به گزارش ایلنا، مراسم اختتامیه هفتمین کنفرانس بین‌المللی صلح و حل منازعه، در دومین روز این رویداد علمی و با حضور استادان، پژوهشگران، صلح‌ورزان، صلح‌اندیشان و دانشجویان برگزار شد. این کنفرانس به همت و ابتکار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و با حمایت این دانشگاه برگزار شده است.
در آغاز مراسم، با اشاره به غیبت برخی پژوهشگران بین‌المللی که با وجود دریافت ویزا، به دلیل شرایط پرواز و موانع ایجادشده نتوانسته بودند در همایش حضور یابند، بر نقش مراکز علمی و دانشگاهی در تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری صلح تأکید شد. در این بخش، این دیدگاه مطرح شد که تصمیم‌گیری در حوزه صلح و حل منازعه نباید صرفاً در میدان جنگ یا عرصه سیاست انجام شود، بلکه باید در بستر مراکز علمی و دانشگاهی و از رهگذر تولید گفتمان صلح و سیاست‌گذاری منطقی و عقلانی شکل بگیرد.
همچنین با تأکید بر ضرورت ابتنای تصمیم‌های سیاستمداران بر دستاوردهای علمی، گفتمانی و تولیدات اندیشمندان، ابراز امیدواری شد که هفتمین کنفرانس بین‌المللی صلح و حل منازعه بتواند در شرایط متلاطم جهان تأثیرگذار باشد و ثمرات علمی آن در عرصه عمل نیز آشکار شود.
تعامل میان‌ادیانی و انسان‌دوستی؛ راهی برای ساختن پل‌های صلح
پرفسور ادوارد مارتین، مدیر مرکز تعاملات بین‌ادیانی دانشگاه ایسترن منونایت آمریکا، نخستین سخنران بخش اختتامیه بود. وی در سخنرانی خود با عنوان «ساختن پل‌های صلح: تعامل منونایت‌ها با ایران از طریق انسان‌دوستی، گفت‌وگوی میان ادیان و دوستی»، به تشریح تجربه تعامل منونایت‌ها با ایران پرداخت.
مارتین در ابتدای سخنان خود با اشاره به مسئولیتش در حوزه تعاملات بین‌ادیانی گفت که به‌عنوان مدیر برنامه آسیای مرکزی و جنوبی و مدیر مرکز تعاملات بین‌ادیانی دانشگاه ایسترن فعالیت می‌کند.
وی در ادامه، تجربه تعامل منونایت‌ها با ایران از مسیر انسان‌دوستی، گفت‌وگوی میان ادیان و دوستی را تشریح کرد و بر نقش این تعاملات در ایجاد پل‌های صلح و تفاهم میان جوامع دینی و فرهنگی تأکید کرد.
مارتین با اشاره به اهمیت گفت‌وگوی میان ادیان و همکاری‌های بشردوستانه، این رویکرد را الگویی برای کاهش تنش‌ها و ایجاد اعتماد متقابل میان ملت‌ها دانست و بر ضرورت تداوم چنین تعاملاتی برای تحقق صلح پایدار تأکید کرد.
وی در پایان، با قدردانی از برگزارکنندگان هفتمین کنفرانس بین‌المللی صلح و حل منازعه، ابراز امیدواری کرد که چنین رویدادهای علمی زمینه‌ساز گسترش گفت‌وگو، تفاهم و همکاری میان ادیان و فرهنگ‌های مختلف در جهان باشد.
هفت دوره کنفرانس، شبکه‌ای از علاقه‌مندان به صلح در سطح ملی و بین‌المللی ایجاد کرده است
سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، سخنران بعدی مراسم اختتامیه بود. وی با قدردانی از دست‌اندرکاران برگزاری همایش، از جمله دبیر علمی، دانشجویان رشته صلح و منازعه و همکاران اجرایی، اظهار کرد: برگزاری هفت همایش بین‌المللی، حلقه‌ای همفکر در کشور ایجاد کرده و شبکه‌ای از علاقه‌مندان به مسئله صلح و حل منازعه را در سطح ملی و بین‌المللی به وجود آورده است.
عاملی با اشاره به اینکه در این هفت همایش بیش از ۱۴۰۰ مقاله گردآوری شده است، گفت: این مجموعه، ذخیره‌ای دانشی است که می‌تواند در سطح ملی و بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد.
