عصر ایران؛ مهرداد خدیر- در مقدمهٔ بخش اول یادآور شدیم گزارش "ایران ۲۰۳۵"از جنس برنامه‌های ۵ ساله و سند چشم‌انداز نیست تا آرمان‌ها و رویاها را ترسیم کند و غالبا هم محقق نشود و روی کاغذ بماند! بلکه به مثابه آیینه‌ای است تا در قاب آن و از منظر شاخص‌های بین‌المللی و بر اساس 32 گزارش و 52 شاخص بدانیم همین امروز فارغ از شعارها و ادعاها و هیاهوها و باید و نبایدها کجای جهان ایستاده‌ایم و وضعیت‌مان در قیاس با دیگر کشورها خاصه دو کشور بزرگ دیگر منطقه – عربستان سعودی و ترکیه- چگونه است.
چنان که در آن توضیح آوردیم این گزارش را دکتر مجتبی لشکر‌بلوکی با همکاری نخبگان پرشماری تهیه کرده و اگرچه از جنس تحقیقات رسمی نیست اما بسیار کاربردی و قابل اطمینان است و از حمایت در معرفی و رونمایی به شرحی که در بخش اول آمد نیز برخوردار بوده است و کاری که نویسندهٔ‌این سطور انجام داده تنها کمی ساده سازی است و رسانه ای تر کردن زبان آن تا برای همه و از جمله خود همین نویسنده قابل فهم تر باشد. همچنین انگیزه ای بدهد تا افراد به جای مطالعات پراکنده متونی که در فضای مجازی به وفور یافت می شود بر این اطلاعات درنگ کنند و اگر نام نویسنده در ابتدا آمده به معنی انتساب هیچ یافته و پژوهشی به خود نیست.
مهم ترین هنر تهیه کننده گزارش این است که در عین ارائه واقعیت ها و آمارهایی که در نگاه اول باید ناامید کند اما هرگز سیمای نومیدی را در آن نمی بینید چرا که راه را نشان می دهد.
موارد منفی چون لکه هایی بر پیکر و چهره نشسته اما نه چنان که حس کنی به بیماری لاعلاج مبتلایی بلکه از آن سان که برخیزی و آبی به سر و صورت بزنی و پنجره را کمی باز کنی.
به روال یخش نخست همان شاخص ها را یادآور می شوم و چون حس می کنم حاق واقع و اصل مطلب انتقال یافته در همین بخش دوم به پایان می رسانم؛
۱۱. شاخص جهانی نوآوری
این شاخص ابداع شده تا نشان دهد یک کشور چگونه می‌تواند از ظرفیت‌های فکری و فنی خود برای خلق ارزش و رشد پایدار استفاده کند. نام دانشگاه‌ها و مراکز معتبر علمی که این شاخص را تعریف کرده‌اند در متن اصلی آمده و تکرار آن متن را تخصصی می‌کند. با این حال بد نیست بدانیم دو لایه دارد و مجموعا ۷ ستون:
لایه اول ورودی‌های نوآوری است با این ستون‌ها:
نهادها: یعنی آیا قوانین از نوآوری حمایت می‌کنند؟
سرمایه انسانی: منظور وضعیت آموزش در دانشگاه‌هاست
زیرساخت ها: دست‌رسی به اینترنت و زیرساخت‌های زیست محیطی
پیچیدگی بازار: دست‌رسی به وام و میزان تجارت و رقابت
پیچیدگی کسب و کار: به زبان ساده منظور این است که آیا شرکت‌ها تکنولوژی را یاد می گیرند و استفاده می‌کنند یا دانشگاه راه خود را می‌رود و صنعت هم مسیر خود را؟
اگر وضعیت این ۵ مورد امیدوار کننده است امتیاز ما هم در این شاخص بالاست!
و اما خروجی هم دو ستون دارد: یکی تولید دانش و ثبت اختراع و مقاله علمی است و دیگری برندها و طرح های صنعتی.
جالب است بدانید روند ایران از ۲۰۲۰ صعودی بود و از ۲۰۲۴ به این سو دچار افت شدید شده. یعنی با سقوط ۲۵ پله ای به ۷۰ رسیده است.
مشکل اصلی در زیرساخت های فیزیکی و دیجیتال است و نیاز به گفتن ندارد که اگرچه تحریم کشور را منزوی کرده و در این زمینه آسیب جدی رسانده و با این حال تولید دانش متوقف نشده است. ( تفسیر از نویسنده است).
۱۲. شاخص جهانی حکم‌رانی و مولفه‌های آن
۶بُعد ارزیابی کیفیت حکم رانی در این شاخص را تنها برمی‌شمریم و توضیح نمی‌دهیم تا برای مدیران و مشاوران طرح و خودمان دردسر نشود!
آن ۶ فقره اینهاست: حق ابراز عقیده و پاسخ گویی، ثبات سیاسی و عدم خشونت، اثر بخشی دولت، کیفیت تنظیم مقررات، حاکمیت قانون و کنترل فساد.
اکثر شاخص‌ها در ایران زیر ۵۰ ( متوسط جهانی) است به جز ثبات سیاسی که آن هم در سال های اخیر به زیر ۵۰ سقوط کرده است.
تمام شاخص‌ها در این ۳۰ سال افت داشته به جز یکی که اندکی بهبود داشته: کیفیت مقررات گذاری.
نمره ما در کنترل فساد ۲۵ است در حالی که عربستان ۶۳و در تمام مولفه‌ها از ترکیه و عربستان پایین‌تریم. در یک مورد ( آزادی بیان) از عربستان بهتر است البته دو صدم درصد.
۱۳. شاخص حکم‌رانی خوب
این شاخص را موسسه چالدنر در سنگاپور در هر سال معرفی می‌کند و به جای آن که سراغ میزان دموکراسی یا ایدیولوژی سیاسی برود به عملکردها و ۷ محور زیر کار دارد:
آینده نگری، سیاست‌های مستحکم، نهادهای قوی، مدیریت مالی، بازار جذاب، شهرت و نفوذ جهانی و توان‌مند سازی مردم.
روند این شاخص نگران کننده گزارش شده چون از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ از ۱۰۰ به ۱۲۵ سقوط کرده است.
۵درباره سال اخیر و با تشدید تحریم‌ها افت در شاخص‌ها به شدت در گزارش مشهود است. البته در گزارش به تحریم‌ها نسبت داده نشده و ممکن است به عوامل دیگر هم بستگی داشته باشد.
۱۴. شاخص ذخایر طبیعی
به این گزاره‌ها توجه کنید:
ایران در جمع ۵ کشور جهان از نظر ذخایر طبیعی است.در سال ۲۰۲۴ دومین تولید کنندهٔ نفت خام در اوپک بود و سومین تولید کنندهٔ‌گاز در جهان.
تنها روسیه و آمریکا و عربستان و کانادا از نظر منابع طبیعی بالاتر از ایران اند. به جز نفت و گاز منظور از منابع طبیعی اینهاست: زمین کشاورزی، زغال سنگ، مس، سنگ آهن، سرب، منگنز، روی و گوگرد.
مقایسه با عربستان: آنها این ثروت را تبدیل کرده‌اند به سرمایه گذاری در زیر ساخت، صندوق ثروت ملی با ۷۰۰ میلیارد دلار و اقتصاد متنوع و جذب گردشگر.
ما درگیر تحریم بوده‌ایم و نتوانسته‌ایم از این ظرفیت به طور کامل استفاده کنیم.
نتیجه این که: ثروت زیرزمینی را اگر به سطح نیاوریم و به توسعه پایدار تبدیل نکنیم یک پتانسیل است نه قدرت بالفعل.
