عصر ایران - در جنوب تونس، جایی میان تپه های خشک و زمین های کم گیاه، خانه هایی وجود دارند که به جای آنکه روی زمین ساخته شده باشند، در دل خاک شکل گرفته اند. مطماطه (Matmata) روستایی با معماری شگفت انگیز زیرزمینی است که ساکنان آن نسل ها با حفر زمین و ایجاد حیاط های عمیق و اتاق های تو در تو، خانه هایی ساخته اند که هم در برابر گرمای شدید منطقه پناهگاهی طبیعی هستند و هم بخشی از میراث فرهنگی مردم آمازیغ به شمار می روند.
شهرت جهانی این روستا تنها به معماری متفاوتش محدود نمی شود. یکی از خانه های سنتی مطماطه در فیلم «جنگ ستارگان: قسمت چهارم؛ امیدی تازه» (Star Wars: Episode IV – A New Hope) به عنوان خانه لوک اسکای واکر مورد استفاده قرار گرفت و نام این روستای دورافتاده را به گوش علاقه مندان سینما در سراسر جهان رساند. با این وجود، داستان واقعی مطماطه بسیار قدیمی تر از حضور دوربین های هالیوود است؛ داستان مردمی که برای سازگاری با اقلیم سخت جنوب تونس، شیوه ای متفاوت از زندگی را در دل زمین شکل دادند.
مطماطه کجاست؟
مطماطه در جنوب تونس، در منطقه کوهستانی ظاهر (Dahar) و حدود 40 کیلومتری جنوب غربی شهر قابس (Gabès) قرار دارد. این منطقه بخشی از چشم انداز خشک و نیمه بیابانی جنوب کشور است؛ جایی که زمین های سنگی، تپه های کم ارتفاع و پوشش گیاهی پراکنده، منظره ای متفاوت از نواحی ساحلی تونس ایجاد می کنند.
در نگاه اول، ممکن است این منطقه روستایی معمولی به نظر برسد؛ اما با نزدیک شدن به خانه ها، حفره های بزرگ و تقریبا دایره ای در سطح زمین نمایان می شوند. درون هر حفره، حیاطی باز و اتاق هایی قرار دارند که در دیواره های خاکی حفر شده اند. از بیرون، بسیاری از این خانه ها تقریبا نامرئی هستند و همین ویژگی باعث می شود بازدیدکنندگان با منظره ای غیرمنتظره رو به رو شوند.
مطماطه از شناخته شده ترین نمونه های معماری زیرزمینی در شمال آفریقاست و هنوز هم برخی خانواده ها در خانه های سنتی آن زندگی می کنند. البته بخشی از این خانه ها به اقامتگاه، هتل یا جاذبه گردشگری تبدیل شده اند.
خانه های زیرزمینی مطماطه چگونه ساخته می شوند؟
خانه های سنتی مطماطه از نوع معماری موسوم به تروگلودیتی (Troglodytic) هستند؛ اصطلاحی که برای سکونتگاه های حفرشده در خاک یا سنگ به کار می رود. برخلاف خانه های معمولی که با روی هم قرار دادن مصالح ساخته می شوند، در این شیوه بخش بزرگی از فضای زندگی با برداشتن خاک و حفر زمین شکل می گیرد.
ساخت خانه به طور معمول با ایجاد گودالی بزرگ و تقریبا دایره ای آغاز می شود. این حیاط مرکزی گاهی چندین متر عمق دارد و می تواند به عمق حدود 10 متر برسد. سپس اتاق ها به صورت افقی در دیواره های گودال حفر می شوند و فضایی برای خواب، آشپزی، نگهداری مواد غذایی و انجام فعالیت های روزمره خانواده به وجود می آید.
ورودی خانه اغلب از طریق مسیری شیب دار انجام می شود که از سطح زمین به حیاط مرکزی می رسد. در خانه های بزرگ تر، چند حیاط یا بخش زیرزمینی نیز ممکن است با گذرگاه هایی به یکدیگر متصل باشند.
