مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به اقدامات این وزارتخانه برای پیشگیری از خودکشی و ارتقای سلامت روان دانش‌آموزان گفت: آموزش و پرورش مهم‌ترین نقطه عزیمت برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و اختلالات سلامت روان است و اکنون ۷۳۸ مرکز مشاوره و ۲۱ هزار مشاور در سراسر کشور در این حوزه فعالیت می‌کنند.
به گزارش ایرنا، سمیه سادات ابراهیمی روز چهارشنبه در همایش علمی و تخصصی پیشگیری از خودکشی با بیان اینکه خودکشی یک موضوع چندعاملی است، اظهار کرد: عوامل اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و فردی در بروز خودکشی نقش دارند و باید این مسئله را به عنوان خروجی یک سیستم پیچیده اجتماعی در نظر گرفت؛ سیستمی که در آن فرد، خانواده، مدرسه، جامعه و فضای مجازی همگی اثرگذار هستند.
ابراهیمی افزود: سیاست‌گذاری مؤثر در حوزه پیشگیری از خودکشی نیازمند مداخلات نظام‌مند است و آموزش و پرورش از زمان آغاز فعالیت در این حوزه، دو اصل داده‌محوری و پژوهش‌محوری را در دستور کار قرار داده است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش از تشکیل اتاق وضعیت برای مدیریت و پایش وضعیت خودکشی در دانش‌آموزان خبر داد و گفت: این اتاق وضعیت با هدف رصد شرایط و کمک به تصمیم‌گیری هدفمند و هوشمندانه شکل گرفته است تا با توجه به محدودیت منابع مالی و انسانی، منابع موجود به شکل هدفمند مورد استفاده قرار گیرد.
وی ادامه داد: یک پژوهش جامع درباره خودکشی انجام شد که در آن بیش از هزار مقاله داخلی و خارجی بررسی و با بیش از ۹۰ دانش‌آموزی که اقدام به خودکشی کرده بودند، مصاحبه عمیق انجام شد. همچنین با متخصصان این حوزه گفت‌وگو شد و نتایج این پژوهش مبنای اقدامات آموزش و پرورش قرار گرفت.
ابراهیمی گفت: در این پژوهش عوامل خطر، عوامل محافظ، ظرفیت‌های حمایتی، الگوهای اقدام به خودکشی، گروه‌ها و مناطق دارای اولویت و نقاط قابل مداخله شناسایی شد و بر اساس یافته‌های آن، ۲۹ برنامه عملیاتی و مداخله‌ای استخراج شد.
وی افزود: امروز می‌دانیم کدام مناطق آموزش و پرورش در سراسر کشور و کدام مدارس در معرض خطر بیشتری قرار دارد و می‌توانیم بر اساس این اطلاعات، مداخلات را هدفمندتر انجام دهیم.
غربالگری روانشناختی ۱۳ میلیون و ۸۸۰ هزار دانش‌آموز
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به اجرای غربالگری روانشناختی دانش‌آموزان گفت: سال گذشته ۱۳ میلیون و ۸۸۰ هزار دانش‌آموز در هشت مقیاس روانشناختی از جمله اضطراب، افسردگی، رفتارهای خودآسیب‌رسان، خشونت و پرخاشگری و سوءمصرف مواد غربالگری شدند.
وی افزود: پروفایل دانش‌آموزانی که در وضعیت قرمز و فوریت قرار داشتند، به سرعت مورد رسیدگی قرار گرفت و از تحلیل خرده‌مقیاس‌ها نیز برای شناسایی ارتباط میان عوامل مختلف با اقدام به خودکشی استفاده شد.
ابراهیمی با اشاره به تفاوت الگوهای خودکشی در مناطق مختلف کشور اظهار کرد: الگوهای خودکشی در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و بر همین اساس، تحلیل‌های منطقه‌ای و جغرافیایی انجام شده و مدارس دارای اولویت شناسایی شده‌اند.
وی ادامه داد: بر اساس تحلیل‌های انجام‌شده، مشکلات خانوادگی بیشترین اثرگذاری را در شبکه عوامل مرتبط با خودکشی داشته‌اند. در میان مشکلات خانوادگی نیز خشونت خانگی از عوامل مهم شناسایی شده است.
