عصر ایران - مخاطبان رسانه‌ها، اتاق بازرگانی را اغلب با خبرهای اقتصادی، مالیات، صادرات و گلایه‌های فعالان اقتصادی می‌شناسند. از نهادی که نمایندگی صاحبان کسب‌وکار را بر عهده دارد، انتظار می‌رود با دولت مذاکره کند، درباره مقررات نظر بدهد و موانع تولید و تجارت را پیگیری نماید. پس چرا همین نهاد هر سال برای روزنامه‌نگاران و نویسندگان اقتصادی جشنواره برگزار می‌کند؟ پاسخ فقط در قدردانی از اهالی رسانه خلاصه نمی‌شود، بلکه در پس آن این پرسش نهفته است که چه کسی باید داستان کارآفرینی ایران را برای جامعه روایت کند.
روز یکشنبه ۱۰آبان ۱۴۰۵، نهمین جشنواره فرهنگی امین‌الضرب در اتاق بازرگانی تهران به کار خود پایان داد و در آن از ۳۳فعال رسانه‌ای و فرهنگی در بخش‌های گزارش، مصاحبه، یادداشت، کتاب، پادکست و آثار مرتبط با تاب‌آوری تقدیر شد. هرچند حضور محمود نجفی‌عرب، رئیس اتاق تهران، و فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، به مراسم وجه خبری داد، اما اهمیت جشنواره را باید بیرون از سالن اختتامیه جست‌وجو کرد. اینکه یک تشکل اقتصادی نه سال پیاپی به تولید محتوای فرهنگی و رسانه‌ای جایزه می‌دهد، نشانه یک انتخاب نهادی است.
عبور از خبرهای روزمره و کشف واقعیت تولید
بخش خصوصی در ایران بیش از آنکه با تجربه روزمره کارآفرینان شناخته شود، اغلب در تیترهای مربوط به قیمت‌ها، کمبودها، تسهیلات و اختلافات سیاستی ظاهر می‌شود. این خبرها ضروری هستند، اما تصویر کاملی از اقتصاد نمی‌سازند. پشت یک کارخانه، شرکت حمل‌ونقل یا کسب‌وکار فناورانه، تصمیم‌هایی درباره سرمایه‌گذاری، استخدام، کیفیت محصول، حفظ مشتری و عبور از شکست جریان دارد که اثر آن‌ها گاه از ترازنامه بنگاه فراتر می‌رود. بدون روایت مستند این تجربه‌ها، جامعه فرصت شناختن سهم واقعی کسب‌وکارها در زندگی خود را نمی‌یابد.
جشنواره فرهنگی امین‌الضرب در همین نقطه نقش می‌یابد. اتاق بازرگانی برای دفاع از منافع بخش خصوصی، تنها به استدلال اقتصادی نیاز ندارد و به فهم عمومی از کارآفرینی نیز محتاج است. جامعه باید میان کارآفرینی مولد و کسب سود از امتیازهای غیررقابتی تفاوت بگذارد و این تمایز با شعار ایجاد نمی‌شود. گزارش دقیق درباره کارخانه‌ای که برای حفظ نیروی انسانی خود تلاش کرده، یا کسب‌وکاری که با تصمیمی نادرست شکست خورده، بیشتر از ده‌ها پیام تبلیغاتی به شناخت واقعیت کمک می‌کند.
مرز باریک روایتگری مستقل و روابط عمومی سازمانی
با این حال، رابطه اتاق و رسانه حساس است. محمود نجفی‌عرب در مراسم اخیر از رسانه‌ها خواست به انعکاس مقطعی مطالبات بخش خصوصی بسنده نکنند و به تقویت روایت تولید و فرهنگ کارآفرینی نیز بپردازند. این خواسته تا جایی که به دیده‌شدن تجربه‌های واقعی اقتصادی مربوط است، قابل دفاع به نظر می‌رسد. اما روزنامه‌نگار مامور ساختن تصویر مطلوب هیچ نهاد یا گروهی نیست و رسانه‌ای که از موفقیت یک تولیدکننده می‌نویسد، باید بتواند درباره ضعف مدیریت، فساد، تخریب محیط‌زیست یا تضییع حقوق کارگران نیز بپرسد.