حیاط مرکزی قلب خانه است. این فضای روباز نور روز را به داخل هدایت می کند، امکان گردش هوا را فراهم می آورد و محل مناسبی برای انجام کارهای روزانه و تعامل اعضای خانواده است. در برخی خانه ها، فضاهای جانبی برای نگهداری دام یا ذخیره محصولات کشاورزی نیز در نظر گرفته شده اند.
این خانه ها به تدریج و متناسب با نیاز خانواده گسترش پیدا می کردند. به همین دلیل، بسیاری از آن ها را نمی توان سازه هایی ثابت و از پیش طراحی شده دانست؛ بلکه شکل نهایی آن ها نتیجه تجربه، مهارت و تغییرات زندگی در طول نسل هاست.
چرا مردم مطماطه در دل زمین زندگی می کردند؟
یکی از مهم ترین دلایل شکل گیری معماری زیرزمینی مطماطه، سازگاری با شرایط اقلیمی جنوب تونس است. تابستان های گرم و آفتاب شدید، زندگی در خانه های معمولی را دشوار می کند؛ درحالی که توده خاک اطراف اتاق های زیرزمینی مانند عایقی طبیعی عمل می کند و تغییرات دمای داخل را کاهش می دهد.
به همین دلیل، فضای داخلی خانه ها در روزهای گرم به طور معمول خنک تر از محیط بیرون باقی می ماند و در فصل های سرد نیز تغییرات دما در آن آهسته تر است. این ویژگی را می توان نمونه ای از معماری بومی و سازگار با اقلیم دانست؛ رویکردی که بدون اتکا به تجهیزات مکانیکی سرمایش و گرمایش، از ویژگی های طبیعی محیط برای ایجاد آسایش استفاده می کند.
دسترسی به خاک مناسب برای حفر، نیاز کمتر به مصالح ساختمانی متعارف و امکان ایجاد فضاهای متعدد در اطراف یک حیاط نیز از عواملی بودند که به گسترش این شیوه ساخت کمک کردند.
در کنار دلایل اقلیمی، برخی روایت ها بر نقش امنیت نیز تاکید دارند. خانه های کم ارتفاع و پنهان از دید، از بیرون به راحتی قابل شناسایی نبودند و ورودی محدود آن ها می توانست در برابر حمله یا غارت مزیت ایجاد کند. با این وجود، دلیل دقیق پیدایش این معماری به طور قطعی مشخص نیست و نمی توان آن را تنها نتیجه یک عامل دانست.
تاریخ مطماطه؛ از گذشته ای مبهم تا سیل سال 1969
تاریخ دقیق آغاز سکونت زیرزمینی در مطماطه روشن نیست. روایت های محلی و فرضیه های تاریخی، دلایل مختلفی از شرایط دشوار اقلیمی تا درگیری های گذشته را برای شکل گیری این خانه ها مطرح می کنند؛ اما شواهد موجود برای تعیین یک تاریخ قطعی کافی نیست.
آنچه روشن است، این است که این شیوه سکونت برای مدت طولانی در منطقه ادامه داشته و به بخشی از زندگی و هویت فرهنگی مردم محلی تبدیل شده است. تا دهه 1960، مطماطه و سکونتگاه های اطراف آن برای بسیاری از افراد خارج از منطقه ناشناخته باقی مانده بودند.
در سال 1969، بارندگی شدید و طولانی مدت که بنا بر روایت های محلی حدود 22 روز ادامه یافت، به خانه های زیرزمینی آسیب جدی وارد کرد. نفوذ و تجمع آب باعث فروریختن برخی از خانه ها شد و ساکنان برای دریافت کمک به شهر قابس مراجعه کردند.
در پی این رویداد، شهر جدیدی با نام مطماطه جدید در نزدیکی سکونتگاه قدیمی شکل گرفت تا امکان زندگی در خانه های سطحی فراهم شود. با این وجود، همه خانواده ها به خانه های جدید نقل مکان نکردند و برخی ترجیح دادند خانه های زیرزمینی خود را بازسازی کنند و به شیوه سنتی زندگی ادامه دهند.
