عصر ایران ؛ نهال موسوی - هر بار که فرانسه با موجی از اعتراضات و ناآرامی‌های اجتماعی روبه‌رو می‌شود، توجه‌ها دوباره به حاشیه‌های شهرهای بزرگ، شکاف‌های اجتماعی و رابطه پرتنش میان بخشی از جامعه و نیروهای پلیس جلب می‌شود.
سینما اگرچه نمی‌تواند جای گزارش خبری یا تحلیل جامعه‌شناختی را بگیرد، اما گاهی می‌تواند پنجره‌ای باشد برای دیدن بخش‌هایی از یک جامعه که در خبرهای روزمره کمتر دیده می‌شوند.
در سال‌های اخیر دو فیلم فرانسوی بیش از هر اثر دیگری توانسته‌اند بخشی از این فضای اجتماعی را به تصویر بکشند:
«بینوایان» (Les Misérables) ساخته لادج لی و «آتنا» (Athena) ساخته رومن گاوراس. این دو فیلم روایتگر مستقیم اتفاقات واقعی امروز نیستند، اما هر دو از تنش‌ها و بحران‌هایی الهام گرفته‌اند که سال‌هاست در برخی مناطق حاشیه‌ای فرانسه وجود دارد.
بینوایان (Les Misérables)
سال تولید: ۲۰۱۹ کارگردان: لادج لی
فیلم «بینوایان» یکی از مهم‌ترین آثار اجتماعی سینمای فرانسه در سال‌های اخیر است. لادج لی که خود از منطقه مون‌فرمیل در حومه پاریس می‌آید، دوربینش را به محله‌ای می‌برد که سال‌هاست با مشکلاتی مانند فقر، حاشیه‌نشینی، بی‌اعتمادی و تنش میان جوانان و نیروهای پلیس روبه‌رو است.
داستان درباره یک پلیس تازه‌کار به نام استفان است که به گروهی از نیروهای مبارزه با جرم در مون‌فرمیل می‌پیوندد. او خیلی زود متوجه می‌شود که روابط میان گروه‌های مختلف محله و پلیس، بسیار پیچیده‌تر از چیزی است که تصور می‌کرد.
یک درگیری کوچک با نوجوانان محله، زمانی که تصاویر آن توسط یک پهپاد ضبط می‌شود، به بحرانی بزرگ تبدیل می‌شود.
قدرت اصلی فیلم در این است که هیچ طرفی را کاملاً بی‌گناه یا کاملاً مقصر نشان نمی‌دهد. لادج لی تلاش می‌کند چرخه‌ای از خشونت و بی‌اعتمادی را نشان دهد که همه شخصیت‌ها درون آن گرفتار شده‌اند.
پلیس، نوجوانان، رهبران محلی و حتی کسانی که در حاشیه قانون حرکت می‌کنند، همگی محصول شرایطی هستند که طی سال‌ها شکل گرفته است.
یکی از ویژگی‌های مهم «بینوایان» نگاه واقع‌گرایانه آن است. دوربین پرتحرک و فضای نزدیک به مستند فیلم باعث می‌شود مخاطب احساس کند در دل همان خیابان‌ها حضور دارد.
فیلم به جای ارائه یک پاسخ ساده، پرسشی سخت مطرح می‌کند: وقتی یک جامعه اعتماد خود را از دست می‌دهد، چگونه می‌توان از بازگشت خشونت جلوگیری کرد؟
این فیلم پس از نمایش در جشنواره کن ۲۰۱۹ جایزه هیئت داوران را دریافت کرد و بعدها نامزد اسکار بهترین فیلم بین‌المللی از طرف کشور فرانسه شد.
آتنا (Athena)
سال تولید: ۲۰۲۲ کارگردان: رومن گاوراس
اگر «بینوایان» تلاش می‌کند ریشه‌های یک بحران اجتماعی را بررسی کند، «آتنا» تصویری از لحظه انفجار آن بحران ارائه می‌دهد.
داستان فیلم پس از مرگ یک نوجوان در جریان برخورد با پلیس آغاز می‌شود. این اتفاق، محله‌ای به نام آتنا را وارد شورشی گسترده می‌کند و سه برادر با دیدگاه‌ها و مسیرهای متفاوت، در مرکز این آشوب قرار می‌گیرند.
فیلم نه فقط درباره یک اعتراض خیابانی، بلکه درباره فروپاشی تدریجی ارتباط میان افراد، خانواده‌ها و جامعه است.
بزرگ‌ترین تفاوت «آتنا» با بسیاری از فیلم‌های اجتماعی، زبان سینمایی آن است. رومن گاوراس به جای ساخت یک درام واقع‌گرایانه، از قالب یک تراژدی مدرن استفاده می‌کند. دوربین همیشه در حرکت است، از میان خیابان‌ها عبور می‌کند، همراه شخصیت‌ها می‌دود و مخاطب را به قلب آشوب می‌برد.
پلان‌سکانس افتتاحیه فیلم، یکی از خیره‌کننده‌ترین شروع‌های سینمای سال‌های اخیر است، سکانسی 11 دقیقه‌ای که از نظر طراحی صحنه، حرکت دوربین و هماهنگی گروه تولید، نمونه‌ای کم‌نظیر از قدرت سینمای معاصر محسوب می‌شود.
اما ارزش «آتنا» فقط در تکنیک نیست. فیلم تصویری تراژیک از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که در آن خشم و ناامیدی به سرعت جای گفت‌وگو را می‌گیرد. گاوراس تلاش نمی‌کند یک تحلیل سیاسی مشخص ارائه دهد، بیشتر می‌خواهد نشان دهد چگونه مجموعه‌ای از زخم‌های اجتماعی می‌تواند به انفجاری غیرقابل کنترل منجر شود.
دو نگاه متفاوت به یک بحران
«بینوایان» و «آتنا» دو فیلم مشابه نیستند. اولی با نگاهی واقع‌گرایانه و اجتماعی، آرام آرام مخاطب را به دل مشکلات یک محله می‌برد، دومی با زبانی پرانرژی و تراژیک، لحظه فروپاشی و انفجار خشم را به تصویر می‌کشد.
اما هر دو فیلم در یک نقطه مشترک هستند: هیچ بحرانی ناگهان شکل نمی‌گیرد. پشت هر اعتراض، هر خشونت و هر درگیری خیابانی، سال‌ها تجربه، احساس نادیده گرفته شدن و شکاف‌های حل‌نشده وجود دارد.
تماشای این دو فیلم شاید پاسخ همه پرسش‌ها درباره جامعه امروز فرانسه را ندهد، اما می‌تواند کمک کند تا فراتر از تصاویر کوتاه خبری، نگاهی عمیق‌تر به بخشی از واقعیت اجتماعی این کشور داشته باشیم.