سفر روبی به ازبکستان: تلاش آسیای مرکزی برای تنوع شرکا

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، برای مذاکره با وزیران ارشد منطقه‌ای در شهر تاریخی سامرقند در ازبکستان، به این کشور سفر می‌کند.

نشست C5+1 – آسیای مرکزی به علاوه ایالات متحده – که از شنبه تا سه‌شنبه برگزار می‌شود، نشان‌دهنده رویکرد جدید واشنگتن به منطقه سابق شوروی است – رویکردی عمل‌گرایانه، صرفاً مبتنی بر منافع و بدون سخنرانی درباره دموکراسی و حقوق بشر.

در آغاز استقلال آسیای مرکزی، آمریکایی‌ها با هدیه و سخنرانی به این منطقه عمدتاً مسلمان که بین روسیه، چین و ایران قرار دارد، می‌آمدند.

پس از فروپاشی شوروی در سال 1991 و در میان رکود اقتصادی، بیکاری و فقر در منطقه، دیپلمات‌ها و تاجران آمریکایی و اروپایی به عنوان سفیران دنیای جدید سرمایه‌داری معرفی شدند.

آنها خواهان اصلاحات بودند – و نه فقط اصلاحات اقتصادی.

دیپلمات‌های غربی اطمینان حاصل کردند که رهبران سابق کمونیستی منطقه درک می‌کنند که تنها در ازای کنار گذاشتن روش‌های حکومتی دوران شوروی و ایجاد اقتصاد، سرمایه‌گذاری، فناوری و به رسمیت شناخته شدن بین‌المللی را دریافت خواهند کرد.

غرب سمینارها و کارگاه‌هایی در مورد حقوق بشر، دموکراسی و غیرمتمرکز کردن حکومت برگزار کرد و هزاران دانشجو و مقام را به مدارس غربی فرستاد.

و غرب رهبران منطقه را به دلیل از دست دادن وجدان اخلاقی خود مورد انتقاد قرار داد و در صورت اصلاح قانون اساسی برای تمدید دوره‌های ریاست جمهوری، منصوب کردن اعضای خانواده و دوستان به مشاغل کلیدی و کمک به آنها برای ایجاد امپراتوری‌های تجاری که اغلب با سرمایه‌گذاران غربی رقابت می‌کردند، تهدید به تحریم کرد.

«وقتی غرب شروع به موعظه کرد، آنها را در مورد دموکراسی و حقوق بشر آموزش داد، آنها بلافاصله به سمت چین یا روسیه روی آوردند»، گالیا ایبراگیموا، کارشناس منطقه‌ای متولد ازبکستان و ساکن مولداوی، به الجزیره گفت.

ازبکستان، پرجمعیت‌ترین کشور منطقه با 37 میلیون نفر، نمونه‌ای کامل ارائه می‌دهد.

اسلام کریموف، رئیس‌جمهور سرسخت این کشور، اولین رهبر پس از شوروی بود که در سال 2001 به یک پایگاه نظامی ایالات متحده اجازه داد تا در خاک خود مستقر شود.

اما چهار سال بعد، پس از آنکه واشنگتن سرکوب وحشیانه یک شورش مردمی در شهر شرقی اندیجان که صدها غیرنظامی بی‌گناه را کشت، او را محکوم کرد، آن را اخراج کرد.

در سال 2005، یک سند دیپلماتیک فاش شده ایالات متحده، گلنارا، دختر کریموف را یک «بارون دزد» خواند که به زور کسب‌وکارهای پرسود را تصرف کرد و به عنوان جانشین پدرش دیده می‌شد.

تغییر رویه

مشاهدان می‌گویند از زمان تهاجم تمام‌مقیاس روسیه به اوکراین در سال 2022، اوضاع تغییر کرده است.

مسکو هنوز قدرت نرم زیادی در آسیای مرکزی دارد – از فیلم‌ها و موسیقی پاپ گرفته تا جشنواره‌های تئاتر و برنامه‌های تبلیغاتی تلویزیونی که دائماً درباره جنگ دروغ می‌گویند.

کرملین همچنین از نفوذ اقتصادی خود برای ترویج مفهوم امپریالیستی «دنیای روسیه» استفاده می‌کند، جایی که منطقه به عنوان «حیاط خلوت» مسکو دیده می‌شود و میراث پیش از روسی آن به عنوان عقب‌مانده و بی‌اهمیت نادیده گرفته می‌شود.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در سال 2014 ادعا کرد که قزاقستان «هرگز دولتی نداشته است» و متحدان ایدئولوژیک او بارها تهدید کردند که بخش شمالی روسیه زبان آن را الحاق کنند.

امسال، قزاقستان شروع به استرداد منتقدان کرملین کرد و در میان حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های نفت خود، گاز را به روسیه عرضه کرد.