۱۵. شاخص گردشگری
ترکیه با ۶۰ میلیون گردشگر هر سال ۶۰ میلیارد دلار درآمد دارد.عربستان با ۳۰ میلیون گردشگر ۴۰ میلیارد دلار. امارات ۵۷ میلیارد دلار.مصر با آن اقتصاد آشفته هم ۱۹ میلیون گردشگر دارد و به درآمد ۱۸ میلیارد دلاری رسیده است. حتی اردن۷ میلیارد دلار. درآمد ایران مشخص نیست. چون آمار دقیق اعلام نمی‌شود اما قطعا بسیار کمتر است.
۱۶. شاخص ریسک طبیعی
منظور احتمال وقوع و شدت بحران‌های انسانی است. بد نیست بدانیم توضیح داده شده ریسک هر کشور را با سه بُعد محاسبه می‌کنند و از صفر تا ۱۰ امتیاز می‌دهند.
آن سه بُعد اینهاست: خطر و مواجهه با آن، آسیب پذیری و ظرفیت مدیریت.
امتیاز ایران در اولی ( مخاطره و مواجهه) ۸.۴ است یعنی رتبه سوم جهان. ( خیلی خطرناک است). در دومی ( آسیب پذیری) امتیاز ایران ۴.۴ است و رتبه ۷۱. در ظرفیت مقابله هم ۵.۵ و رتبه ۵۶.
با این وصف ایران حتی بالاتر از ژاپن سومین کشور زلزله خیز دنیاست. بد نیست بدانیم رتبه افغانستان ۱۰ است چون کمتر از نصف ایران زلزله داشته ( بیشتر افغانستان کوهستانی است).
۱۷. ریسک اقتصادی – سیاسی
در این گزارش با اصطلاح گزارش ریسک "آلیانتس"آشنا می‌شویم و خودتان می‌توانید این فقره را حدس بزنید. در هر ۵ بخش ریسک اقتصادی و سیاسی و محیط کسب و کار و تجاری و تأمین مالی بسیار بالاست یا بالا. دلایل آن هم روشن است و نیاز به توضیح ندارد.جنگ و تحریم در صدر عوامل‌اند.
تحلیل راهبردی این بخش بسیار تکان دهنده است: رتبه ۷ یعنی بالاترین احتمال نکول. یعنی ضعف مالی و انزوا در بازارهای اعتباری رسمی و دست‌رسی نداشتن به ساز و کارهای بین المللی انتقال ارز. ریسک ایران از نوسان کوتاه مدت به وضعیت ساختاری تثبیت شده رسیده است.
عاجل‌ترین کار خروج از رتبه ۷ است. قبلا یادآور شدیم این شاخص‌ها تبلیغات منفی نیست. حتی اگر کمی هم اغراق کرده باشند باز تصویری است که از ایران امروز دارند.
۱۸. شاخص جهانی شدن
این شاخص سه رکن دارد: ۳۷ درصد اقتصادی ، ۳۷ درصد اجتماعی و ۲۶ درصد سیاسی است.
اقتصادی قابل حدس است که چگونه جهانی است. طبعا با تجارت بین الملل و صادرات و واردات و سرمایه گذاری خارجی.
اما اجتماعی چه؟ این را از میزان گردشگر و دست رسی به اینترنت و آزادی رسانه و تعداد کتب ترجمه شده و صادرات و واردات کالاهای فرهنگی به دست می آورند.
معیارهای جهانی شدن سیاسی هم اینهاست: تعداد سفارتخانه های خارجی در‌آن کشور، عضویت در سازمان های بین المللی و مشارکت در ماموریت ها و معاهدات بین المللی.
جمله کلیدی در تحلیل این بخش: تا تحریم ها و انزوای سیاسی و محدودیت های اینترنتی ادامه دارد ایران نمی تواند به جریان های جهانی وصل شود.
امتیاز روی کاغذ ما نزدیک ۶۳ است اما رتبه ما ۱۰۸ و این یعنی کافی است موانع اجرایی برداشته شود. ( کاش مرکز ملی فضای مجازی که هووی ستاد راهبری فضای مجازی شده این گزارش را مورد توجه قرار دهد تا بدانند با محدودیت های اینترنتی چه قدر به تصویر ایران در این آیینه آسیب رسانده اند).
