عصر ایران ــ نشت نفت از یک نفتکش به آلوده شدن آب‌های ساحلی و سواحل ام‌القیوین (ام‌القوین) امارات متحده عربی و تعطیلی موقت مناطق ساحلی این منطقه منجر شده است؛ حادثه‌ای که در پی افزایش حملات به کشتی‌های تجاری در آب‌های منطقه رخ داده و نگرانی‌ها درباره پیامدهای زیست‌محیطی درگیری‌های نظامی در خلیج فارس را افزایش داده است.
وزارت تغییرات اقلیمی و محیط‌زیست امارات روز جمعه، ۲۳ اکتبر/1 آبان، اعلام کرد سامانه‌های پایش و ارزیابی محیط‌زیستی این کشور نشت نفت از یک نفتکش را شناسایی کرده‌اند که سواحل ام‌القوین را تحت تأثیر قرار داده است.
به گفته این وزارتخانه، عملیات مهار آلودگی، پاک‌سازی و بررسی مناطق ساحلی با همکاری نهادهای محلی و فدرال آغاز شده است.
مقام‌های اماراتی همچنین از تعطیلی موقت تمام سواحل و مناطق ساحلی ام‌القوین تا پایان ارزیابی‌های فنی خبر داده‌اند.
در شارجه نیز ساحل الحمریه به‌عنوان اقدامی پیشگیرانه تعطیل شده است. مقام‌های امارات اعلام کرده‌اند بوی نفت گزارش‌شده در ام‌القوین، شارجه و عجمان خطری برای سلامت ساکنان ندارد؛ با این حال، از ماهیگیران و دیگر استفاده‌کنندگان از دریا خواسته شده است از مناطق آلوده دور بمانند و دستورالعمل‌های رسمی را رعایت کنند.
نفتکش آسیب‌دیده و گسترش لکه نفتی
بر اساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، نفتکش «جم شماره ۲» (Gem No.2) احتمالاً منشأ این آلودگی است. این نفتکش با پرچم پاناما تردد می‌کرد و گزارش‌ها حاکی است که در روزهای ۹ و ۱۰ اکتبر /17 و 18 مهر ، در پی اصابت یک موشک یا پهپاد در آب‌های نزدیک امارات آسیب دید و دچار آتش‌سوزی شد. هر ۲۲ خدمه هندی این کشتی نجات یافتند.
به گزارش بخش راستی آزمایی بی بی سی، اگرچه مقام‌های اماراتی تاکنون نام نفتکش را به‌طور رسمی اعلام نکرده‌اند، بررسی تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات شرکت‌های رصد دریایی، این کشتی را به‌عنوان منشأ احتمالی نشت معرفی می‌کند.
بی‌بی‌سی همچنین گزارش داده است که تصاویر ماهواره‌ای، نشت اولیه نفت در ۱۹ اکتبر را نشان می‌دهند و لکه نفتی تا ۲۱ اکتبر بیش از ۳۵ کیلومتر امتداد یافته بود.
گستره نشت نفت پس از حمله به نفتکش
در ارزیابی دیگری که خبرگزاری فرانسه منتشر کرده، با استناد به تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، وسعت لکه در ۲۱ اکتبر حدود ۱۹۰ کیلومتر مربع برآورد شده است.
با این حال، تصاویر موجود به‌تنهایی مشخص نمی‌کنند که چه حجمی از نفت وارد دریا شده و آلودگی شامل نفت خام سنگین است یا لایه‌ای نازک‌تر از مواد نفتی. این ابهام، ارزیابی دقیق خسارت زیست‌محیطی را دشوار می‌کند.
نگرانی از آسیب به زیستگاه‌های دریایی
یکی از نگرانی‌های اصلی، نزدیکی لکه نفتی به جزایر سینیه و خور البیده است؛ مناطقی که به دلیل برخورداری از زیستگاه‌های ارزشمند دریایی و ساحلی، از جمله مرجان‌ها، علفزارهای دریایی و پهنه‌های جزرومدی، اهمیت زیست‌محیطی دارند.
این مناطق همچنین زیستگاه گونه‌هایی مانند لاک‌پشت سبز دریایی و ماهی گیتار هلاوی، از گونه‌های به‌شدت در معرض خطر انقراض، هستند. رسیدن نفت به این زیستگاه‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از آلودگی ظاهری ساحل داشته باشد.
ترکیبات نفتی قادرند به آبشش ماهی‌ها آسیب بزنند، پرهای پرندگان دریایی را آلوده کنند و حرکت و بقای برخی جانوران را مختل سازند. تماس طولانی‌مدت با مواد سمی موجود در نفت نیز ممکن است بر رشد، تولیدمثل و بقای گونه‌های دریایی اثر بگذارد.
خطر دیگر، باقی‌ماندن ترکیبات نفتی در رسوبات ساحلی و زیستگاه‌های کم‌عمق است؛ مسئله‌ای که می‌تواند روند بازگشت اکوسیستم به شرایط طبیعی را طولانی کند. به همین دلیل، پاک‌سازی سطح آب به‌تنهایی برای تعیین پایان بحران کافی نیست و بررسی رسوبات، آب و حیات دریایی نیز ضرورت دارد.