این اتفاق نشان داد که معماری زیرزمینی، با وجود مزایای فراوان، در برابر شرایط خاصی مانند بارندگی های شدید و سیلاب نیز آسیب پذیر است. خشکسالی طولانی و فرسایش نیز می توانند به ترک خوردگی و تخریب این خانه ها منجر شوند.
میراث آمازیغ در خانه های زیرزمینی
مطماطه یکی از مکان هایی است که معماری آن پیوند نزدیکی با میراث فرهنگی آمازیغ ها دارد؛ مردمانی بومی که در بخش های گسترده ای از شمال آفریقا، از جمله تونس، الجزایر، مراکش و لیبی، زندگی می کنند.
دانش ساخت خانه های زیرزمینی، نحوه استفاده از فضا، نگهداری محصولات کشاورزی و شیوه زندگی خانوادگی، بخشی از تجربه تاریخی جوامع محلی است که طی نسل ها منتقل شده است.
در منطقه مطماطه، معماری تنها به ایجاد سرپناه محدود نمی شود؛ بلکه نحوه سازمان دهی زندگی روزمره را نیز شکل می دهد. حیاط مرکزی فضایی مشترک برای اعضای خانواده است و اتاق های پیرامونی، بسته به نیاز، برای استراحت، پخت و پز یا ذخیره مواد غذایی استفاده می شوند.
این منطقه همچنین با سنت های فرهنگی و مذهبی متنوعی پیوند دارد. وجود بناهای مذهبی و آثار تاریخی در مطماطه، از جمله زیارتگاه سیدی موسی الجمِنی، بخشی از گذشته اجتماعی این منطقه را بازتاب می دهد.
بااین حال، تغییر سبک زندگی، مهاجرت و گسترش ساخت وسازهای جدید باعث شده اند که شیوه سکونت زیرزمینی دیگر مانند گذشته فراگیر نباشد. نگهداری این خانه ها نیز به دانش و مراقبت مداوم نیاز دارد؛ موضوعی که حفاظت از آن ها را به مسئله ای مهم برای آینده میراث معماری منطقه تبدیل می کند.
هتل سیدی ادریس؛ خانه لوک اسکای واکر در دنیای واقعی
یکی از دلایل اصلی شهرت جهانی مطماطه، هتل سیدی ادریس (Hotel Sidi Driss) است؛ ساختمانی سنتی که بخشی از آن در فیلم «جنگ ستارگان: قسمت چهارم؛ امیدی تازه» به کارگردانی جورج لوکاس در سال 1977 دیده می شود.
فضاهای زیرزمینی این مجموعه به عنوان بخش هایی از خانه خانواده لارس در سیاره خیالی تاتوئین مورد استفاده قرار گرفتند؛ همان خانه ای که لوک اسکای واکر دوران کودکی خود را در آن می گذراند. این مکان در سال 2000 نیز برای فیلم برداری بخش هایی از «جنگ ستارگان: قسمت دوم؛ حمله کلون ها» دوباره مورد استفاده قرار گرفت.
هتل سیدی ادریس از چند حیاط فرورفته و فضاهای مرتبط با آن تشکیل شده است. بخشی از دکورهای مرتبط با فیلم همچنان در این مجموعه دیده می شوند و بازدیدکنندگان می توانند در فضای آن غذا بخورند یا در اتاق های ساده اش اقامت کنند.
البته نباید انتظار یک هتل لوکس را داشت؛ جذابیت اصلی این مکان، معماری خاص و پیوند آن با یکی از مشهورترین مجموعه های علمی تخیلی سینماست.
