کشت کنترل‌شده شاهدانه و شقایق برای تامین نیاز دارویی کشور

رامتین مرتضوی. «محمد ترحمی»، مدیرکل حقوقی و امور مجلس ستاد مبارزه با مواد مخدر دیروز از ابلاغ دستورالعمل کشت شاهدانه صنعتی و ضابطه‌مند شدن کشت شقایق ایرانی (براکتئاتوم) با حمایت دبیرخانه ستاد و در شرایط کنترل شده خبر داد و هدف آن را «تولیدات دارویی» بیان کرد. به گزارش اطلاعات با این دستورالعمل، از این پس کشت شاهدانه صنعتی و شقایق ایرانی با شرایط تحت کنترل مجاز شده است تا به گفته مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر به تأمین مواد اولیه دارو، کاهش وابستگی به واردات، توسعه صنایع تبدیلی و حفاظت از منابع ژنتیکی گیاهان بومی کمک کند. اما ماجرا صرفاً به صدور مجوز برای کشت دو گونه گیاهی محدود نمی‌شود؛ موضوع اصلی، تعیین چارچوبی قانونی برای استفاده دارویی و صنعتی از گیاهانی است که کشت و بهره‌برداری از آنها به دلیل احتمال انحراف، همواره با ملاحظات قانونی و نظارتی همراه بوده است. چرا اکنون؟ طرح کشت کنترل‌شده این گیاهان، برخلاف آنچه ممکن است خبر تازه‌ای به نظر برسد، یک تصمیم ناگهانی نیست. این مبحث با ممنوعیت کشت خشخاش پس از روی کار آمدن طالباندر افغانستان مطرح شد، چرا که تا پیش از این، اپیوم (ماده به دست آمده از گیاه خشخاش) مورد نیاز داروسازان از کشفیات مواد مخدر پلیس تامین می‌شد، اما حالا با کاهش تولید در افغانستان و کاهش کشفیات، کارخانه‌های داروسازی در تامین این ماده اولیه دچار مشکل شده‌اند. از این رو، شهریور پارسال، حسین ذوالفقاری، نماینده رئیس‌جمهوری و دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر از بررسی امکان کشت این گیاهان برای تأمین مواد اولیه دارو خبر داده بود. همچنین در خرداد امسال خبر ورود طرح کشت شقایق الیفرا به مرحله اجرا منتشر شد و در مرداد، مسئولان از ابلاغ دستورالعمل‌های مربوط به کشت کنترل‌شده خبر دادند. اکنون، در مهرماه، با اعلام ضابطه‌مند شدن کشت شاهدانه صنعتی و شقایق ایرانی، ابعاد اجرایی و حقوقی این سیاست بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. دلیل اصلی این رویکرد را باید در نیاز دارویی کشور جست‌وجو کرد. بخشی از داروهای مورد استفاده در درمان بیماران، بیهوشی و سایر خدمات پزشکی، به مواد اولیه‌ای وابسته‌اند که تأمین آنها هزینه ارزی دارد. از سوی دیگر، اتکا به منابع خارجی یا تأمین مواد اولیه از مسیرهای غیرقابل اتکا، برنامه‌ریزی برای تولید پایدار دارو را دشوار می‌کند. در چنین شرایطی، کشت کنترل‌شده گیاهان دارای ظرفیت دارویی می‌تواند بخشی از زنجیره تأمین مواد اولیه را به داخل کشور منتقل کند؛ البته به شرط آنکه تولید، متناسب با نیاز واقعی دارویی و در چارچوب نظارتی مشخص انجام شود. به بیان دیگر، هدف اعلام‌شده، آزادسازی عمومی کشت این گیاهان نیست؛ بلکه ایجاد مسیری قانونی برای تأمین مواد اولیه مورد نیاز کشور است. چه چیزی تغییر کرده؟ محمد ترحمی درباره دستورالعمل کشت شاهدانه صنعتی توضیح داد: مطابق ماده ۲۸ کنوانسیون واحد مواد مخدر مصوب ۱۹۶۱ و قوانین داخلی، برای تمایز میان شاهدانه صنعتی و گونه‌هایی که با هدف تولید مواد روان‌گردان کشت می‌شوند، ضوابط مشخصی تعیین شده است. براساس اظهارات مدیرکل حقوقی و امور مجلس ستاد مبارزه با مواد مخدر، کشاورزان داوطلب می‌توانند با استفاده از بذر تأییدشده شاهدانه صنعتی، با میزان «تتراهیدروکانابینول» ( THC) کمتر از ۰٫۳ درصد و غلبه نسبت کانابیدیول (CBD)، پس از دریافت مجوز از سازمان جهاد کشاورزی استان، به کشت این گیاه اقدام کنند. به این ترتیب، معیارهایی برای تشخیص کشت صنعتی مجاز از کشت‌هایی که ممکن است با اهداف غیرمجاز انجام شوند، تعیین شده است. این ضابطه‌گذاری همچنین می‌تواند زمینه استفاده از ظرفیت‌های شاهدانه در تولید الیاف، منسوجات، محصولات غذایی، مواد بهداشتی و صنایع تبدیلی را فراهم کند. ترحمی تأکید کرده است که در صورت نیاز به کشت شاهدانه با میزان THCبالاتر برای تولید مواد دارویی، ضوابط مربوط به کشت شقایق الیفرا و آیین‌نامه مصوب در این زمینه ملاک عمل خواهد بود و کمیته راهبری و نظارت دبیرخانه ستاد نیز بر موضوع نظارت می‌کند. چه کسی اجازه می‌دهد؟ مجاز شدن کشت به معنای صدور مجوز عمومی برای هر کشاورز یا هر نوع کشت نیست. براساس توضیحات ترحمی، در مورد شاهدانه صنعتی، صدور مجوز برعهده سازمان جهاد کشاورزی استان است و کشت باید با بذر تأییدشده و در محدوده ضوابط تعیین‌شده انجام شود. درمورد شقایق ایرانی نیز دستورالعمل مربوط، با ابلاغ نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، چارچوب کشت برای تأمین نیازهای دارویی کشور را مشخص کرده است. این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا مجاز بودن کشت یک گونه گیاهی برای مصارف صنعتی یا دارویی را نباید با مجاز شدن کشت آزادانه تمام گونه‌های مشابه یا تولید و استخراج غیرمجاز مواد مخدر یکسان دانست. قوانین مربوط به مواد مخدر همچنان برقرارند و مجوزهای جدید، تنها در محدوده تعیین‌شده قابلیت اجرا دارند. شقایق ایرانی؛ از برداشت از طبیعت تا کشت برنامه‌ریزی‌شده بخش دیگر این تصمیم به شقایق ایرانی «براکتئاتوم» مربوط است؛ گیاهی بومی که به گفته ترحمی، می‌تواند در تأمین «تبائین»، یکی از مواد اولیه مورد استفاده در تولید دارو، نقش داشته باشد. به گفته او، در سال‌های گذشته شرکت‌های دارویی برای تأمین این ماده از جمع‌آوری گیاهان خودرو توسط افراد بومی استفاده می‌کردند؛ روشی که علاوه بر دشواری در برآورد میزان ماده مؤثره و برنامه‌ریزی برای تأمین نیاز دارویی، می‌توانست به محیط‌زیست و ذخایر ژنتیکی این گیاه آسیب برساند. از این منظر، کشت برنامه‌ریزی‌شده شقایق ایرانی دو هدف را دنبال می‌کند: نخست، ایجاد امکان تأمین پایدارتر مواد اولیه دارویی و کاهش وابستگی به واردات و دوم، حفاظت از منابع ژنتیکی گیاهان بومی از طریق کاهش فشار ناشی از برداشت از طبیعت. ترحمی همچنین با اشاره به تجربه کشورهایی مانند استرالیا در کشت گونه‌های مورد استفاده برای تأمین مواد اولیه دارویی، توسعه صنایع تبدیلی بومی و دانش‌بنیان و ایجاد اشتغال پایدار را از دیگر اهداف این طرح برشمرده است. البته باید میان شقایق ایرانی (براکتئاتوم) و شقایق الیفرا تفاوت قائل شد. هرچند هر دو در بحث تأمین مواد اولیه دارویی مطرح شده‌اند، این دو عنوان به یک گونه گیاهی اشاره ندارند و نباید ضوابط کشت و کاربرد دارویی آنها را یکسان فرض کرد. نظارت؛ حلقه تعیین‌کننده اجرای طرح با وجود اهداف اقتصادی، دارویی و زیست‌محیطی اعلام‌شده، موفقیت این سیاست به نحوه اجرای دستورالعمل‌ها وابسته است. تعیین نوع بذر، محدوده کشت، میزان تولید، شیوه برداشت و مسیر انتقال محصول به بخش فرآوری، از جمله موضوعاتی است که باید در چارچوب مجوزها و نظارت دستگاه‌های مسئول مدیریت شود. در واقع، صرف تعیین آستانه مجاز ماده مؤثره یا صدور مجوز اولیه، به‌تنهایی تضمین‌کننده اجرای صحیح طرح نیست. نظارت مؤثر باید امکان ردیابی محصول از مرحله کاشت تا برداشت و تحویل به واحدهای مجاز را فراهم کند و هم‌زمان مانع از آسیب به محیط‌زیست، منابع ژنتیکی و سایر ظرفیت‌های کشاورزی کشور شود. این ملاحظات به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که توسعه کشت یک محصول جدید، اگر بدون برآورد دقیق نیاز، ظرفیت تولید و پیامدهای کشاورزی انجام شود، ممکن است خود به ایجاد مسائل تازه منجر شود. بنابراین، میزان کشت باید با نیاز واقعی صنایع دارویی و توان تولید داخلی تناسب داشته باشد. مجاز شدن کشت کنترل‌شده شاهدانه صنعتی و شقایق ایرانی را باید تلاشی برای سامان دادن به ظرفیت‌های دارویی و صنعتی این گیاهان دانست؛ ظرفیتی که به گفته مسئولان، می‌تواند به کاهش وابستگی به واردات، توسعه تولید داخلی و حفاظت از گونه‌های بومی کمک کند. با این حال، میان ابلاغ یک دستورالعمل و تحقق اهداف آن فاصله‌ای وجود دارد که تنها با اجرای دقیق ضوابط و نظارت مستمر پر می‌شود. معیار موفقیت این طرح، نه تعداد مجوزهای صادرشده و نه وعده خودکفایی، بلکه میزان کاهش وابستگی دارویی، پایداری تأمین مواد اولیه و اطمینان از جلوگیری از هرگونه انحراف در کشت و برداشت خواهد بود. اگر این سازوکارها به‌درستی اجرا شوند، یک ظرفیت بالقوه می‌تواند به بخشی از زنجیره تولید دارو تبدیل شود؛ در غیر این صورت، ضابطه‌مند شدن کشت، بیش از آنکه نتیجه‌ای عملی داشته باشد، در حد یک تصمیم اداری باقی خواهد ماند.