وی سپس به ارائه گزارشی آماری از مقالات هفتمین کنفرانس پرداخت و با اشاره به بررسی ۳۵۰ مقاله، اظهار کرد: از نظر موضوعی، مبانی نظری و فلسفی صلح ۲۰ درصد، منازعات و امنیت بین‌المللی ۱۶.۶ درصد، حقوق بین‌الملل و حکمرانی جهانی ۱۱.۷ درصد و فناوری‌های نوین و آینده جنگ و صلح ۳.۴ درصد مقالات را به خود اختصاص داده‌اند.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران درباره زبان مقالات نیز گفت: ۷۳.۷ درصد مقالات به زبان فارسی، ۲۰ درصد به زبان انگلیسی و ۶.۳ درصد به زبان عربی ارائه شده‌اند. از نظر توزیع کشوری، ایران با ۶۲ درصد در جایگاه نخست قرار دارد و عراق با ۱۳.۷ درصد و لبنان با ۶.۹ درصد در رتبه‌های بعدی هستند. سهم سوریه، ترکیه، پاکستان، هند، مالزی و آمریکا نیز در مجموع قابل توجه بوده است.
به گفته عاملی، از نظر توزیع قاره‌ای، آسیا با ۷۶ درصد، اروپا با ۱۲ درصد، آمریکا با ۵.۷ درصد، آفریقا با ۴ درصد و اقیانوسیه با سهمی ناچیز در این مجموعه حضور داشته‌اند.
وی با اشاره به مشارکت دانشگاه‌های مختلف در این کنفرانس افزود: دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبایی، شهید بهشتی و تربیت مدرس از جمله دانشگاه‌های داخلی مشارکت‌کننده بودند. در سطح بین‌المللی نیز دانشگاه علوم سیاسی بغداد، دانشگاه بغداد، دانشگاه مالزی، دانشگاه اسلامی لبنان، دانشگاه استانبول، دانشگاه وین و دانشگاه قاهره در این رویداد حضور داشتند.
عاملی همچنین درباره توزیع رشته‌ای مقالات گفت: علوم سیاسی و روابط بین‌الملل با ۳۲.۶ درصد، حقوق با ۱۸ درصد، جامعه‌شناسی با ۱۲ درصد، مطالعات دینی با ۱۰ درصد، علوم ارتباطات و رسانه با ۷.۴ درصد، محیط زیست با ۵.۱ درصد و اقتصاد با ۲.۱ درصد، سهمی از مقالات را به خود اختصاص داده‌اند.
وی در ادامه به موضوعات مورد توجه پژوهشگران اشاره کرد و گفت: مطالعات جنگ ۲۵ درصد، مدیریت و حل منازعه ۲۱ درصد و صلح‌سازی و راهکارهای عملی برای صلح ۲۶ درصد مقالات را شامل می‌شوند. سایر رویکردها، از جمله فرهنگ، عدالت و توسعه نیز سهم قابل توجهی داشته‌اند. از نظر روش‌شناسی، مقالات عمدتاً با رویکردهای تحلیلی ـ نظری، توصیفی ـ تحلیلی، موردکاوی، مطالعات موردی، کیفی، تطبیقی، کمی و آماری، مرور نظام‌مند و فراتحلیل تدوین شده‌اند.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با تأکید بر ماهیت بین‌رشته‌ای، بین‌دانشگاهی و بین‌کشوری این کنفرانس، ابراز امیدواری کرد که این مسیر ادامه یابد. وی با اشاره به ظرفیت دانشگاه تهران در توسعه مطالعات صلح و منازعه گفت: این دانشگاه دوره دکتری صلح و حل منازعه را دارد و دوره کارشناسی ارشد این رشته نیز در دست نهایی‌سازی است. دبیر علمی همایش نیز به دنبال ایجاد مؤسسه‌ای برای مطالعات صلح و منازعه است. پیشنهاد ما نیز ایجاد یک شرکت دانش‌بنیان در این حوزه است تا بتوانیم کمیته‌های مهارتی در زمینه‌های مختلف تشکیل دهیم.
عاملی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ناآرامی‌های موجود در جامعه، بر ضرورت بهره‌گیری از دانش روان‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی، مشاوره، جامعه‌شناسی و ارتباطات بین‌فرهنگی برای مواجهه با این مسائل تأکید کرد.
وی همچنین در آغاز سخنان خود با گرامی‌داشت یاد امام شهید و خانواده ایشان، همکار شهید دکتر محمدی، همسر و فرزند ۱۸ماهه وی، کودکان شهید میناب و لامرد و نزدیک به پنج هزار شهید جنگ اول و دوم ایران، به اهمیت اندیشه و تأمل در حل منازعات اشاره کرد.