نکته جالب اینکه همه صحنه های خانه لوک اسکای واکر در مطماطه فیلم برداری نشده اند. بخش هایی از نمای بیرونی خانه لارس در منطقه شط الجرید، در نزدیکی نفطه، فیلم برداری شده است. به همین دلیل، علاقه مندان به جنگ ستارگان می توانند با دنبال کردن مسیر لوکیشن های فیلم، چندین نقطه متفاوت در جنوب تونس را ببینند.
بازدید از خانه های زیرزمینی مطماطه
یکی از جذاب ترین تجربه ها در مطماطه، بازدید از خانه هایی است که هنوز خانواده های محلی در آن ها زندگی می کنند یا بخش هایی از آن ها را برای گردشگران باز گذاشته اند.
بازدیدکنندگان به طور معمول از طریق راهرویی شیب دار وارد حیاط مرکزی می شوند و سپس بخش های مختلف خانه، از اتاق های خواب و آشپزخانه تا محل نگهداری غلات و ابزارهای سنتی، را می بینند. در برخی خانه ها، میزبانان درباره شیوه زندگی گذشته، تهیه غذاهای محلی و صنایع دستی منطقه توضیح می دهند و ممکن است از مهمانان با چای یا خوراکی های سنتی پذیرایی کنند.
با این وجود، باید به این نکته توجه داشت که بسیاری از این مکان ها خانه واقعی مردم هستند، نه موزه هایی عمومی. ورود به آن ها باید با اجازه میزبان انجام شود و برای عکاسی از ساکنان نیز لازم است از قبل اجازه بگیرید. پرداخت مبلغی برای بازدید یا خرید صنایع دستی محلی می تواند به درآمد خانواده ها و نگهداری خانه ها کمک کند.
بهترین زمان بازدید از مطماطه
به دلیل گرمای شدید تابستان در جنوب تونس، ماه های پاییز تا بهار، به ویژه از اکتبر تا آوریل، زمان مناسب تری برای بازدید از مطماطه هستند. در این دوره، شرایط آب و هوایی برای گشت و گذار در روستاها و مسیرهای کوهستانی مطلوب تر است.
مطماطه حدود 40 کیلومتر با قابس فاصله دارد و سفر جاده ای از این شهر حدود 45 دقیقه طول می کشد. تاکسی های اشتراکی محلی که در تونس با نام «لوآژ» شناخته می شوند، از گزینه های دسترسی به منطقه هستند. برای بازدید از روستاهای اطراف، استفاده از خودروی شخصی یا هماهنگی با راننده محلی می تواند آزادی عمل بیشتری فراهم کند.
بسیاری از مسافران بازدید از مطماطه را با سفر به مناطق دیگر جنوب تونس و حاشیه صحرا ترکیب می کنند. اقامت در یک مهمانخانه محلی در تامزرت نیز می تواند فرصتی برای تجربه آرام تر فضای روستاهای کوهستانی فراهم کند.
مطماطه؛ معماری ای که از دل زمین شکل گرفت
مطماطه نمونه ای کم نظیر از توانایی انسان در سازگار شدن با محیط زندگی است. خانه های زیرزمینی آن نه با هدف ایجاد سازه هایی نمایشی، بلکه برای پاسخگویی به نیازهای واقعی مردم در اقلیمی سخت شکل گرفته اند. حیاط های عمیق، اتاق های حفر شده در خاک و استفاده هوشمندانه از ویژگی های طبیعی زمین، مجموعه ای از راهکارهای معماری را به نمایش می گذارند که هنوز هم برای مطالعه معماری بومی و طراحی سازگار با اقلیم اهمیت دارند.
شهرت سینمایی هتل سیدی ادریس، مطماطه را به مقصدی شناخته شده برای طرفداران جنگ ستارگان تبدیل کرده است؛ اما ارزش واقعی این روستا تنها در ارتباط آن با یک فیلم خلاصه نمی شود. میراث آمازیغ، شیوه زندگی نسل های گذشته و دانش ساخت خانه هایی که در دل زمین پناه گرفته اند، مطماطه را به یکی از متفاوت ترین مقاصد فرهنگی و معماری تونس تبدیل می کنند.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور