ناوتیلوس؛ نخستین زیردریایی هسته‌ای جهان و تحولی در جنگ زیر آب

عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - برای یک زیردریایی، فرو رفتن به زیر آب تنها نیمی از ماجراست؛ چالش اصلی این است که بتواند برای مدت طولانی در اعماق آب بماند، با سرعت بالا حرکت کند و بدون نیاز به بازگشت به سطح، مسافت زیادی را طی کند. پیش از عصر انرژی هسته ای، همین محدودیت یکی از مهم ترین موانع عملیات طولانی مدت زیردریایی ها بود.

ورود یو اس اس ناوتیلوس (USS Nautilus) ساخت شرکت جنرال داینامیکس به خدمت در سال 1954 این معادله را تغییر داد. ناوتیلوس (اس اس ان-571) نخستین زیردریایی هسته ای جهان بود و با استفاده از انرژی یک رآکتور هسته ای، امکان حرکت طولانی مدت در زیر آب را فراهم کرد؛ قابلیتی که نه تنها شیوه استفاده از زیردریایی ها را تغییر داد، بلکه روش های مقابله با آنها را نیز تحت تاثیر قرار داد.

مشکل بزرگ زیردریایی های دیزلی چه بود؟

زیردریایی های دیزل-الکتریک برای حرکت در زیر آب عمدتا از موتورهای الکتریکی و باتری ها استفاده می کردند. اما ظرفیت باتری ها محدود بود و پس از مدتی باید دوباره شارژ می شدند.

برای شارژ باتری ها، زیردریایی ناچار بود به سطح آب بیاید یا از اسنورکل استفاده کند تا موتورهای دیزلی بتوانند هوای مورد نیاز خود را دریافت کنند. این وابستگی به هوا، آزادی عمل زیردریایی را محدود می کرد و فرماندهان باید دائما میزان انرژی باقی مانده را در نظر می گرفتند.

حرکت با سرعت بیشتر نیز انرژی باتری ها را سریع تر مصرف می کرد. بنابراین زیردریایی ها نمی توانستند برای مدت نامحدود با سرعت بالا در زیر آب باقی بمانند.

ناوتیلوس چگونه این محدودیت را کنار زد؟

راه حل ناوتیلوس استفاده از انرژی هسته ای بود. رآکتور این زیردریایی با تولید گرما، آب را به بخار تبدیل می کرد و بخار حاصل توربین های پیشران و تجهیزات تولید برق را به حرکت درمی آورد.

مهم ترین مزیت این سامانه این بود که برای تولید توان پیشرانش به اکسیژن موجود در جو نیاز نداشت. در نتیجه، ناوتیلوس می توانست برای مدت بسیار طولانی تری در زیر آب حرکت کند، بدون اینکه مانند زیردریایی های دیزلی مجبور باشد مرتبا برای شارژ باتری ها به سطح نزدیک شود.

این فناوری عملا مفهوم «زیردریایی» را وارد مرحله تازه ای کرد؛ زیرا دیگر ماندن در زیر آب صرفا به ظرفیت باتری و دسترسی به سطح وابسته نبود.

اولین حرکت هسته ای ناوتیلوس

یو اس اس ناوتیلوس در 30 سپتامبر 1954 در گروتون، کنتیکت، وارد خدمت شد، اما ورود رسمی به خدمت با نخستین حرکت با نیروی هسته ای یکی نبود. زیردریایی پس از آن نیز برای تکمیل ساخت، آزمایش ها و آماده سازی های مختلف درگیر بود.

سرانجام در 17 ژانویه 1955 ناوتیلوس برای نخستین بار با استفاده از نیروی هسته ای به حرکت درآمد.

چند ماه بعد، در جریان یک سفر آزمایشی به سمت پورتوریکو، توانایی های این زیردریایی بهتر نمایان شد. ناوتیلوس در ماه مه 1955 توانست 2222 کیلومتر را در مدت 89.8 ساعت به صورت غوطه ور طی کند. این سفر در آن زمان رکوردی مهم برای یک زیردریایی به شمار می رفت و نشان داد که پیشرانه هسته ای تا چه اندازه می تواند محدودیت های قبلی را کنار بزند.

ناوتیلوس جنگ ضدزیردریایی را هم تغییر داد

اهمیت ناوتیلوس تنها به توانایی حرکت طولانی مدت آن محدود نمی شد. سرعت و استقامت بیشتر این زیردریایی، برای نیروهایی که وظیفه شناسایی و شکار زیردریایی ها را بر عهده داشتند نیز یک چالش تازه ایجاد کرد.

در سال 1956، نیروی دریایی آمریکا عملکرد ناوتیلوس را در تمرین ها و ارزیابی های مرتبط با جنگ ضدزیردریایی بررسی کرد. نتایج نشان داد روش هایی که از دوران جنگ جهانی دوم برای مقابله با زیردریایی ها به ارث رسیده بودند، در برابر زیردریایی ای با چنین سرعت و استقامتی کارایی سابق را نداشتند.

به این ترتیب، ناوتیلوس تنها یک زیردریایی جدید نبود؛ بلکه به نیروی دریایی کمک کرد بفهمد ورود زیردریایی های هسته ای چه تغییراتی در شیوه جست و جو، شناسایی و مقابله با زیردریایی ها ایجاد خواهد کرد.

ناوتیلوس همچنین یک زیردریایی موشک بالستیک نبود. این شناور به شش لوله اژدر مجهز شده بود و نقش آن با زیردریایی های هسته ای حامل موشک های بالستیک که بعدها وارد خدمت شدند، تفاوت داشت.

سفر تاریخی زیر قطب شمال

مشهورترین ماموریت ناوتیلوس در سال 1958 و در قالب عملیات سان شاین (Sunshine) انجام شد؛ ماموریتی که هدف آن عبور یک زیردریایی از زیر قطب شمال بود.

اولین تلاش با مشکل مواجه شد. ناوتیلوس هنگام حرکت در آب های نسبتا کم عمق دریای چوکچی با یخ های شناور مواجه شد و مسیر پیش روی آن مسدود شد. زیردریایی مجبور شد به پرل هاربر بازگردد و برای تلاش دوباره آماده شود.

اما تلاش دوم موفقیت آمیز بود.

در 3 اوت 1958، ناوتیلوس از زیر قطب شمال جغرافیایی عبور کرد و به نخستین زیردریایی جهان تبدیل شد که چنین مسیری را طی کرده است.

این سفر اهمیت نمادین و عملی زیادی داشت. در منطقه ای مانند اقیانوس منجمد شمالی، که یخ های سطحی می توانستند دسترسی به سطح را دشوار یا غیرممکن کنند، توانایی حرکت طولانی مدت در زیر آب بدون نیاز به شارژ مداوم باتری یک مزیت عملیاتی مهم محسوب می شد.

انرژی هسته ای به معنای برد نامحدود نبود

البته پیشرانه هسته ای به این معنا نبود که ناوتیلوس می توانست بدون هیچ محدودیتی در زیر آب حرکت کند. مواد غذایی، استقامت خدمه، تعمیرات، تجهیزات و نیازهای فنی همچنان محدودیت هایی واقعی بودند.

رآکتور هسته ای نیز برای همیشه بدون نیاز به سرویس باقی نمی ماند. ناوتیلوس در سال 1957، پس از طی حدود 60 هزار مایل دریایی، نخستین تعویض هسته رآکتور خود را پشت سر گذاشت.

با این حال، تفاوت اصلی همچنان پابرجا بود: زیردریایی دیگر مجبور نبود برای ادامه حرکت خود به طور مرتب به سطح آب بازگردد.

میراث ناوتیلوس

یو اس اس ناوتیلوس نقطه آغاز عصر زیردریایی های هسته ای بود؛ عصری که در آن زیردریایی ها می توانستند مسافت های بسیار طولانی تری را در زیر آب طی کنند و سرعت خود را برای مدت بیشتری حفظ کنند.

این تغییر، جغرافیای عملیات زیردریایی ها را نیز گسترش داد. عبور تاریخی از زیر قطب شمال تنها یکی از نخستین نمونه های این قابلیت بود؛ قابلیتی که بعدها به یکی از ویژگی های اساسی زیردریایی های هسته ای تبدیل شد.

ناوتیلوس در واقع ثابت کرد که آینده زیردریایی ها فقط به این بستگی ندارد که چقدر می توانند زیر آب بمانند، بلکه به این بستگی دارد که بدون نیاز به سطح، چقدر می توانند دور و سریع حرکت کنند.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور