آب گرم یا سرد برای شستن دست‌ها بهتر است؟

شستن دست‌ها با آب و صابون یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌ها برای کاهش انتقال عفونت‌هاست. اما وقتی شیر آب را باز می‌کنید، آیا آب گرم بهتر از آب سرد دست‌ها را تمیز می‌کند؟

بسیاری از مردم تصور می‌کنند آب گرم میکروب‌های بیشتری را از بین می‌برد و آب سرد قدرت پاک‌کنندگی کمتری دارد. اما واقعیت این است که دمای آب تأثیر چندانی بر میزان حذف میکروب‌ها ندارد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، استفاده از صابون، مالش کامل دست‌ها و مدت‌زمان شست‌وشوست. البته دمای آب می‌تواند بر احساس راحتی هنگام شستن دست‌ها و سلامت پوست تأثیر بگذارد.

آیا آب گرم میکروب‌های بیشتری را نسبت به آب سرد از بین می‌برد؟

لزوماً نه. ممکن است آب گرم در نگاه اول پاک‌کننده مؤثرتری به نظر برسد، اما گرم بودن آب به‌تنهایی باعث از بین رفتن میکروب‌ها نمی‌شود.

پروفسور دکتر اس‌ام فیاض، متخصص ارشد و مسئول بخش بیماری‌های داخلی بیمارستان‌های KIMS در منطقه ماهادِوپورا، می‌گوید: «آبی که دمای آن برای پوست قابل‌تحمل است، به‌خودی‌خود عامل مؤثری برای از بین بردن میکروب‌ها نیست.»

مراکز معتبر بهداشت عمومی، از جمله مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، نیز تأکید کرده‌اند که دمای آب نقش تعیین‌کننده‌ای در تمیز شدن دست‌ها ندارد. استفاده از صابون، مالش دست‌ها و مدت‌زمان شست‌وشو اهمیت بیشتری دارد. بهترین دمای آب، دمایی است که بتوانید بدون احساس ناراحتی، دست‌هایتان را به مدت ۲۰ ثانیه با آن بشویید.

طبق اعلام CDC، شستن دست‌ها با آب گرم و آب سرد، در صورتی که هر دو همراه با صابون استفاده شوند، تقریباً به یک اندازه میکروب‌ها را از روی پوست پاک می‌کند.

آب به‌تنهایی ماده مناسبی برای استریل کردن نیست. برای از بین بردن میکروب‌ها با استفاده از گرما، دمای آب باید آن‌قدر بالا باشد که خطر سوختگی پوست را ایجاد کند.

در یک مطالعه آزمایشگاهی که در سال ۲۰۱۷ در مجله «Journal of Food Protection» منتشر شد، پژوهشگران تأثیر دمای آب، مقدار صابون و مدت‌زمان ایجاد کف را بررسی کردند. نتایج نشان داد که در شست‌وشو با آب ۱۵ درجه و ۳۸ درجه سانتی‌گراد، تفاوتی در میزان حذف باکتری‌ها مشاهده نمی‌شود.

اگرچه این پژوهش چند سال پیش انجام شده است، نتایج آن همچنان با توصیه‌های کنونی متخصصان بهداشت عمومی همخوانی دارد.

چرا صابون از دمای آب مهم‌تر است؟

صابون به جدا شدن آلودگی‌ها، چربی‌ها و میکروب‌ها از سطح پوست کمک می‌کند. مالش دست‌ها باعث می‌شود این مواد از سطح پوست جدا شوند و آب جاری آنها را بشوید و با خود ببرد.

بنابراین، شستن کامل دست‌ها با آب خنک می‌تواند از یک شست‌وشوی سریع با آب گرم مؤثرتر باشد؛ زیرا مدت‌زمان شست‌وشو و نحوه تمیز کردن تمام قسمت‌های دست اهمیت زیادی دارد.

برای شستن صحیح دست‌ها این مراحل را دنبال کنید:

* دست‌ها را زیر آب جاری خیس کنید.* به‌اندازه کافی صابون بزنید تا تمام قسمت‌های هر دو دست پوشانده شود.* کف دست‌ها، پشت دست‌ها و فاصله بین انگشتان را به‌خوبی به هم بمالید.* شست‌وشوی شست‌ها، نوک انگشتان و زیر ناخن‌ها را فراموش نکنید.* دست‌ها را دست‌کم ۲۰ ثانیه به‌خوبی به هم بمالید.* در پایان، دست‌ها را کاملاً آبکشی و خشک کنید.

