به گزارش خبرنگار ایلنا، بررسی‌های باستان‌شناختی از وجود شواهدی متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد تا دوران اسلامی در این محدوده حکایت دارد؛ آثاری که گورهای توده‌سنگی، نقوش تاریخی، اشکفت، قنات‌ها و بقایای آرامستان‌های قدیمی را شامل می‌شود.
اکنون، با توجه به مخالفت اولیه میراث فرهنگی با درخواست معدنی و طرح موضوع در مراجع نظارتی و قضایی، چگونگی پیگیری پرونده، وضعیت مجوزهای احتمالی و سرنوشت تصمیمات حفاظتی نیازمند شفاف‌سازی است؛ موضوعی که ضرورت تعیین تکلیف قانونی و حفاظت از این میراث ارزشمند را بیش از پیش مطرح می‌کند.
فعال میراث فرهنگی فارس با اشاره به وجود آثار و مقبره‌های تاریخی مربوط به دوره هخامنشی و پساهخامنشی در محدوده کوهستانی چله سبز (فالونک) در شهرستان مرودشت، نسبت به واگذاری این محدوده برای اکتشاف معدن، با وجود مخالفت دستگاه‌های مرتبط، ابراز نگرانی کرد و خواستار بررسی ابعاد این موضوع شد.
ببراز بازوبندی در گفت‌وگو با ایلنا با اشاره به اهمیت تاریخی و فرهنگی محدوده چله سبز یا فالونک اظهار کرد: این منطقه از جمله محدوده‌های ارزشمند تاریخی استان فارس به شمار می‌رود که آثار و مقبره‌هایی متعلق به دوره هخامنشی و پساهخامنشی را در خود جای داده است.
وی با تأکید بر ضرورت صیانت از این آثار تاریخی افزود: با توجه به ارزش باستان‌شناختی این محدوده، درخواست‌های متعددی برای فعالیت معدنی در این منطقه مطرح شده که با مخالفت دستگاه‌های مسئول مواجه بوده است.
بازوبندی با اشاره به مخالفت‌های صورت‌گرفته از سوی مجموعه میراث فرهنگی، مسئولان شهرستان مرودشت، اداره منابع طبیعی شهرستان و بخشدار منطقه اظهار کرد: با وجود مخالفت‌های اعلام‌شده از سوی این مجموعه‌ها، گزارش‌هایی درباره فراهم شدن زمینه اکتشاف در این محدوده مطرح شده که ضرورت بررسی دقیق روند صدور مجوزها و تصمیمات اتخاذشده را دوچندان می‌کند.
وی با اشاره به نقش اداره‌کل منابع طبیعی استان فارس در این موضوع گفت: بر اساس اطلاعاتی که در اختیار وی قرار گرفته، محدوده موردنظر برای انجام عملیات اکتشافی در اختیار فردی قرار گرفته است؛ موضوعی که با توجه به مخالفت‌های قبلی دستگاه‌های مرتبط و ملاحظات قانونی و حفاظتی منطقه، نیازمند بررسی جدی است.
این فعال میراث فرهنگی فارس همچنین با اشاره به وجود پوشش گیاهی ارزشمند، از جمله بادام کوهی، در این محدوده بر ضرورت توجه هم‌زمان به ملاحظات زیست‌محیطی و حفاظت از میراث تاریخی منطقه تأکید کرد.
وی با بیان اینکه موضوع از سوی دستگاه‌های مسئول، از جمله دادستانی استان، مورد توجه قرار گرفته است، اظهار کرد: پیش‌تر مکاتباتی در این زمینه انجام شده و بنا بر توضیحات وی، دستوراتی نیز برای جلوگیری از انجام فعالیت‌های موردنظر صادر شده است.
بازوبندی از مکاتبه دادستانی استان با اداره‌کل میراث فرهنگی در ارتباط با توقف اقدامات موردنظر خبر داد و افزود: با وجود این پیگیری‌ها و مخالفت‌های اعلام‌شده، چگونگی انجام اقدامات اکتشافی در این محدوده همچنان نیازمند شفاف‌سازی است.
وی با اشاره به ضرورت روشن شدن ابعاد حقوقی و اجرایی این پرونده تصریح کرد: لازم است روند واگذاری محدوده، مبانی صدور مجوزهای احتمالی و نحوه اجرای تصمیمات و مکاتبات دستگاه‌های مسئول به‌صورت دقیق بررسی شود تا از هرگونه آسیب احتمالی به آثار تاریخی و منابع طبیعی منطقه جلوگیری شود.
این فعال میراث فرهنگی فارس همچنین از پیگیری موضوع از طریق مراجع ذی‌صلاح خبر داد و اعلام کرد: مستندات و مکاتبات مرتبط با این پرونده برای بررسی بیشتر ارائه خواهد شد.
بازوبندی یادآور شد: با توجه به اهمیت آثار تاریخی و طبیعی محدوده چله سبز، انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول ضمن بررسی مستندات و روند قانونی واگذاری، درباره وضعیت مجوزهای اکتشافی، میزان انطباق اقدامات انجام‌شده با ضوابط حفاظتی و سرنوشت مکاتبات و دستورهای صادرشده، توضیحات روشنی ارائه کنند.
هشدار درباره تهدید میراث چند هزارساله در پیرامون تخت جمشید
مسئول عرصه و حرائم میراث جهانی تخت جمشید نیز با تشریح ابعاد باستان‌شناختی محدوده کوه ایوب و پیرامون روستای فالونک، نسبت به پیامدهای فعالیت‌های معدنی در این منطقه هشدار داد و تأکید کرد: وجود آثار متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، از هزاره چهارم پیش از میلاد تا دوران اسلامی، ضرورت حفاظت جدی از این محدوده را دوچندان می‌کند.
وحید بارانی در گفت و گو باایلنا با اشاره به چند سال پیگیری برای دریافت مجوز بهره‌برداری معدنی در محدوده کوه ایوب اظهار کرد: موضوع درخواست معدن در این منطقه از چند سال پیش مطرح شده است و در جریان استعلام‌های اولیه، نظر میراث فرهنگی درباره این درخواست منفی بود؛ با این حال، پیگیری‌های متعددی برای تغییر این نظر انجام شد و پرونده در مقاطع مختلف به مراجع نظارتی و قضایی راه یافت.
بارانی با تأکید بر اینکه مخالفت کارشناسی میراث فرهنگی بر پایه شواهد و مستندات تاریخی بوده است، افزود: در بررسی‌های انجام‌شده، آثار و شواهد باستان‌شناختی متعددی در محدوده موردنظر شناسایی شده که حفاظت از آن‌ها با فعالیت‌های معدنی و پیامدهای ناشی از استقرار تجهیزات و ایجاد راه‌های دسترسی باید به‌دقت سنجیده شود.
بارانی با تشریح ارزش‌های باستان‌شناختی کوه ایوب و دامنه‌های پیرامونی آن گفت: در این محدوده، پراکندگی گورهای توده‌سنگی و شواهدی از دوره‌های پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی وجود دارد. وسعت یکی از محوطه‌های شناسایی‌شده در این منطقه حدود یک‌ونیم تا دو هکتار برآورد می‌شود و شواهد موجود، از توالی فرهنگی قابل‌توجهی در این پهنه حکایت دارد.
وی ادامه داد: بر اساس شواهد باستان‌شناختی موجود، قدمت آثار این محدوده به هزاره چهارم پیش از میلاد می‌رسد و آثار و نشانه‌هایی از دوره‌های بعدی تا دوران اسلامی نیز در آن مشاهده شده است. چنین گستره زمانی نشان می‌دهد که با محدوده‌ای معمولی و فاقد ارزش تاریخی مواجه نیستیم، بلکه با پهنه‌ای روبه‌رو هستیم که می‌تواند اطلاعات مهمی درباره استقرارهای انسانی و تحولات فرهنگی منطقه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
مسئول عرصه و حرائم میراث جهانی تخت جمشید با اشاره به نتایج بررسی‌های میدانی خود افزود: در جریان بررسی‌های باستان‌شناختی، نقوش موسوم به نقوش چوپانی و یک اشکفت تاریخی نیز در این محدوده شناسایی شده است. علاوه بر این، دو رشته قنات از دامنه کوه عبور می‌کنند و در محدوده کوه زرد، در فاصله تقریبی ۱۰۰ تا ۲۰۰ متری، شواهد دیگری از محوطه‌های باستانی و نقوش چوپانی وجود دارد.
به گفته بارانی، استودان یا گوردخمه فالونک و همچنین یک آرامستان تاریخی، متعلق به دوره قاجار یا دوره‌های نزدیک به آن، از دیگر عناصر تاریخی این محدوده به شمار می‌روند.
وی تأکید کرد: مجموعه این شواهد، ضرورت بررسی یکپارچه و همه‌جانبه محدوده را نشان می‌دهد. نمی‌توان صرفاً به نقطه‌ای که برای استخراج معدن در نظر گرفته شده است توجه کرد و بخش‌های پیرامونی، مسیرهای دسترسی و محدوده‌های موردنیاز برای استقرار ماشین‌آلات را نادیده گرفت.
تهدید معدن فقط به محل استخراج محدود نمی‌شود
بارانی با انتقاد از نگاه محدود به محدوده اصلی درخواست‌های معدنی اظهار کرد: حتی اگر محل اصلی درخواست روی ارتفاعات قرار داشته باشد، فعالیت معدن به همان نقطه محدود نمی‌شود. ایجاد راه دسترسی، تردد ماشین‌آلات سنگین، استقرار تجهیزات و سایر عملیات اجرایی، هرکدام می‌توانند بخش‌های دیگری از محوطه‌های تاریخی را تحت تأثیر قرار دهند.
وی افزود: در منطقه‌ای که آثار باستان‌شناختی، نقوش تاریخی، گورهای توده‌سنگی و بقایای استقرارهای انسانی در آن پراکنده است، ارزیابی پیامدهای فعالیت معدنی باید همه این مؤلفه‌ها را در بر بگیرد. هرگونه تصمیم‌گیری بدون شناخت دقیق محدوده آثار و بررسی اثرات مستقیم و غیرمستقیم فعالیت‌ها، می‌تواند حفاظت از این میراث را با چالش مواجه کند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ارزش یک محوطه باستان‌شناختی صرفاً به آثار قابل‌مشاهده در یک نقطه محدود نیست؛ ارتباط میان عوارض طبیعی، آثار پراکنده، مسیرهای تاریخی و شواهد استقرار انسانی نیز بخشی از ارزش علمی و تاریخی محوطه را تشکیل می‌دهد.
مسئول عرصه و حرائم میراث جهانی تخت جمشید با اشاره به روند طولانی پیگیری پرونده گفت: پس از اعلام نظر منفی اولیه از سوی میراث فرهنگی، موضوع در مقاطع مختلف از سوی متقاضی پیگیری شد و پرونده به مراجع نظارتی و قضایی نیز راه یافت.
در جریان این پیگیری‌ها، کارشناسان میراث فرهنگی در چند مرحله بررسی‌های خود را انجام دادند و نظر کارشناسی درباره ضرورت حفاظت از محدوده را اعلام کردند.
بارانی افزود: این موضوع در سازمان بازرسی نیز مطرح شد و اینجانب و دیگر مسئولان و کارشناسان مرتبط، توضیحات لازم را ارائه کردیم. با وجود این پیگیری‌ها، پرونده به دلیل مسائل حقوقی و مکاتبات انجام‌شده، مسیر پیچیده‌ای را طی کرد.
وی با اشاره به یکی از مکاتبات مربوط به پرونده اظهار کرد: در دوره مدیریت پیشین پایگاه تخت جمشید، نامه‌ای صادر شده بود که بر اساس آن، محدوده درخواست معدنی خارج از حریم درجه سه اعلام شده و اظهارنظر کلی درباره موضوع به اداره‌کل میراث فرهنگی استان ارجاع شده بود. این نامه در ادامه روند حقوقی پرونده مورد استناد قرار گرفت.
بارانی ادامه داد: در مقطعی، موضوع در دیوان عالی کشور نیز مطرح شد و رأی اولیه‌ای صادر شد که بر اساس توضیحات ارائه‌شده، بر پاسخ‌گویی میراث فرهنگی درباره درخواست تأکید داشت. با این حال، جزئیات و آثار حقوقی این رأی و وضعیت نهایی پرونده باید بر اساس اسناد رسمی بررسی شود.
وی افزود: حدود دو ماه پیش نیز جلسه‌ای در شیراز با حضور شماری از مسئولان و کارشناسان مرتبط، از جمله نمایندگان بخش حقوقی و مسئولان حوزه حرائم، برگزار شد. با وجود این، درباره نتیجه نهایی آخرین مرحله رسیدگی، اطلاعات قطعی در اختیار ندارم.
حفاظت از میراث تاریخی نباید به واکنش پس از بروز آسیب محدود شود
بارانی با اشاره به ضرورت صیانت از آثار تاریخی منطقه خاطرنشان کرد: در پرونده‌هایی از این دست، نظر کارشناسی میراث فرهنگی باید بر مبنای شواهد باستان‌شناختی و ضوابط قانونی به‌صورت دقیق بررسی شود. وجود آثار متعلق به چند دوره تاریخی در یک محدوده، موضوعی نیست که بتوان آن را صرفاً با نگاه به محل استخراج یا محدوده اولیه یک درخواست معدنی ارزیابی کرد.
وی گفت: از منظر حفاظتی، یکی از مسائل مهم در چنین پرونده‌هایی، ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و جلوگیری از تصمیم‌گیری‌های جزیره‌ای است؛ زیرا در صورت آسیب‌دیدن یک محوطه باستان‌شناختی، جبران خسارت یا بازگرداندن اطلاعات تاریخی ازدست‌رفته عملاً ممکن نیست.
بارانی افزود: حفاظت از میراث تاریخی نباید به واکنش پس از بروز آسیب محدود شود؛ بلکه لازم است پیش از هرگونه تصمیم‌گیری درباره فعالیت‌های معدنی، ارزش‌های باستان‌شناختی منطقه و پیامدهای احتمالی اجرای طرح به‌طور کامل بررسی شود.
مسئول عرصه و حرائم میراث جهانی تخت جمشید در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت گردشگری منطقه درودزن اشاره کرد و گفت: این محور به دلیل برخورداری از روستاهای گردشگری، دریاچه درودزن و جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، از ظرفیت‌های مهم گردشگری منطقه برخوردار است.
وی افزود: توسعه فعالیت‌ها در چنین پهنه‌ای باید با توجه به ظرفیت‌های گردشگری و الزامات حفاظت از میراث فرهنگی انجام شود. تصمیم‌هایی که بدون توجه به این ویژگی‌ها اتخاذ شوند، ممکن است میان بهره‌برداری کوتاه‌مدت از منابع و حفاظت از ظرفیت‌های پایدار منطقه تعارض ایجاد کنند.
بارانی تأکید کرد: در منطقه‌ای که ارزش‌های تاریخی و گردشگری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، ضرورت دارد تصمیم‌گیری درباره واگذاری اراضی و فعالیت‌های معدنی با حساسیت بیشتری انجام شود و همه پیامدهای احتمالی آن مورد بررسی قرار گیرد.
پیگیری برای تثبیت وضعیت حفاظتی کوه ایوب
بارانی در ادامه از پیگیری‌های انجام‌شده برای تقویت حفاظت از محدوده کوه ایوب خبر داد و اظهار کرد: با همکاری همکاران اداره‌کل میراث فرهنگی، بخش حفظ و احیا و واحدهای مرتبط، اقداماتی برای تثبیت وضعیت حفاظتی این محدوده و جلوگیری از واگذاری آن برای فعالیت‌های ناسازگار با حفاظت از میراث فرهنگی انجام شده است.
وی افزود: بر اساس توضیحات ارائه‌شده در این زمینه، پیگیری‌هایی برای قرار گرفتن کوه ایوب در محدوده حریم درجه سه تخت جمشید نیز صورت گرفته است؛ موضوعی که وضعیت نهایی و حدود دقیق آن باید با استناد به نقشه‌ها و مصوبات رسمی مشخص شود.
مسئول عرصه و حرائم میراث جهانی تخت جمشید تأکید کرد: کوه ایوب و محدوده پیرامون فالونک به دلیل برخورداری از آثار و شواهد باستان‌شناختی متعلق به دوره‌های مختلف، نیازمند حفاظت جدی و بررسی دقیق هرگونه درخواست مداخله در این پهنه هستند. انتظار می‌رود در تصمیم‌گیری درباره چنین محدوده‌هایی، ملاحظات علمی و حفاظتی به‌صورت کامل لحاظ شود و هیچ تصمیمی بدون ارزیابی همه‌جانبه آثار و پیامدهای احتمالی آن اتخاذ نشود.