عاملی با بیان اینکه در مکتب دینی، خداوند هم خدای رحمت و هم خدای منتقد و قهار است، به سخنی از امام علی(ع) درباره نقش اندیشیدن در حل پیچیدگی‌ها اشاره کرد و گفت: اگر از صلح سخن می‌گوییم، منظور توانایی انسان برای حل منازعات پیچیده است. دامنه منازعه از سطح خانواده تا روابط قومی، همسایگی و عرصه بین‌المللی که ممکن است به جنگ منتهی شود، گسترده است و همواره باید برای صلح راه‌حلی منطقی پیدا کنیم.
بدون توانمندی نمی‌توان وارد گفت‌وگو و مذاکره شد
محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، سخنران پایانی مراسم اختتامیه بود. وی با گرامی‌داشت یاد رهبر شهید انقلاب که به گفته او منادی گفت‌وگو و صلح بود و در میانه گفت‌وگو برای صلح به شهادت رسید، و نیز یاد شهیدان خرازی و لاریجانی، از سعیدرضا عاملی و همکارانش برای تداوم این فعالیت بین‌المللی قدردانی کرد.
امید یکی از ویژگی‌های عاملی را باور به ضرورت ورود علوم انسانی به میدان عمل دانست و گفت: ایشان معتقدند علوم انسانی نباید صرفاً به نظریه‌پردازی بسنده کند، بلکه باید در عرصه عمل نیز حضور داشته باشد.
رئیس دانشگاه تهران با اشاره به امکان بررسی مسائل اقتصادی، اجتماعی و تجاری در مطالعات بین‌المللی از طریق شناخت ملت‌ها، ارزش‌ها و علایق آن‌ها، این نگاه کاربردی را جذاب و کمتر رایج دانست و از پیشنهاد ایجاد مؤسسه دانش‌بنیان در حوزه صلح و حل منازعه استقبال کرد.
وی با تأکید بر اینکه رهبر شهید انقلاب اهل گفت‌وگو، مدارا و صلح بود و در عین حال کشور را برای جنگ آماده می‌کرد، اظهار کرد: در جهان امروز و گذشته، بدون توانمندی نمی‌توان وارد گفت‌وگو و مذاکره شد. شرایط امروز جامعه به‌گونه‌ای است که پرداختن به موضوع صلح، شجاعت و آمادگی برای مواجهه با برخی مخالفت‌ها را می‌طلبد که خوشبختانه دکتر عاملی از این آمادگی برخوردار است.
امید با اشاره به تجربه خود در حل منازعه میان چهار استان کشور که مسئولیت آن به دانشگاه تهران سپرده شده است، گفت: در خانواده اختلاف پیش می‌آید و کسی یا سیستمی باید آن را حل‌وفصل کند. در سطح ملی نیز چنین منازعاتی وجود دارد؛ اما هنگامی که از مرزها عبور می‌کنیم و وارد منازعات بین‌المللی می‌شویم، این منازعات ریشه‌های عمیق‌تری پیدا می‌کنند و گاه جنبه ارزشی و تمدنی می‌یابند. در ساختار جهانی نیز سیستم عادلانه و توانمندی برای حل منازعه وجود ندارد.
وی افزود: در برخی موارد، اگر منازعات از طریق صلح و گفت‌وگو حل نشوند، به جنگ منتهی می‌شوند. البته نبود جنگ نیز به معنای صلح‌طلبی نیست. ما ۵۰ سال است که با آمریکا نه در صلح هستیم و نه وارد جنگ شده‌ایم، اما نتوانسته‌ایم با یکدیگر مفاهمه و گفت‌وگو کنیم؛ بنابراین باید به دنبال سازوکارهای دیگری برای حل منازعات باشیم.
بحران‌های زیست‌محیطی؛ زمینه‌ای برای همکاری و گفت‌وگوی کشورها
رئیس دانشگاه تهران در ادامه با اشاره به بهره‌کشی انسان از طبیعت در قرن‌های اخیر و پیامدهای آن برای محیط زیست گفت: این وضعیت از یک منظر می‌تواند زمینه‌ای برای حرکت به سوی صلح باشد؛ زیرا کشورها را وادار می‌کند برای مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی با یکدیگر همکاری کنند. اگر در صلح نباشیم، نمی‌توانیم به‌تنهایی با عوارض تغییرات اقلیمی مقابله کنیم. مسائل اقلیمی موضوعاتی نیستند که یک کشور به‌تنهایی بتواند آن‌ها را حل کند؛ حتی کشورهای اروپایی نیز به‌تنهایی از عهده آن برنمی‌آیند. بنابراین، شرایط اقلیمی و محیط زیست در آینده کشورها را وادار خواهد کرد پای میز گفت‌وگو بنشینند و برای آینده جهان و طبیعت، راه‌حل‌های مشترکی پیدا کنند.