برای شست‌وشوی روزمره دست‌ها، صابون معمولی خانگی کافی است و نیازی نیست همیشه از صابون‌های آنتی‌باکتریال استفاده کنید.

آیا آب گرم می‌تواند به پوست دست آسیب برساند؟

بله. به‌ویژه اگر آب بیش از حد گرم باشد یا دست‌ها را به دفعات زیاد بشویید.

تماس مکرر با آب و گرما می‌تواند به سد محافظتی پوست آسیب برساند. این سد طبیعی به حفظ رطوبت پوست کمک می‌کند و مانع ورود مواد تحریک‌کننده می‌شود.

در مطالعه‌ای که سال ۲۰۲۲ در مجله «Journal of Clinical Medicine» منتشر شد، پژوهشگران تأثیر تماس با آب بر سد محافظتی پوست را در ۵۰ داوطلب سالم بررسی کردند. نتایج نشان داد که قرار گرفتن طولانی‌مدت پوست در آب می‌تواند باعث افزایش از دست رفتن آب از طریق پوست و بروز قرمزی شود. برخی شاخص‌های پوستی تحت تأثیر آب سرد نیز تغییر کردند، اما آب گرم در بعضی از شاخص‌ها تغییرات بیشتری ایجاد کرد.

البته این مطالعه در شرایط کنترل‌شده انجام شده است و به این معنا نیست که هر بار شستن دست‌ها با آب گرم به پوست آسیب می‌زند. بااین‌حال، نتایج آن نشان می‌دهد که بهتر است از گرمای بیش از حد، به‌خصوص در افرادی که پوست خشک یا حساس دارند، پرهیز شود.

آب بیش از حد گرم ممکن است باعث احساس کشیدگی، خشکی یا خارش پوست شود. تداوم این تحریک می‌تواند به ترک‌خوردگی پوست و التهاب پوستی دست منجر شود.

همچنین، آب بسیار داغ خطر سوختگی دارد؛ به‌ویژه برای کودکان و افرادی که حس لامسه دست‌هایشان کاهش یافته است.

آیا استفاده از آب گرم مزیتی دارد؟

آب گرم می‌تواند شستن دست‌ها را راحت‌تر کند، به‌خصوص در روز‌های سرد سال. این احساس راحتی ممکن است کمک کند افراد زمان کافی برای شستن دست‌هایشان اختصاص دهند و کار را زودتر از موعد تمام نکنند.

آب گرم همچنین به پاک کردن چربی‌ها، مثلاً چربی باقی‌مانده از غذا، کمک می‌کند. بااین‌حال، این ویژگی به معنای قدرت بیشتر آب گرم برای از بین بردن میکروب‌ها نیست؛ به شرط آنکه آب سرد یا خنک نیز همراه با صابون و به روش صحیح استفاده شود.

استفاده از آب گرم ملایم در شرایط زیر می‌تواند انتخاب مناسبی باشد:

* در روز‌های سرد، شستن دست‌ها با آب سرد برایتان ناراحت‌کننده است.* می‌خواهید چربی و بقایای روغنی غذا را از دست‌ها پاک کنید.* با آب گرم راحت‌تر هستید و می‌توانید دست‌هایتان را حداقل ۲۰ ثانیه بشویید.

بااین‌حال، شیر آب را روی دمای بسیار بالا تنظیم نکنید. آب با دمایی که برای پوست راحت و قابل‌تحمل باشد، کافی است.

آیا آب سرد برای پوست‌های حساس بهتر است؟

برای افرادی که پوست خشک، اگزما یا التهاب پوستی دارند، استفاده از آب خنک یا ولرم معمولاً انتخاب مناسبی است؛ زیرا از تحریک غیرضروری پوست بر اثر گرمای زیاد جلوگیری می‌کند.

البته آب سرد لزوماً برای همه بهتر نیست. آب بسیار سرد ممکن است ناراحت‌کننده باشد و باعث شود فرد مدت کوتاه‌تری دست‌هایش را بشوید. بنابراین، اولویت اصلی این است که دمای آب به‌اندازه‌ای مناسب باشد که بتوانید دست‌هایتان را به‌درستی تمیز کنید.

