تحریمهای جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران را میتوان مرحله تازهای از جنگ کنونی و فشارهای اقتصادی آمریکا و فراتر از محاصره دریایی آن دانست؛ فشاری که این بار نه مستقیماً بر هواپیما و شرکت هواپیمایی، بلکه بر زنجیرهای از خدمات و زیرساختهایی متمرکز شده است که امکان پرواز را فراهم میکنند. کاملاً پیداست، هدف غایی این فشارها، به زانو درآوردن ملت ایران و در هم شکستن اراده و مقاومت آنان در جنگ است.
اما آیا این تحریمها میتواند به معنای قطع کامل ارتباط هوایی ایران با جهان باشد؟ پاسخ را باید در واقعیتهای صنعت هوانوردی، مناسبات ایران با همسایگان و ساختار حملونقل کشور جستوجو کرد.
تحریم تازه، اما فشار قدیمی
تحریم صنعت هوانوردی ایران موضوع تازهای نیست. شرکتهای هواپیمایی کشور از همان اوایل پیروزی انقلاب اسلامی، طی چند دهه گذشته با محدودیت در خرید هواپیما، تأمین قطعات، تعمیر و نگهداری، بیمه، خدمات فنی و دسترسی به منابع مالی بینالمللی مواجه بودهاند.
آنچه در سیاست جدید اهمیت دارد، تلاش برای گسترش دامنه تحریم از خود شرکتهای هواپیمایی به شبکه خدمات پیرامونی آنهاست. به بیان دیگر، هدف تنها محدود کردن فعالیت یک شرکت هواپیمایی نیست؛ بلکه افزایش هزینه و ریسک همکاری سایر شرکتها و فرودگاهها با ایران است. این سیاست میتواند بخشی از شرکتهای خارجی را به دلیل نگرانی از تحریمهای ثانویه از همکاری با ایران منصرف کند. با این حال، میزان اثرگذاری آن بر همه کشورها و شرکتها یکسان نخواهد بود.
همسایگان؛ مسیر اصلی دور زدن محدودیتها
یکی از مهمترین ظرفیتهای ایران برای مقابله با آثار تحریم هوایی، موقعیت جغرافیایی کشور و ارتباط گسترده آن با همسایگان است.
روابط ایران با کشورهای اطراف صرفاً سیاسی نیست؛ میلیونها نفر در منطقه برای تجارت، درمان، تحصیل، زیارت، گردشگری و دیدار با خانواده میان ایران و کشورهای همسایه در رفتوآمد هستند.
در چنین شرایطی، توقف کامل ارتباطات حملونقلی برای بسیاری از کشورهای منطقه نیز هزینهبر خواهد بود. همین وابستگی متقابل میتواند زمینهای برای مذاکره و ایجاد ترتیبات جدید حملونقلی فراهم کند. بنابراین، دیپلماسی حملونقل باید به یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی ایران تبدیل شود.
هواپیما تنها راه نیست
واقعیت مهم دیگری که باید در محاسبات مربوط به تحریم هوایی مورد توجه قرار گیرد، سهم محدود حملونقل هوایی در مقایسه با حملونقل زمینی و ریلی است. بخش بزرگی از جابهجایی مسافر و کالا میان ایران و کشورهای همسایه از طریق مرزهای زمینی انجام میشود. این ظرفیت میتواند در شرایط کاهش پروازهای مستقیم، نقش یک مسیر پشتیبان را ایفا کند.برای نمونه، مسافری که امکان پرواز مستقیم از ایران به مقصد مورد نظر خود را ندارد، میتواند در صورت فراهم بودن زیرساختها، از طریق پرواز داخلی یا سفر زمینی خود را به یکی از شهرهای مرزی یا کشورهای همسایه برساند و از آنجا سفر بینالمللی خود را ادامه دهد.
این روش البته بدون هزینه نیست. زمان سفر افزایش مییابد، هزینه حملونقل بیشتر میشود و برای سالمندان، بیماران، کودکان، خانوادهها و مسافرانی که بار زیادی دارند، دشواریهای بیشتری ایجاد خواهد کرد. اما همین واقعیت نشان میدهد که تحریم هوایی لزوماً به معنای قطع ارتباط ایران با جهان نیست؛ بلکه در درجه نخست، هزینه و پیچیدگی این ارتباط را افزایش میدهد.
نقطه آسیبپذیر؛ کالاهای فوری و حساس
اگرچه مسافران میتوانند تا حدی از مسیرهای جایگزین استفاده کنند اما وضعیت کالاها متفاوت است.برخی کالاها به دلیل وزن، ارزش، فوریت یا حساسیت، وابستگی بیشتری به حملونقل هوایی دارند. داروها، تجهیزات پزشکی، قطعات خاص صنعتی، نمونههای آزمایشگاهی، اسناد تجاری و برخی کالاهای با ارزش در این گروه قرار میگیرند.