امید با تأکید بر ضرورت آغاز گفت‌وگو با کشورهای همسایه پیش از شکل‌گیری منازعات جدید، از عاملی خواست این موضوع را در دستور کار قرار دهد.
وی با اشاره به سفر خود برای راه‌اندازی پردیس بین‌المللی دانشگاه تهران در بغداد گفت: این پردیس به تصویب دولت رسیده و اکنون دانشجو می‌پذیرد. در جریان این سفر، با توجه به تجربه‌های خود درباره مسئله آب، نگرانی‌های آینده عراق را مطرح کردم و آمادگی ایران را برای اعزام هیئت‌ها و همکاری در زمینه حکمرانی آب اعلام کردم؛ اما متوجه شدم که طرف عراقی به دلیل تعارضات مرزی در موضوع آب و ریزگردها نگرانی‌هایی دارد.
رئیس دانشگاه تهران ادامه داد: این مسائل زیست‌محیطی در آینده می‌توانند منشأ منازعه شوند و موضوعاتی مشابه نیز در روابط با ترکیه وجود خواهد داشت. هم‌اکنون آثار منازعات در حوزه خزر نیز آشکار شده و کاهش سطح آب خزر مشکلات سنگینی برای کشورهای پیرامونی، از جمله ایران، ایجاد خواهد کرد. این مسائل نشان می‌دهد که اگر از هم‌اکنون وارد گفت‌وگو و تفاهم نشویم و منافع مشترک خود را به رسمیت نشناسیم، در آینده با درگیری و نزاع روبه‌رو خواهیم شد.
وی با بیان اینکه طبیعت و محیط زیست می‌توانند کشورها را به دلیل مواجهه با مشکلات مشترک به همکاری وادار کنند، گفت: هیچ‌یک از کشورهای منطقه به‌تنهایی نمی‌توانند مشکل ریزگردها را حل کنند و این مسئله باید با همکاری همه کشورهای منطقه پیگیری شود.
امید همچنین به حل‌نشدن کامل مسئله اروندرود میان ایران و عراق اشاره کرد و گفت: ما پس از جنگ هنوز نتوانسته‌ایم مشکل اروندرود را با عراق حل کنیم. اختلافات از همان ابتدا باقی ماند و حتی با کشوری که اکنون با آن روابط دوستانه داریم، نتوانسته‌ایم به تفاهمی برسیم که بتوانیم مانند گذشته از اروندرود بهره ببریم. اکنون وضعیتی شکل گرفته که هیچ‌یک از دو طرف از این ظرفیت به‌نحو مطلوب بهره نمی‌برند، زیرا گفت‌وگو و مذاکره کافی انجام نشده است. نیازها و مشکلات ناشی از آسیب‌هایی که در گذشته به محیط زیست وارد کرده‌ایم، می‌توانند زمینه‌ای برای آغاز گفت‌وگو، کنارگذاشتن برخی اختلافات و حل مسائل مشترک باشند.
رئیس دانشگاه تهران در پایان با تأکید بر نقش دانشگاه‌ها در فراهم‌کردن زمینه صلح گفت: اگر دانشگاهیان در سراسر جهان دولت‌ها را به همکاری برای بهبود شرایط محیط زیستی ترغیب کنند، خطرات آینده را به آن‌ها گوشزد کنند و ضرورت همکاری را توضیح دهند، در فراهم‌شدن زمینه صلح و حل منازعه نقش مؤثری خواهند داشت.
وی افزود: ممکن است برخی منازعات ریشه‌های تمدنی داشته باشند، اما موضوعاتی از این دست می‌توانند با تلاش دانشگاهیان و تشویق سیاستمداران به همکاری، زمینه‌ای برای گفت‌وگو و تفاهم فراهم کنند. در موضوعاتی که اختلاف‌نظر داریم، می‌توانیم با مذاکره، دادوستد و امتیازدهی متقابل به مسائل اصلی برسیم. یکی از رؤسای دانشگاه‌های اروپایی در دیداری می‌گفت دانشگاهیان باید سیاستمداران را درباره نیاز بشر به همکاری، مشارکت، گفت‌وگو و تفاهم، به‌طور مستمر با اطلاعات و استدلال‌های علمی مواجه کنند تا از درگیری‌های سیاسی فاصله بگیرند.