افرادی که به دلیل شغل خود مرتب دست‌هایشان را می‌شویند، باید توجه بیشتری به مراقبت از پوست داشته باشند. کارکنان مراکز درمانی، افرادی که با مواد غذایی سروکار دارند و مراقبان بیماران ممکن است در طول روز بار‌ها دست‌های خود را بشویند.

برای محافظت از پوست دست، رعایت چند نکته ساده می‌تواند مفید باشد:

* از شوینده‌های ملایم استفاده کنید.* از شستن دست‌ها با آب بسیار گرم خودداری کنید.* دست‌ها را پس از شست‌وشو به‌آرامی و به‌طور کامل خشک کنید.* بعد از شستن دست‌ها، از مرطوب‌کننده بدون عطر استفاده کنید.* اگر قرمزی پوست، ترک‌های دردناک یا بثورات پوستی ادامه پیدا کرد، با پزشک مشورت کنید.

برای شستن دست‌ها، چه دمای آبی را انتخاب کنیم؟

برای بیشتر افراد، آب ولرم انتخاب مناسبی است؛ زیرا هم احساس راحتی ایجاد می‌کند و هم پوست را در معرض گرمای بیش از حد قرار نمی‌دهد. البته آب خنک شیر نیز در صورتی که همراه با صابون و مالش صحیح دست‌ها استفاده شود، به همان اندازه می‌تواند مؤثر باشد.

برخی افراد باید هنگام انتخاب دمای آب احتیاط بیشتری داشته باشند:

کودکان: بهتر است از آب ولرم و قابل‌تحمل استفاده شود و هنگام باز کردن شیر آب گرم، مراقبت کافی وجود داشته باشد.

افراد مبتلا به اگزما یا خشکی پوست: آب خنک یا ولرم انتخاب مناسب‌تری است. استفاده از مرطوب‌کننده پس از شست‌وشو نیز اهمیت دارد.

سالمندان و افراد مبتلا به دیابت یا آسیب عصبی: اگر حس لامسه دست‌ها کاهش یافته است، باید دمای آب را با دقت بیشتری بررسی کنند تا دچار سوختگی نشوند.

افراد مبتلا به پدیده رینود: آب ولرم ممکن است راحت‌تر باشد؛ زیرا آب سرد می‌تواند علائم این عارضه را در انگشتان تشدید کند.

افرادی که به دفعات زیاد دست‌های خود را می‌شویند، از جمله کارکنان مراکز درمانی: بهتر است از آب بیش از حد گرم پرهیز کنند و به‌طور مرتب از مرطوب‌کننده استفاده کنند.

اگر پوست دست‌ها ترک می‌خورد، خونریزی می‌کند یا به‌طور مداوم دچار التهاب می‌شود، بهتر است به پزشک مراجعه کنید و مشکل را صرفاً با تغییر دمای آب برطرف‌شده فرض نکنید.

بزرگ‌ترین اشتباه هنگام شستن دست‌ها چیست؟

بزرگ‌ترین اشتباه این است که تصور کنیم هرچه آب گرم‌تر باشد، دست‌ها تمیزتر می‌شوند.

درحالی‌که اشتباهات مهم‌تر عبارت‌اند از عجله کردن، استفاده نکردن از صابون یا تمیز نکردن کامل قسمت‌هایی مانند شست‌ها، نوک انگشتان و فاصله بین انگشتان.

جمع‌بندی

در روز جهانی شستن دست‌ها، بهتر است به‌جای تمرکز بر دمای آب، به روش صحیح شست‌وشو توجه کنیم.

برای پاک کردن مؤثر آلودگی‌ها و میکروب‌ها، دست‌ها را با آب جاری خیس کنید، صابون بزنید و تمام قسمت‌های دست را دست‌کم ۲۰ ثانیه به‌خوبی به هم بمالید. سپس دست‌ها را کاملاً آبکشی و خشک کنید.

آب گرم و آب سرد هر دو برای شستن دست‌ها مؤثرند. بنابراین، دمایی را انتخاب کنید که برایتان راحت است، از آب بیش از حد داغ بپرهیزید و اجازه دهید صابون و مالش کافی، کار اصلی پاک کردن دست‌ها را انجام دهند.