نام برخی آثار تقدیرشده در دوره نهم، ظرفیت چنین نگاهی را نشان می‌دهد. گزارش «خرماهای سوخته، بدهی‌های بر زمین مانده» از نیره خادمی، یادداشت «تله فقر» از فرشته فریادرس و گزارش «روز شلیک به قلب فولاد خوزستان» از لیلا لطفی، هر یک با مسئله‌ای واقعی در اقتصاد و جامعه سروکار دارند. این نمونه‌ها یادآور می‌شوند که پرداختن به اقتصاد، الزاما نوشتن از موفقیت مدیران نیست و گاهی یک روایت تلخ خدمت بزرگ‌تری به فهم اقتصاد می‌کند، زیرا رنج‌ها و هزینه‌های پنهان زیر اعداد کلان را آشکار می‌سازد. اعتبار جشنواره نیز در همین نقطه آزموده می‌شود. اگر معیار انتخاب آثار دقت، استقلال، اهمیت عمومی و کیفیت روایت باشد، جایزه به ارتقای روزنامه‌نگاری اقتصادی کمک می‌کند، اما اگر تقدیر به همسویی با مواضع برگزارکننده گره بخورد، جشنواره از اعتبار حرفه‌ای تهی می‌شود. حمایت از روزنامه‌نگاری پرسشگر شاید در کوتاه‌مدت برای اتاق تهران راحت نباشد، ولی در بلندمدت به سود برند آن است، زیرا پذیرش نقد مستقل پشتوانه معتبرتری برای نمایندگی منافع اقتصادی جامعه می‌سازد.
میراث تاریخی امین‌الضرب و راهکارهای ماندگاری اثر جشنواره
نام امین‌الضرب نیز در این میان اتفاقی نیست. محمدحسن امین‌الضرب از چهره‌های موثر در شکل‌گیری مجلس وکلای تجار در دوره قاجار بود که در تاریخ نهادهای نمایندگی بخش خصوصی جایگاهی مهم دارد. این نام، اتاق امروز را به گذشته‌ای پیوند می‌دهد که در آن تجارت تنها خریدوفروش نبود و سازمان‌یافتن بازرگانان نیز اهمیت داشت. جشنواره کارآفرینی امین‌الضرب که از چهره‌های اقتصادی تقدیر می‌کند و جشنواره فرهنگی که آثار رسانه‌ای و پژوهشی را می‌بیند، دو مسیر برای حفظ این میراث هستند که یکی سازندگان کسب‌وکار و دیگری راویان و منتقدان تجربه آن‌ها را معرفی می‌کند. امسال بخش ویژه‌ای هم برای آثار مربوط به جنگ و تاب‌آوری بنگاه‌ها در نظر گرفته شد که نشانگر ارتباط جشنواره با مسائل روز اقتصاد است. البته روایت تاب‌آوری زمانی معنا دارد که صرفا از ایستادگی تمجید نکند و نشان دهد کسب‌وکارها با چه زیان‌ها، تصمیم‌های دشوار و حمایت‌های ناکافی روبه‌رو بوده‌اند تا جامعه فراتر از شعارهای امیدبخش، ظرفیت و محدودیت بخش خصوصی را بشناسد.
البته برگزاری نه دوره جشنواره به تنهایی ثابت نمی‌کند که نگاه مردم به کارآفرینی تغییر کرده یا اعتماد به اتاق تهران بیشتر شده است، زیرا چنین ادعایی به شواهدی از اثرگذاری آثار، دسترسی مخاطبان و استمرار بحث‌ها نیاز دارد. استمرار سرمایه اولیه جشنواره است و اعتبار پایدار از نتیجه آن به دست می‌آید. اتاق تهران می‌تواند با انتشار آثار برگزیده، اعلام روشن معیارهای داوری و برگزاری نشست‌هایی درباره مسائل مطرح‌شده در گزارش‌های منتخب، اثر جشنواره را از یک شب تقدیر فراتر ببرد. تصور کنید گزارشی درباره مشکلات یک صنعت، پس از دریافت جایزه به گفت‌وگویی میان خبرنگار، تولیدکننده، کارگر و سیاست‌گذار منجر شود و جشنواره را به آغازگر گفت‌وگویی عمومی درباره اقتصاد تبدیل کند. ارزش اصلی امین‌الضرب در تعداد تندیس‌ها یا نام مهمانان نیست، بلکه در نزدیک کردن دنیای کسب‌وکار به تجربه و قضاوت مردم است. اگر جشنواره بتواند روایت‌های دقیق، متنوع و حتی انتقادی از اقتصاد ایران را تقویت کند، هم به شناخت منصفانه‌تر کارآفرینان کمک کرده و هم برای اتاق تهران اعتباری ساخته است که از هیچ مراسم تبلیغاتی به دست نمی‌آید.