بررسی دقیق و غیرمعمول مغز یک بیمار مبتلا به آلزایمر، تفاوت‌های چشمگیری بین مناطقی که در آن درمان موفقیت‌آمیز پلاک‌های آمیلوئیدی را حذف کرده است و مناطقی که این پلاک‌ها در آن‌ها باقی مانده‌اند، نشان می‌دهد. مناطقی که از آمیلوئید پاک شده‌اند، مقدار کمی یا هیچ تجمع گره‌های تائو - ناهنجاری پروتئینی دیگری که به شدت با آسیب سلول‌های مغزی و کاهش حافظه مرتبط است - نشان نمی‌دهند. در حالی که مناطق مجاور که هنوز حاوی آمیلوئید بودند، سطوح بسیار بالاتری از تائو و شواهدی از تخریب عصبی مداوم را نشان می‌دادند.
این یافته، شواهد نادری را از مغز انسان ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد حذف پلاک‌های آمیلوئید ممکن است در برابر سایر فرآیندهای آسیب‌زا در بیماری آلزایمر (AD) محافظت ایجاد کند. نتایج همچنین نشان می‌دهد که پاکسازی کامل آمیلوئید، به ویژه در مراحل اولیه بیماری، می‌تواند به محدود کردن تجمع تائو و کند کردن پیشرفت آسیب مغزی کمک کند.
محققان از دانشکده پزشکی پرلمان در دانشگاه پنسیلوانیا، این یافته‌ها را در کنفرانس بین‌المللی انجمن آلزایمر 2026 ارائه کردند. این مطالعه همچنین در JAMA منتشر شد.
دیوید ولک، دکترای پزشکی، یکی از نویسندگان ارشد این مطالعه و مدیر مشترک مرکز حافظه پن و مدیر مرکز تحقیقات بیماری آلزایمر پن، گفت: «مشاهده الگوهای بیماری در کنار یکدیگر در یک مغز، فرصت نادری را برای درک اینکه حذف آمیلوئید چگونه بر سایر پروتئین‌هایی که در بیماری آلزایمر نقش دارند، تأثیر می‌گذارد، به ما داد. این یافته‌ها، برخی از واضح‌ترین شواهد انسانی تا به امروز را ارائه می‌دهد که درمان‌های ضد آمیلوئید ممکن است تجمع تائو را محدود کرده و تغییرات مغزی را که منجر به از دست دادن حافظه و کاهش شناختی می‌شود، کند کند.»
نقش آمیلوئید و تائو در بیماری آلزایمر
دو پروتئین نقش اصلی در ایجاد بیماری آلزایمر دارند. بتا آمیلوئید در خارج از سلول‌های عصبی جمع شده و رسوبات چسبنده‌ای به نام پلاک ایجاد می‌کند. تائو، در این میان، داخل نورون‌ها جمع شده و گره‌های غیرطبیعی ایجاد می‌کند. هر دو با آسیب پیشرونده به سلول‌های مغزی که به مشکلات حافظه، تغییرات شخصیتی و دشواری در تفکر منجر می‌شود، مرتبط هستند.
درمان‌هایی که برای از بین بردن پلاک‌های آمیلوئید طراحی شده‌اند، در سال‌های اخیر به طور قابل توجهی نحوه مدیریت آلزایمر را تغییر داده‌اند. آدکانوماب اولین داروی این نوع بود که تأییدیه تسریع‌شده را از FDA دریافت کرد، اگرچه دیگر به فروش نمی‌رسد. از آن زمان، داروهای جدیدتر و مؤثرتری که با رویکردی مشابه به آمیلوئید هدف قرار می‌دهند، دونانماب (Kisunla) و لکانماب (Leqembi) تأییدیه کامل FDA را دریافت کرده‌اند.
محققان مدت‌هاست که معتقدند تجمع آمیلوئید به ایجاد شرایطی کمک می‌کند که گره‌های تائو مضر را ایجاد می‌کند. تعیین اینکه آیا حذف آمیلوئید می‌تواند تجمع تائو را در مغز انسان محدود کند، بسیار دشوارتر بوده است.
شواهد مستقیم کم بوده است زیرا افراد کمی که داروهای پاک‌کننده آمیلوئید دریافت کرده‌اند، پس از مرگ، معاینات مغزی انجام داده‌اند.
بررسی نادر مغز، الگوی قابل توجهی را نشان می‌دهد
محققان توانستند این سوال را با استفاده از بافت مغزی اهدایی از یک شرکت‌کننده سابق در آزمایش بالینی آلزایمر بررسی کنند.
این مرد در دهه پنجاه زندگی خود به دلیل اختلال شناختی خفیف ناشی از بیماری آلزایمر تشخیص داده شد. او سپس در یک آزمایش بالینی که آدکانوماب را آزمایش می‌کرد شرکت کرد و به مدت چهار و نیم سال 30 دوز از دارو را دریافت کرد.
او تقریباً چهار سال پس از آخرین دوز، بیش از یک دهه پس از ظهور اولین علائم خود، درگذشت. قبل از مرگ، تمایل داشت مغز خود را به تحقیقات علمی اهدا کند. بافت به مرکز تحقیقات بیماری‌های عصبی در بخش آسیب‌شناسی و آزمایشگاه پزشکی ارائه شد.