در ژانویه، ولادیمیر سولوویوف، یک تبلیغات‌چی کرملین، گفت که مسکو باید یک «عملیات نظامی ویژه» – اصطلاحی که برای جنگ در اوکراین رزرو شده است – در آسیای مرکزی و ارمنستان آغاز کند.

اظهارات انتقادی از سوی چهره‌های سیاسی جزئی دنبال شد – اما هیچ توبیخی از سوی مراکز قدرت صورت نگرفت.

در همین حال، مهاجران کارگر آسیای مرکزی به طور گسترده فریب خورده یا مجبور به پیوستن به نیروهای اوکراین شده‌اند، در حالی که مسکو از شرکت‌های آسیای مرکزی برای واردات ریزتراشه‌ها، تجهیزات ارتباطی و ابزارهای ماشین برای ساخت پهپاد و موشک استفاده می‌کند.

«امروزه، ایالات متحده و روسیه نقش‌ها را عوض کرده‌اند. امروزه، روسیه است که با موعظه شروع به ایجاد روابط کرد»، ایبراگیموا، کارشناس منطقه‌ای، گفت.

بازگشت کاخ سفید؟

در همین حال، دولت دونالد ترامپ رئیس‌جمهور ایالات متحده، موضع طرفداری از دموکراسی را کنار گذاشته و اکنون از رویکردی سودگرایانه و مبتنی بر منافع در سیاست خارجی حمایت می‌کند.

«تحت رهبری ترامپ، سیاست آمریکا در آسیای مرکزی همه چیز درباره «فقط تجارت و هیچ چیز بیشتر» است، بدون اینکه در مورد حقوق بشر و اصلاحات کنجکاوی کند. آنها راضی هستند»، ایبراگیموا گفت.

در اوایل این ماه، ترامپ از سعیده میرزی‌یوا، دختر رئیس‌جمهور ازبکستان شاوکت میرزی‌یوف، استقبال کرد.

یک سال قبل، میرزی‌یوف قول داده بود که تا 100 میلیارد دلار در اقتصاد ایالات متحده سرمایه‌گذاری کند، هواپیماهای بوئینگ بخرد و حتی پنبه تولید شده در ایالات متحده را خریداری کند، حتی با وجود اینکه ازبکستان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پنبه در جهان است.

واشنگتن هیچ حرفی در مورد سرکوب منتقدان یا نفوذ روزافزون دختر میرزی‌یوف در داخل کشور نگفت.

پس از نادیده گرفتن آسیای مرکزی در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ، کاخ سفید اکنون می‌خواهد حضور خود را از سر بگیرد.

«علاقه عمدتاً ژئوپلیتیکی و نظامی-استراتژیک است، با توجه به موقعیت این منطقه در منطقه منافع روسیه و چین»، الیشر ایلخاموف، رئیس اندیشکده Central Asia Due Diligence مستقر در لندن، به الجزیره گفت.

«در آینده، واشنگتن ظاهراً می‌خواهد یک پایگاه نظامی به عنوان یک اقدام بازدارنده در برابر چین داشته باشد»، او گفت.

به نظر می‌رسد منافع اقتصادی بر روی مواد معدنی کمیاب – که برای تولید طیف گسترده‌ای از فناوری‌ها حیاتی هستند – و سایر عناصر حیاتی متمرکز شده است، به ویژه از آنجا که چین از آنها به عنوان ابزاری سیاسی در روابط خود با واشنگتن استفاده می‌کند.

ذخایر فراوانی وجود دارد، اما به توسعه، فناوری و سرمایه‌گذاری نیاز دارند.

در همین حال، کاخ سفید علاقه چندانی به نقض حقوق بشر در آسیای مرکزی، مانند زندانی کردن مخالفان سیاسی و روزنامه‌نگاران مستقل نشان نمی‌دهد.

«متأسفانه، علاقه به این مسائل در دستور کار روبیو وجود ندارد، زیرا این مشکلات از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید از اولویت‌های سیاست خارجی ایالات متحده خارج شده‌اند»، ایلخاموف گفت.

یک مدافع حقوق بشر نروژی نگرانی‌های او را تایید می‌کند.

«شباهت‌های ناراحت‌کننده‌ای بین دیدگاه ترامپ و رژیم‌های اقتدارگرای تثبیت شده مانند تاجیکستان و ترکمنستان وجود دارد»، ایوار دیل، مشاور ارشد سیاست در کمیته هلسینکی نروژ، یک ناظر حقوق بشری، به الجزیره گفت.

«با این حال، مارکو روبیو احتمالاً درک بهتری از آسیای مرکزی و چالش‌های آن نسبت به JD Vance و Pete Hegseth دارد»، او گفت.

وزارت امور خارجه ایالات متحده «باید در صورت جدی گرفتن فرمت C5+1، دوباره بر مسائل حقوق بشر تمرکز کند»، او گفت.

نویسنده: منصور میروالف