریایی و محاسبات و رشد اقتصادی قدرت‌های بزرگ رسیده است.
اتفاقات اخیر در فرانسه که به دنبال افزایش قیمت سوخت و هزینه‌های زندگی رقم خورده است و حتی مکرون، رئیس جمهوری این کشور را به خاورمیانه کشاند نیز نشان می‌دهد که اقتصاد و امنیت انرژی در جهان، به شیر نفت کشور‌های خاورمیانه متصل است.
اظهارات فرماندهان ارتش و سپاه درباره آمادگی برای دفاع، گزارش‌ها از برخورد شناورها و نفتکش‌ها با مین‌های دریایی، هشدار درباره گسترش دامنه پاسخ به پایگاه‌های آمریکا در منطقه و انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال ازسرگیری حملات نظامی، تصویر روشنی از وضعیت روز‌های اخیر است.
همچنین تحرکات دیپلماتیک برای پایان دادن به درگیری احتمالی ادامه دارد و این در شرایطی است که اظهارات مقام‌های دو طرف نشان می‌دهد که اختلاف بر سر شرایط مذاکره، محاصره دریایی و کنترل تنگه هرمز همچنان پابرجاست.
ارتش و آمادگی برای جنگی متفاوت
یکی از مهم‌ترین مواضع نظامی جمهوری اسلامی ایران در روز‌های اخیر، اظهارات سرلشکر امیر حاتمی فرمانده کل ارتش درباره آمادگی نیروهای مسلح برای جنگ ناهم‌طراز بود.
سرلشکر حاتمی پنجشنبه سی مهر در بازدید از مرکز تولید پهپاد‌های رزمی هجومی ارتش اعلام کرد که نیروهای مسلح با ارزیابی توانمندی‌های دشمن، خود را برای مواجهه با تهدید‌های احتمالی آماده کرده‌اند. نباید به دشمن اعتماد داشت و افزایش آمادگی دفاعی باید به‌صورت مستمر دنبال شود.
اما چرا جنگ ناهم‌طراز اهمیت دارد؟ در جنگ ناهم‌طراز، دو طرف از تجهیزات، ساختار و شیوه‌های یکسانی برای مقابله استفاده نمی‌کنند. در چنین شرایطی، توانایی تطبیق با محیط نبرد، استفاده از تجهیزات متناسب با ماموریت و حفظ آمادگی عملیاتی مهم است.
تاکید سرلشکر حاتمی بر این نوع آمادگی را باید در چارچوب تجربه درگیری‌های اخیر و ضرورت بازنگری در شیوه‌های دفاعی دانست، زیرا توسعه پهپادها، شهپاد‌ها و ریزپرنده‌ها بخشی از همین تغییر رویکرد است؛ تجهیزاتی که در کنار سامانه‌های متعارف، در ماموریت‌های شناسایی و رزمی کاربرد دارند.
حاتمی در بخش دیگری از سخنان خود به ماموریت نیروی دریایی ارتش در شرق تنگه هرمز اشاره کرد و گفت که حضور نیروهای ایرانی در دریا و ساحل ادامه دارد و هشدار داد که در صورت ورود شناور دشمن به این محدوده، با آن برخورد خواهد شد.
فرمانده کل ارتش همچنین محاصره دریایی را بخشی از جنگ دانست. این موضع‌گیری در شرایطی مطرح شده است که تنگه هرمز به یکی از کانون‌های اصلی تقابل جمهوری اسلامی ایران و رژیم آمریکا تبدیل شده و هرگونه تغییر در وضعیت عبور کشتی‌ها می‌تواند بر بازار انرژی و امنیت دریانوردی اثر بگذارد.
نیروی دریایی سپاه و هشدار درباره گسترش دامنه تقابل
در روز‌های چهارشنبه و پنجشنبه نیز نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از برخورد با شناور‌هایی خبر داد که به گفته این نیرو، مقررات اعلام‌شده برای عبور از محدوده تنگه هرمز را رعایت نکرده یا در انتقال غیرمجاز نفت مشارکت داشته‌اند.
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی سپاه، چهار شناور در شمال خلیج فارس هدف قرار گرفتند و آتش‌سوزی در آنها رخ داد. این گزارش همچنین از برخورد سه شناور دیگر با مین‌های دریایی در غرب تنگه هرمز خبر می‌دهد.