هنگامی که متخصصان مغز اهدایی را بررسی کردند، الگویی غیرمعمول را کشف کردند که در آن مناطق مجاور مقادیر بسیار متفاوتی از آسیب مرتبط با آلزایمر را نشان می‌داد.
برآمدگی‌های مغز که به عنوان ژیروس شناخته می‌شوند، بیشتر پلاک‌های آمیلوئیدی خود را از دست داده بودند و تائو کمی جمع شده بود. در مقابل، شیارهای بین این برآمدگی‌ها، که سولکوس نامیده می‌شوند، هنوز حاوی مقدار قابل توجهی تجمع آمیلوئید بودند. این مناطق همچنین گره‌های تائو، التهاب و تخریب بافت مغزی بیشتری را نشان می‌دادند.
این توزیع وصله‌دار با اسکن‌هایی که در طول زندگی بیمار انجام شده بود، مطابقت داشت و نشان می‌داد که حذف آمیلوئید به طور قابل توجهی در قسمت‌های مختلف مغز او متفاوت است.
ادوارد بی. لی، دکترای پزشکی، استاد ژوهان کیو. تروژانوفسکی، دکترای پزشکی، در تحقیقات بیماری‌های عصبی در آسیب‌شناسی و آزمایشگاه پزشکی، گفت: «بسیاری از گزارش‌های قبلی یا پاکسازی گسترده آمیلوئید یا پاکسازی محدود را نشان داده‌اند. این مورد یک سناریوی 'لاک‌پشتی' منحصربه‌فرد را نشان می‌داد که در آن برخی مناطق آمیلوئید را پاک کردند و برخی دیگر این کار را نکردند. این به ما امکان داد تا به طور مستقیم آنچه در مناطق مغزی مجاور رخ می‌دهد را مقایسه کنیم و درک بهتری از رابطه بین آمیلوئید، تائو و تخریب عصبی داشته باشیم.»
آیا درمان‌های آلزایمر می‌توانند از مغز برای سال‌ها محافظت کنند؟
این یافته‌ها می‌تواند پیامدهای مهمی برای نسل جدید داروهای آلزایمر داشته باشد که آمیلوئید را با مکانیسم‌های مشابه درمانی که این بیمار دریافت کرده است، حذف می‌کنند.
اگرچه این تحقیق تنها شامل یک فرد بود، اما تضاد بین مناطق مختلف مغز نشان می‌دهد که حذف قابل توجه آمیلوئید ممکن است بر سایر فرآیندهای بیماری حتی پس از توقف درمان تأثیر بگذارد.
نتایج همچنین سوال مهمی را در مورد چگونگی اندازه‌گیری مزایای داروهای آلزایمر مطرح می‌کند. آزمایش‌های بالینی معمولاً بیماران را به مدت حدود 18 ماه ارزیابی می‌کنند، اما برخی از اثرات محافظتی ممکن است برای آشکار شدن به زمان بسیار بیشتری نیاز داشته باشند.
با این حال، این مطالعه نمی‌تواند تعیین کند که چه مقدار آمیلوئید باید برای محافظت ماندگار حذف شود یا اینکه پاکسازی پلاک به طور مستقیم مسئول تفاوت در تجمع تائو و آسیب مغزی بوده است.
محققان اکنون امیدوارند دریابند که چرا برخی از قسمت‌های مغز به درمان‌های پاک‌کننده آمیلوئید بهتر از سایر قسمت‌ها پاسخ می‌دهند. شناسایی و تقویت بالقوه مکانیسم‌های بیولوژیکی مسئول حذف پلاک می‌تواند منجر به درمان‌های بهتری شود.
سوال مهم دیگری این است که آیا شروع درمان قبل از ایجاد گره‌های تائو گسترده می‌تواند به طور قابل توجهی آلزایمر را به تاخیر بیندازد یا حتی از بروز آن جلوگیری کند.
چرا درمان زودهنگام آلزایمر ممکن است مهم باشد
از آنجایی که آمیلوئید می‌تواند برای سال‌ها قبل از شروع مشکلات حافظه در مغز جمع شود، محققان به طور فزاینده‌ای به درمان افراد در مراحل اولیه بیماری، قبل از ظهور علائم قابل توجه علاقه‌مند هستند.
کریستوفر ای. براون، دکترای پزشکی، استاد کمکی نورولوژی، گفت: «بیماران ممکن است سال‌ها قبل از ظهور علائم، آمیلوئید را جمع کنند. این مورد نشان می‌دهد که حذف آمیلوئید در مراحل اولیه ممکن است به محدود کردن تغییراتی که در نهایت به سلول‌های مغزی آسیب می‌رسانند، کمک کند. آزمایش‌های در حال انجام به تعیین اینکه آیا شروع درمان قبل از بروز علائم می‌تواند مزایای بیشتری را ارائه دهد یا خیر کمک می‌کند.»
این تحقیق با حمایت مالی از موسسات ملی بهداشت (P30-AG072979، RF1-AG069474، R01-AG056014، R01-AG055005، R01-AG072796، R01-AG065341، P01-AG084497) انجام شد.