ابراهیمی گفت: شکست عاطفی در دختران پایه هشتم از عوامل مهم شناسایی‌شده بوده و مشکلات روانشناختی در پایه‌های نهم تا دوازدهم هسته اصلی بحران را تشکیل داده است. در مورد پسران نیز رفتارهای پرخطر اهمیت بیشتری دارد و برنامه‌های پیشگیری برای آنها باید بر کاهش دسترسی به روش‌های مرگبار، مدیریت رفتارهای تکانشی و ایجاد سیستم واکنش سریع متمرکز شود.
ثبت برخط موارد اقدام به خودکشی در مدارس
وی با اشاره به راه‌اندازی میز پایش و مدیریت خودکشی در دانش‌آموزان گفت: این سامانه به صورت برخط امکان ارائه اطلاعات در سطح استان، منطقه و مدرسه را فراهم می‌کند و می‌تواند در تصمیم‌گیری و تدوین نقشه راه پیشگیری مورد استفاده قرار گیرد.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش افزود: موارد اقدام به خودکشی و خودکشی در این سامانه به صورت منظم و یکپارچه و در لحظه ثبت می‌شود و فرم ثبت موارد نیز با کمک متخصصان حوزه خودکشی به‌روزرسانی شده تا اطلاعات ثبت‌شده قابلیت استفاده در پایش و مطالعات علمی آینده را داشته باشد.
ابراهیمی گفت: اکنون وزارت آموزش و پرورش دو شبکه فوریت‌های روانی ـ اجتماعی و مدیران مورد را در سراسر کشور در اختیار دارد و با همکاری وزارت بهداشت، توانمندسازی نیروهای این شبکه‌ها نیز در حال انجام است.
وی ادامه داد: مدیران مورد، خدمات حمایت‌های روانی ـ اجتماعی را برای افراد در معرض خطر و پرخطر ارائه می‌کنند و خط ملی ۱۵۷۰ نیز در همه استان‌ها و مناطق فعال است و دانش‌آموزان و خانواده‌ها می‌توانند بدون نیاز به دریافت کد، در هر ساعت از شبانه‌روز از این ظرفیت استفاده کنند.
تدوین پروتکل‌های نقش‌محور برای مدارس
ابراهیمی با اشاره به تدوین راهنماها و پروتکل‌های تخصصی برای پیشگیری و مداخله در خودکشی اظهار کرد: پروتکل‌های نقش‌محور برای مدیر مدرسه، معلم، والدین، رابط، مشاور و درمانگر تدوین شده است تا هر فرد متناسب با نقش خود بداند چه نشانه‌هایی را باید جدی بگیرد، در مواجهه با دانش‌آموز چه اقدامی انجام دهد و چه زمانی باید او را ارجاع دهد.
وی افزود: این پروتکل‌ها در سامانه «نماد» ثبت شده و همکاران آموزش و پرورش در سراسر کشور به آنها دسترسی دارند. در این سامانه ۱۴ دستگاه نیز عضو هستند و همکاری میان دستگاه‌ها در قالب نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان دنبال می‌شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش همچنین از افزایش ظرفیت مداخلات تخصصی خبر داد و گفت: توانمندسازی نیروهای مشاور و درمانگر در مراکز مشاوره، آموزش مدرسان کشوری، تولید محتوای مکتوب و چندرسانه‌ای و بازنگری در بسته‌های آموزشی از دیگر اقدامات انجام‌شده است.
وی تأکید کرد: آموزش و آگاه‌سازی والدین و همسالان نیز به عنوان یکی از حلقه‌های مهم پیشگیری مورد توجه قرار گرفته است و آموزش و پرورش از همکاری متخصصان و استادان دانشگاه و سایر دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط برای ارتقای سلامت روان کودکان و نوجوانان استقبال می‌کند.
خودکشی در زنان کادر درمان بالاتر است
مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به بالاتر بودن خطر خودکشی در زنان کادر درمان نسبت به زنان شاغل در برخی مشاغل، گفت: براساس آمار جهانی، خودکشی در زنان کادر درمان بالاتر است. پیشگیری از خودکشی در میان کارکنان نظام سلامت فقط به درمان فرد محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند ایجاد محیط کاری سالم، ایمن و حمایتگر و فراهم کردن امکان کمک‌خواهی محرمانه است.
مریم عباسی‌نژاد با اشاره به ضرورت توجه به خودکشی در میان زنان کادر درمان اظهار کرد: خطر خودکشی در کادر درمان بیشتر است اما این موضوع در تمام گروه‌های کادر درمان یکسان نیست و جنسیت و نوع حرفه در آن اهمیت دارد.
وی افزود: بر اساس یک فراتحلیل جهانی انجام‌شده در سال ۲۰۲۴، خطر خودکشی در زنان پزشک نسبت به زنان جمعیت عمومی ۷۶ درصد بیشتر بوده است؛ به‌طوری که نسبت میزان استانداردشده خودکشی (SRR) در زنان پزشک ۱.۷۶ و در مردان پزشک ۱.۰۵ گزارش شده است. این ارقام نشان می‌دهد خطر خودکشی در حرفه پزشکی پدیده‌ای جنسیت خنثی نیست و زنان پزشک در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت سایر گروه‌های کادر درمان گفت: این نسبت در پرستاران ۱.۶۴ و در سایر کارکنان کادر درمان ۱.۳۹ گزارش شده و در برخی گروه‌های دیگر نیز به ۱.۸۱ رسیده است.
وی با تأکید بر اینکه کادر درمان لزوماً نخستین گروه شغلی زنان از نظر میزان خودکشی نیست، اظهار کرد: در برخی مشاغل خدماتی و دستی، میزان خطر خودکشی به ۲۶.۶ در هر ۱۰۰ هزار نفر، در برخی مشاغل دیگر به ۲۵.۳ و در حوزه‌هایی مانند ساخت‌وساز و استخراج، مشاغل هنری نیز ارقام بالایی گزارش شده است. در مقابل، این میزان در مجموع زنان شاغل حدود ۸ و در زنان شاغل در نظام سلامت ۹.۴ در هر ۱۰۰ هزار نفر بوده است.
عباسی‌نژاد، عوامل فردی، حرفه‌ای و سیستمی را در افزایش خطر خودکشی زنان کادر درمان مؤثر دانست و گفت: افسردگی و سایر اختلالات روانپزشکی، سابقه رفتار خودکشی، کمال‌گرایی و خودانتقادگری از عوامل فردی هستند و شیفت‌های طولانی و شب‌کاری، کمبود نیروی انسانی، بار کاری بالا و مواجهه مکرر با رنج، مرگ و بحران نیز از عوامل حرفه‌ای به شمار می‌روند.
وی افزود: خشونت، آزار و قلدری در محیط کار نیز از دیگر عوامل مهم است؛ به‌ویژه اینکه نظام سلامت ساختاری سلسله‌مراتبی دارد و در چنین محیط‌هایی احتمال بروز قلدری در محیط کار افزایش می‌یابد.
مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت ادامه داد: تعارض میان نقش‌های خانوادگی و حرفه‌ای، بار نامتقارن مراقبت از کودک و خانواده، تبعیض و فشارهای محیط کار نیز می‌تواند زنان کادر درمان را با فشار مضاعف مواجه کند.
عباسی‌نژاد با اشاره به اهمیت انگ کمک‌خواهی در میان کارکنان نظام سلامت گفت: در کادر درمان نگرانی درباره محرمانگی و پیامدهای حرفه‌ای دریافت خدمات سلامت روان وجود دارد و همین موضوع می‌تواند مانع کمک‌خواهی شود. همچنین دسترسی به روش‌های بالقوه کشنده نیز از عواملی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
وی به نتایج یک مطالعه جهانی اشاره کرد و گفت: در این مطالعه، یک‌سوم پزشکان، معادل ۳۳ درصد، علائم افسردگی و اضطراب داشتند و این میزان در پرستاران حدود ۲۵ درصد بود همچنین حدود یک‌دهم پزشکان و پرستاران در دو هفته گذشته افکار خودکشی را تجربه کرده بودند.
عباسی‌نژاد افزود: بر اساس همین مطالعه، یک‌سوم کارکنان در سال گذشته با قلدری یا تهدید به خشونت در محیط کار مواجه شده بودند و ساعات طولانی کار، شیفت شب و مواجهه با خشونت نیز از عوامل مرتبط با فشار روانی کارکنان نظام سلامت بوده است.
وی با بیان اینکه دسترسی کارکنان سلامت به خدمات سلامت روان الزاماً به معنای استفاده بیشتر آنها از این خدمات نیست، گفت: در یک مطالعه در آمریکا، ۲۵ درصد ارائه‌دهندگان خدمات سلامت علائم روانشناختی در سطح معیارهای تشخیصی داشتند، اما تنها ۳۸ درصد از افرادی که نیاز داشتند برای دریافت کمک مراجعه کرده بودند.
مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت، ترس از پیامدهای حرفه‌ای، نگرانی از گرفتن مرخصی و دشواری جایگزین شدن در محل کار را از جمله موانع کمک‌خواهی کارکنان نظام سلامت عنوان کرد و افزود: در همان مطالعه مشخص شد وجود یک مدیر یا سرپرست حامی که بتواند به کاهش استرس شغلی کمک کند، با کاهش علائم روانشناختی کارکنان همراه بوده است.
عباسی‌نژاد بر ضرورت تغییر روایت درباره خودکشی زنان کادر درمان تأکید کرد و گفت: به جای اینکه فقط بپرسیم چرا فرد افسرده شد، چرا تاب نیاورد، چرا زودتر کمک نگرفت یا چرا تاب‌آوری کافی نداشت، باید بپرسیم چه اتفاقی برای او افتاد، چه شرایطی در محیط کار وجود داشت، آیا نشانه‌های هشدار دیده شده بود و آیا شرایط امن و قابل دسترسی برای کمک‌خواهی فراهم بود یا خیر.
وی ادامه داد: باید بررسی کنیم آیا خشونت، تحقیر یا قلدری در محیط کار وجود داشته و آیا سیستم فرصتی برای مداخله داشته که آن را از دست داده است. بنابراین مسئله فقط این نیست که چه مشکلی در فرد وجود دارد؛ بلکه باید بررسی کنیم فرد و محیط در تعامل با یکدیگر چگونه به این نقطه رسیده‌اند.
عباسی‌نژاد با اشاره به نتایج یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۴ گفت: در ۶۸ درصد مطالعاتی که مداخلات سازمانی را بررسی کرده بودند، پیامدهای مثبت در سلامت روان مشاهده شد، هرچند کاهش مستقیم خودکشی در این مطالعات به اثبات نرسیده بود.
وی بر ضرورت پیشگیری در سطوح مختلف تأکید کرد و گفت: پیشگیری باید در سطح فرد، محیط کار، سازمان و نظام سلامت دنبال شود و در این زمینه پنج اقدام شامل پایش و ایجاد سازوکار مشخص برای رصد رفتار خودکشی، فراهم کردن دسترسی محرمانه به خدمات، ارائه پاسخ سریع، بررسی نظام‌مند موارد و اصلاح محیط کار ضروری است.
مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: هر مورد شدید خودکشی فقط یک رویداد فردی نیست، بلکه یک سیگنال است که اطلاعاتی درباره وضعیت سیستم در اختیار ما قرار می‌دهد.
وی گفت: وقتی یک زن در کادر درمان خودکشی می‌کند، به جای اینکه فقط بپرسیم چرا کمک نگرفت، باید بپرسیم آیا کمک خواستن برای او امکان‌پذیر بود؛ به جای اینکه بگوییم چرا تاب نیاورد، باید ببینیم کدام فشارها قابل پیشگیری یا اصلاح بودند و به جای اینکه فقط کارکنان را به تاب‌آوری بیشتر دعوت کنیم، باید ببینیم چگونه می‌توانیم محیط کار سالم‌تر، ایمن‌تر و حمایتگرتر ایجاد کنیم.
عباسی‌نژاد تأکید کرد: پیشگیری از خودکشی در میان زنان کادر درمان فقط به معنای درمان یک فرد نیست بلکه به معنای ساختن نظامی است که نشانه‌ها را زودتر ببیند، کمک‌خواهی را امکان‌پذیر کند و سهم خود را در پیشگیری بشناسد؛ چرا که وقتی مراقبان نیازمند مراقبت هستند، مراقبت از آنها مسئولیت خود نظام سلامت است.