نیروی دریایی سپاه در ادامه هشدار داد که تداوم آنچه تحریک شناورها از سوی آمریکا و حمایت نظامی از عبور غیرمجاز خوانده، ممکن است به گسترش دامنه مقابله و هدف قرار گرفتن پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه منجر شود.
خبرگزاری رویترز نیز پنجشنبه ۳۰ مهر برابر با ۲۲ اکتبر، گزارش داد که سپاه از برخورد با هفت شناور در خلیج فارس و محدوده تنگه هرمز خبر داده است. با این حال، جزئیات مستقلی درباره هویت تمام شناورها، میزان خسارت و شرایط دقیق این حوادث منتشر نشد.
اهمیت این تحولات فقط به برخورد با شناورها محدود نیست. هشدار درباره احتمال هدف قرار گرفتن پایگاه‌های آمریکا نشان می‌دهد که تهران در مواضع اعلامی خود، میان فشار نظامی در دریا و حضور نیروهای آمریکایی در منطقه ارتباط برقرار می‌کند.
همگرایی امنیت ملی با امنیت انرژی
تنگه هرمز در روز‌های اخیر بار دیگر به عنوان مرکز تقابل ایران و آمریکا؛ گذرگاهی است که اهمیت آن فقط به جغرافیای منطقه محدود نیست و با تجارت جهانی انرژی ارتباط مستقیم دارد.
تاکید ایران بر ضرورت رعایت مقررات اعلام‌شده برای عبور شناورها در کنار ادامه فشار دریایی آمریکا بر ایران از همین رو قابل بررسی است.
زیرا که محاصره دریایی تنها یک اقدام نظامی نیست. محدود شدن صادرات نفت، دشوارتر شدن دسترسی به بازار‌های خارجی و افزایش هزینه حمل‌ونقل آثار اقتصادی مستقیمی دارد. در مقابل، افزایش خطر تردد در مسیر‌های صادرات انرژی نیز هزینه بیمه کشتی‌ها را بالا برده و شرکت‌های کشتیرانی را با تصمیم‌های دشوارتری مواجه می‌کند.
از همین رو، تنگه هرمز در وضعیت کنونی به نقطه تلاقی حاکمیت و امنیت ملی ایران، حضور نظامی آمریکا در منطقه و امنیت عرضه انرژی در بازار جهانی گره خورده است. هرگونه محدودیت در تردد دریایی، علاوه بر طرف‌های درگیر، بر کشور‌های واردکننده انرژی و اقتصاد‌های وابسته به تجارت دریایی نیز اثر می‌گذارد.
تهدید نظامی در کنار فشار اقتصادی
در سوی دیگر این تقابل، مقام‌های آمریکایی در روز‌های گذشته از ادامه فشار بر ایران سخن گفته‌اند و همزمان احتمال اقدام نظامی دوباره را نیز منتفی ندانسته‌اند.
خبرگزاری رویترز سه‌شنبه ۲۸ مهر گزارش داد که مقام‌های ایرانی معتقدند احتمال ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل همچنان وجود دارد و تهران خود را برای چنین احتمالی آماده می‌کند. این گزارش همچنین از ادامه اختلاف‌ها بر سر شرایط توافق، محاصره دریایی و صادرات نفت ایران حکایت داشت.
روز جمعه، دونالد ترامپ نیز احتمال انجام عملیات نظامی دیگری علیه ایران را مطرح کرد، هرچند جزئیات مشخصی درباره زمان و دامنه چنین اقدامی ارائه نداد. در همان روز، تام باراک فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و عراق نیز احتمال حمله در آینده نزدیک را مطرح کرد؛ اظهاراتی که به افزایش نگرانی‌ها درباره بازگشت درگیری نظامی دامن زد.
آنچه از مواضع واشنگتن در روز‌های اخیر برمی‌آید، ادامه استفاده همزمان از فشار اقتصادی، محدودیت‌های دریایی و تهدید نظامی است. در مقابل، مقام‌های ایرانی بر آمادگی دفاعی و ضرورت رفع فشار‌ها پیش از هرگونه توافق تاکید کرده‌اند.
این تقابل، وضعیتی را شکل داده که در آن نه نشانه روشنی از حل‌وفصل اختلاف‌ها دیده می‌شود و نه می‌توان از قطعی بودن آغاز دوباره جنگ سخن گفت. در چنین شرایطی، آمادگی دفاعی برای ایران به معنای افزایش تجهیزات نیست؛ حفظ زیرساخت‌های حیاتی، تامین نیاز‌های نیروهای مسلح، مراقبت از مرز‌ها و مدیریت پیامد‌های اقتصادی بحران نیز بخشی از الزامات مواجهه با تهدید‌های احتمالی به شمار می‌رود.
همزمان با افزایش نگرانی‌ها درباره احتمال ازسرگیری حملات، بازار جهانی نفت نیز به تحولات خاورمیانه واکنش نشان داد.
معاملات آتی نفت برنت در پایان روز جمعه اول آبان، با رشد ۳.۱ درصدی به ۱۱۶ دلار و ۷۲ سنت در هر بشکه رسید. نفت خام وست تگزاس اینترمدیت نیز با افزایش ۳.۸ درصدی، در سطح ۱۰۳ دلار و ۲۷ سنت معامله شد.
برنت در مجموع هفته حدود ۶ درصد افزایش قیمت داشت. این رشد قیمت، نشان از افزایش احتمال گسترش درگیری‌ها و اختلال در عرضه انرژی در بازار‌های جهانی است.
زیرا بازار نفت فقط به میزان تولید روزانه نگاه نمی‌کند و احتمال اختلال در عرضه آینده نیز بر قیمت‌ها اثر می‌گذارد.
وقتی احتمال حمله نظامی به زیرساخت‌های انرژی، گسترش درگیری در خلیج فارس یا محدود شدن تردد نفتکش‌ها بالا می‌رود، معامله‌گران بخشی از این ریسک را در قیمت‌ها می‌بینند.
در چنین شرایطی، حتی اگر عرضه نفت در مقطعی بیشتر شود، نگرانی درباره تداوم آن می‌تواند قیمت‌ها را بالا نگه ببرد.
البته افزایش قیمت نفت را نمی‌توان نتیجه تحولات ایران و آمریکا دانست. این رشد قیمت‌ها واکنشی به حملات حوثی‌ها به زیرساخت‌های انرژی عربستان و نگرانی از گسترش بحران منطقه‌ای نیز هست.
مسیر دیپلماسی همچنان باز است
در کنار مواضع نظامی، مسیر‌های دیپلماتیک نیز همچنان فعال‌اند. هرچند اظهارات مقام‌های دو طرف نشان می‌دهند که اختلاف‌ها درباره شرایط مذاکره و تضمین‌های مورد انتظار حل نشده است.
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران تاکید کرده بود که آمریکا باید فشار‌های اقتصادی، تهدیدها و تحریم‌ها را پیش از مذاکرات برطرف کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز از ادامه اختلاف‌ها درباره تنگه هرمز و تبادل پیام‌ها از مسیر میانجی‌ها خبر داده بود. همچنین مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا دستیابی به توافق را دشوار توصیف کرد و مدعی ادامه فشار اقتصادی شد.
این مواضع نشان می‌دهد که اختلاف‌ها فقط بر سر توقف درگیری نیست و موضوعاتی مانند محاصره دریایی، صادرات نفت، تحریم‌ها و ترتیبات امنیتی منطقه نیز در شکل‌گیری هر توافق احتمالی نقش دارند.
برای ایران، دفاع از کشور در چنین وضعیتی تنها به قدرت آتش و تجهیزات نظامی محدود نمی‌شود. حفظ آمادگی نیروهای مسلح، تقویت تولید داخلی تجهیزات دفاعی، صیانت از زیرساخت‌های حیاتی و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی، همگی در امنیت ملی نقش دارند.
آنچه در روز‌های گذشته بیش از هر چیز آشکار شده، پیوند نزدیک امنیت ایران با امنیت خلیج فارس و بازار جهانی انرژی است؛ پیوندی که هرگونه تشدید تنش در آن می‌تواند هزینه‌های درگیری را از میدان نبرد به اقتصاد و زندگی مردم در کشور‌های مختلف منتقل کند.