امید در پایان از سعیدرضا عاملی، علی‌اکبر علیخانی و همه دست‌اندرکاران برگزاری همایش برای فراهم‌کردن فضایی علمی و صمیمی قدردانی کرد.
رونمایی از سه کتاب در حوزه صلح و حل منازعه
در بخش دیگری از مراسم اختتامیه هفتمین کنفرانس بین‌المللی صلح و منازعه، سه کتاب در حوزه صلح و حل منازعه معرفی و رونمایی شد.
نخستین اثر، کتاب «جامعه‌شناسی سیاسی صلح» نوشته مجتبی مقصودی با همکاری پرهام پوررمضان بود که از سوی انتشارات همراه منتشر شده است. این کتاب به‌عنوان متنی نسبتاً جامع در حوزه صلح معرفی شد و مطالعه آن برای علاقه‌مندان این حوزه ضروری دانسته شد. مقصودی همچنین به فعالیت انجمن مطالعات صلح ایران اشاره کرد که بیش از هزار نشست، جلسه و همایش برگزار کرده است.
دومین اثر، مجموعه سه‌جلدی «اخلاق مهار جنگ و بخشایش» نوشته محمدجعفر محلاتی از مرکز پژوهشی مجد شیراز است که انتشارات نگاه معاصر آن را منتشر کرده است. این مجموعه، دایرةالمعارفی از فضیلت بخشایش در ادیان و فرهنگ‌های مختلف جهان، از چین و اخلاق هندو و بودایی تا سنت‌های زرتشتی، یهودی، مسیحی و ابراهیمی را دربرمی‌گیرد.
در جلد دوم این مجموعه، اخلاق و مهار جنگ در اسلام بررسی شده است. این بخش به دیدگاه پنج فقیه نخست که در قرن دوم مبانی روابط بین‌الملل اسلام را پایه‌گذاری کردند، و نیز اخلاق مهار جنگ در میراث امامان شیعه و فقهای شیعی می‌پردازد. دو جلد دیگر نیز به ترجمه و بررسی اخلاق مهار جنگ در سنت غربی و مسیحی اختصاص دارد.
سومین اثر، کتاب «پژوهش صلح: روش‌ها، شواهد، چالش‌ها» با ترجمه سعیده کوزه‌گری، دانش‌آموخته دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، است که از سوی انتشارات همراه منتشر شده است. این کتاب به چگونگی پژوهش علمی در حوزه صلح، گردآوری داده‌ها در شرایط پیچیده منازعه، سنجش شواهد، نقد منابع و ارائه نتایج مفید برای مطالعات صلح می‌پردازد.
مترجم این اثر، آن را گامی در جهت ارائه ایده‌ای اسلامی و ایرانی برای کمک به ایجاد فضای آرامش در منطقه و جهان دانست و تأکید کرد که چنین پژوهش‌هایی می‌توانند راهکارهایی برای پیشگیری از خشونت پیشنهاد کنند.
تقدیر از همراهان هفت دوره کنفرانس؛ از گفت‌وگو تا آثار ماندگار علمی
در بخش پایانی مراسم اختتامیه، از همکاران و همراهان هفت دوره متوالی برگزاری کنفرانس بین‌المللی صلح و حل منازعه تقدیر شد.
در این بخش، با اشاره به سخن معروف سعدی در گلستان، «هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون برمی‌آید مفرح ذات، پس در هر نفس دو شکر است و بر هر شکری نعمتی واجب»، برگزاری هفتمین کنفرانس با محوریت صلح، برخورداری از دو نعمت دانسته شد: نخست، گفت‌وگو و طرح دغدغه‌های مشترک انسانی و دوم، تولید آثار مکتوب و قلمی صاحبان فکر و اندیشه که ماندگار می‌شوند و در دسترس علاقه‌مندان در سراسر جهان قرار می‌گیرند.
همچنین با اشاره به بیت حافظ، «اگر به زلف سیاه تو دست ما نرسد، گناه بخت پریشان و دست کوته ماست»، از حاضران خواسته شد به نشانه قدردانی از نهال صلح و از یکدیگر، از جای خود برخیزند و با دست‌زدن از برگزارکنندگان و همراهان این رویداد تشکر کنند.
در پایان نیز ابراز امیدواری شد که کنفرانس صلح سال آینده با حضور هزار نفر از اندیشمندان و علاقه‌مندان به صلح از سراسر جهان برگزار شود.