اختلال در حمل هوایی این اقلام میتواند زمان تأمین آنها را افزایش داده و هزینه بیشتری به تولیدکننده، واردکننده و در نهایت مصرفکننده تحمیل کند.از این رو، یکی از اولویتهای فوری دولت باید شناسایی کالاهای حساس و طراحی مسیرهای جایگزین برای انتقال آنها باشد؛ چه از طریق کشورهای واسطه و چه با توسعه ظرفیت حملونقل زمینی، ریلی و دریایی.
راهحل، فقط در آسمان نیست
اشتباه راهبردی آن است که مقابله با تحریم هوایی را صرفاً به صنعت هواپیمایی محدود کنیم.ایران باید یک شبکه حملونقل چندلایه ایجاد کند که در آن هواپیما، قطار، جاده و مسیرهای دریایی مکمل یکدیگر باشند. هرچه وابستگی کشور به یک شیوه حملونقل کمتر باشد، توان آن برای مقابله با فشارهای خارجی بیشتر خواهد بود.
در این چارچوب، چند اقدام اهمیت ویژه دارد: تسهیل عبور مسافر و کالا از مرزها، کاهش تشریفات گمرکی، افزایش ساعات فعالیت گمرک، تقویت سامانه اتوبوسی، توسعه قطارهای بینالمللی، بهبود جادههای منتهی به مرزها و تقویت فرودگاههای مرزی.
صنعت هوانوردی داخلی؛ نیازمند پشتیبانی جدیتر
در کنار توسعه مسیرهای جایگزین، تقویت صنعت هوانوردی داخلی نیز ضروری است.افزایش ظرفیت تعمیر و نگهداری هواپیما، توسعه دانش فنی داخلی، تنوعبخشی به زنجیره تأمین قطعات و استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان میتواند آسیبپذیری صنعت را کاهش دهد.
نقش دیپلماسی در مقابله با تحریم
در کنار همه اقدامات اقتصادی و فنی، دیپلماسی اهمیت تعیینکننده دارد.ایران باید موضوع حملونقل را به یکی از محورهای گفتوگو با کشورهای همسایه تبدیل کند و به دنبال توافقهایی باشد که امکان حفظ ارتباطات هوایی، ریلی و زمینی را فراهم کند.در چنین رویکردی، هدف صرفاً «دور زدن تحریم» نیست؛ بلکه ایجاد یک ساختار پایدار حملونقل منطقهای است که در آن منافع مشترک اقتصادی کشورهای منطقه، مانع از تبدیل یکجانبهگرایی تحریمی به اختلال کامل در ارتباطات شود.
از «محاصره» به «تنوع مسیر»
در مجموع تحریمهای هوایی جدید، فارغ از میزان اثرگذاری نهایی آن، یک پیام روشن برای سیاستگذاری داخلی دارد: کشوری که مسیرهای متنوع و زیرساختهای متعدد حملونقل داشته باشد، در برابر فشار خارجی آسیبپذیری کمتری خواهد داشت.
بنابراین، پاسخ ایران نباید صرفاً واکنشی و کوتاهمدت باشد. توسعه شبکه ریلی و جادهای، تقویت فرودگاههای مرزی، افزایش توان تعمیر و نگهداری هواپیما، ایجاد کریدورهای بینالمللی، تسهیل تجارت با همسایگان و فعالتر کردن دیپلماسی حملونقل باید در قالب یک برنامه واحد دنبال شود.
در کنار اقدامات دولت در این عرصه،ملت وظیفه دارد با همکاری و صبوری هوشمندانه در برابر جنگ روانی و اقتصادی دشمن بایستد. در این نبرد موجودیتی، ملت ایران نقش تعیینکنندهای دارد. دشمن میداند که تحریمهای هوایی و اقتصادی، مستقیماً بر زندگی روزمره مردم، از سفرها گرفته تا قیمت کالاها اثر میگذارد. هدف نهایی دشمن آن است که با ایجاد سختیهای مکرر، «خستگی اجتماعی» ایجاد شده و اعتماد میان مردم و ساختار سیاسی خدشهدار شود.
مردم باید بدانند که این سختیها، بخشی از هزینه سنگین حفظ حاکمیت ملی و ایستادگی در برابر فشارها و توطئه های دشمنان است.
تردیدی نیست که این بار نیز همت و همبستگی دولت و ملت، دشمن را درهم خواهد شکست. همانطور که حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی دیروز در پیام مهم خویش به مناسبت هفته دفاع مقدس تصریح کردند در آن دوران، «ملت ایران و نظام اسلامی برومندتر و قویتر از قبل با صدایی رساتر و پروازی بلندتر، ققنوسوار برخاست و... اینک آن ققنوس در اثر فشارهای دشمن و بخصوص دو جنگ تحمیلی اخیر آنچنان بزرگ شده است که سایه پروازش بر سرزمینهای دشمن هم افتاده است».