۱۹. شاخص حضور جهانی
این شاخص به زبان روشن می خواهد اندازه گیری کند که یک کشور تا چه حد واقعا در جهان حضور دارد یعنی بر محیط بین المللی اثر می گذارد.
معنی حضور اقتصادی روشن است. حضور نظامی هم ولی حضور فرهنگی و اجتماعی هم مهم است که با دانش و ورزش و ارتباطات و فرهنگ و هنر نشان داده می شود.
نیاز به توضیح اضافه نیست که بدانیم در سال ۱۹۹۰ رتبه ایران ۲۵ بوده و حالا ۱۹ پله سقوط کرده.
تفسیر و تمثیل تهیه کنندگان گزارش این است که در زمینه حضور جهانی از لیگ دسته اول به لیگ ۲ سقوط کرده ایم. ( مثال های فوتبالی از دقیقه ۹۰ و کارت زرد و دخالت داور فراتر رفته است).
• البته کاش بعدا توضیح دهند بعد از جنگ ۴۰ روزه که ایران کنترل تنگه هرمز را در اختیار گرفته آیا می توان آن را مصداق پررنگ تر شدن حضور جهانی دانست یا نه؟
۲۰. شاخص بزرگی بازار مصرف
این یکی را دیگر می توانید حدس بزنید. بیست و هشتمین بازار بزرگ مصرف دنیا هستیم با همه فشارها و تحریم ها و از نظر حجم فیزیکی کالاها و خدمات مصرفی همچنان یکی از انبوه ترین سفره های خانوار. دقت کنید از مجموع صحبت می کنیم نه از سرانه.
ساختار سبد مصرفی هم متنوع است که هم برای تولید داخلی جذاب است و هم واردات.
۲۱. شاخص آزادی اقتصادی
این شاخص را روزنامه وال استریت ژورنال راه انداخت. تعریف آن: حق بینادین هر انسان برای کنترل کار و دارایی خود. در جامعه برخوردار از آزادی اقتصادی حق داری هر کار قانونی را انجام دهی و تولید و مصرف و سرمایه گذاری کنی.
رتبه ایران در میان ۱۸۴ کشور ۱۶۹ است و امتیاز ۴۱ یعنی از معدود کشورهای با کمترین آزادی اقتصادی و رتبه آخر در بین ۱۴ کشور خاورمیانه و شمال آفریقا.
۲۲. فراشاخص توسعه
این یک شاخص ترکیبی است و از عدد و رقم فراتر و سراغ مفاهیمی چون شکوفایی و نیک زیستی ذهنی و عینی رفته و نحوه محاسبه را هم توضیح داده است. ما در رتبه ۱۲۶ هستیم و در چارک چهارم.
به گمانم اصل مطلب منتقل شده باشد و چون نگاه مدیر طرح مثبت بوده و با تاکید بر قابلیت‌ها و ظرفیت‌ها تا نشان دهد با اصلاح و تغییر چه ظرفیت‌هایی آزاد می‌شود به موارد دیگر نمی پردازم و از اطلاعات متنوع گزارش در یادداشت‌های بعد استفاده خواهد شد.
مهم ترین توصیه های استراتژیک را اما باید نقل کرد:
۱.با اتکا به مزیت‌های راهبردی آینده را تعریف کنیم.
۲. بدانیم مسدود کننده‌های کلیدی کدام‌هاست تا ظرفیت‌های نهفته و خفته آزاد شود.
تهیه کنندگان طرح نخواسته‌اند به پژوهش سویه سیاسی بدهند اما ما می‌توانیم این نکته را بیاوریم که مشکل این است که کسانی خاصه نشسته در مجلس و برخی شوراهای عالی به جای شناسایی مسدودکننده‌ها هر روز در اندیشه یک قفل‌اند!