کارشناسانی که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند، تأکید کرده‌اند که هنوز برای تعیین میزان نهایی خسارت زود است. نوع و حجم نفت، سرعت گسترش لکه، شرایط جوی و دریایی و میزان موفقیت عملیات مهار و پاک‌سازی، همگی در تعیین دامنه آسیب نقش دارند.
آیا سواحل ایران نیز در معرض خطرند؟
حادثه ام‌القوین بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که در صورت تداوم حملات به نفتکش‌ها و دیگر کشتی‌های تجاری، سواحل ایران تا چه اندازه ممکن است در معرض آلودگی مشابه قرار گیرند.
خلیج فارس پهنه‌ای دریایی با رفت‌وآمد گسترده نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری است. نزدیکی مسیرهای کشتیرانی به مناطق ساحلی، زیستگاه‌های حساس و تأسیسات نفتی و آب‌شیرین‌کن، حوادثی مانند برخورد، آتش‌سوزی یا نشت محموله‌های نفتی را به خطری مشترک برای کشورهای منطقه تبدیل می‌کند.
حرکت لکه‌های نفتی به عواملی مانند جریان‌های دریایی، باد، امواج، نوع ماده نشت‌کرده و موقعیت حادثه بستگی دارد. ازاین‌رو، نمی‌توان صرفاً بر اساس وقوع نشت در سواحل امارات نتیجه گرفت که آلودگی به سواحل ایران خواهد رسید. تعیین چنین احتمالی به داده‌های روزآمد ماهواره‌ای، مدل‌سازی جریان‌ها و پایش میدانی نیاز دارد.
با این حال، تجربه‌های اخیر نشان می‌دهد که سواحل ایران نیز از پیامدهای آلودگی نفتی ناشی از حوادث دریایی در منطقه مصون نیستند.
نشت نفت در آب‌های جزیره قشم
در مردادماه امسال، نشت نفت در آب‌های نزدیک جزیره قشم به سواحل جنوبی این جزیره رسید و مقام‌های محیط‌زیستی ایران از آلودگی حدود ۳۲ هزار مترمربع از نوار ساحلی و ۹۰ هزار مترمربع از سطح آب خبر دادند.
درباره منشأ این آلودگی نیز اختلاف روایت وجود داشت؛ مقام‌های ایرانی منشأ خارجی را مطرح کردند، در حالی که وب‌سایت رصد نفتکش‌ها، تانکرترکرز، آن را به حادثه‌ای مرتبط با حمله به یک کشتی باری در آب‌های عمان نسبت داد.
این سابقه نشان می‌دهد که آلودگی نفتی در منطقه می‌تواند از محدوده محل حادثه فراتر برود و رسیدگی به آن به همکاری میان نهادهای دریایی و محیط‌زیستی کشورهای ساحلی نیاز دارد.
جنگ دریایی و خطر یک بحران زیست‌محیطی منطقه‌ای
نشت نفت در ام‌القوین در شرایطی رخ داده که حملات به کشتی‌های تجاری در اطراف تنگه هرمز و مسیر جنوبی امارات برای تردد نفکش ها افزایش یافته است. آسیب‌دیدن نفتکش‌ها در چنین شرایطی، علاوه بر تهدید جان خدمه و اختلال در حمل‌ونقل انرژی، خطر ورود نفت و فرآورده‌های نفتی به آب‌های منطقه را نیز افزایش می‌دهد.
تجربه جنگ خلیج فارس در سال‌های ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱، زمانی که حجم عظیمی از نفت وارد آب‌های شمال خلیج فارس شد، نشان داد که آلودگی نفتی می‌تواند آثار طولانی‌مدتی بر سواحل، پهنه‌های گِلی و زیستگاه‌های جنگل حرا برجای بگذارد. در برخی مناطق، بقایای نفتی در رسوبات ساحلی باقی ماندند و آثار آلودگی سال‌ها ادامه یافت.
پاک سازی آلودگی نشت نفت بسیار دشوار و زمانبر است
در شرایط کنونی، مهار سریع نشت، تعیین دقیق منشأ و حجم آلودگی، پایش ماهواره‌ای، بررسی کیفیت آب و رسوبات و حفاظت از مناطق حساس ساحلی اهمیت ویژه‌ای دارد. همکاری منطقه‌ای در تبادل اطلاعات، پیش‌بینی مسیر حرکت لکه‌ها و هماهنگی عملیات پاک‌سازی نیز می‌تواند از گسترش خسارت جلوگیری کند.
حادثه ام‌القوین نشان می‌دهد که آسیب به یک نفتکش در آب‌های منطقه ممکن است به مسئله‌ای فراتر از امنیت کشتیرانی تبدیل شود.
در خلیج فارس، جایی که اقتصاد، تأمین آب و معیشت جوامع ساحلی به سلامت دریا وابسته است، هر حمله‌ای که خطر نشت نفت را افزایش دهد، بالقوه می‌تواند هزینه‌ای زیست‌محیطی و اقتصادی برای چندین کشور به همراه داشته باشد.