معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به پیامدهای آموزش مجازی در دوران کرونا گفت: آموزش مجازی انتخاب آموزش و پرورش نبوده و همه ما به اجبار به سمت آن رفتیم.
به گزارش ایسنا، دکتر رضوان حکیمزاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش،در نشست تعاملی با محوریت برنامههای آموزش ابتدایی که در پردیس باهنر دانشگاه فرهنگیان برگزار شد،با اشاره به وجود شکاف میان برنامههای تربیت معلم و نیازهای واقعی مدارس، گفت: به نظر من بخش قابل توجهی از این مسئله، بیش از آنکه ناشی از اراده مدیریتی باشد، ناشی از معماری و چینش نادرست سازمانی در آموزش و پرورش است؛ به این معنا که یک بخش از این مجموعه مسئول تربیت معلم، بخشی مسئول برنامههای درسی و کتابهای درسی و بخش دیگری مسئول اجرای برنامهها در میدان عمل است، اما همکاری نظاممند و تعریفشدهای میان این بخشها وجود ندارد.
وی افزود: من از چند منظر با مسائل دانشگاه فرهنگیان در ارتباط بودهام؛ چند سال عضو شورای پژوهشی دانشگاه فرهنگیان بودم و اکنون نیز عضو هیئت ممیزه این دانشگاه هستم. همچنین در بازنگری برنامه درسی دوره کارشناسی آموزش ابتدایی دانشگاه فرهنگیان، با حضور آقای دکتر قاسمپور، مسئولیت بازنگری برنامه را بر عهده داشتم.
حکیمزاده ادامه داد: در بازنگری برنامه درسی تلاش کردیم از همه اصولی که در بازنگری برنامه درسی و کتابها مطرح بود استفاده کنیم و همه ذینفعان را درگیر کنیم؛ از استادان دانشگاه فرهنگیان و دانشآموختگان گرفته تا افرادی که در کف مدرسه فعالیت میکنند، دانشجو معلمان، مطالعات تطبیقی و انتظارات اسناد بالادستی برای تربیت تمامساحتی.
وی با بیان اینکه برای این برنامه زمان و کار تخصصی زیادی صرف شد، اظهار کرد: انصافاً وقت زیادی برای این برنامه گذاشته شد و تکتک افرادی که در این فرایند حضور داشتند، برای همسویی برنامه با سایر برنامهها تلاش کردند. خاطرم هست برای همسویی با برنامه کارشناسی ارشد که اگر اشتباه نکنم مسئولیت آن با آقای قاسمپور بود، جلسات مشترکی داشتیم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش گفت: اما بعد متأسفانه باخبر شدیم که این برنامه حتی پنج سال هم اجرا نشد و تغییرات مدیریتی که اتفاق افتاد، باعث شد برنامهای که حاصل چند صد ساعت کار تخصصی بود، بهراحتی کنار گذاشته شود و برنامههای دیگری در دستور کار قرار گیرد.
حکیمزاده با اشاره به ارتباط خود با دانشآموختگان دانشگاه فرهنگیان در دانشگاه تهران، گفت: از منظر دیگری نیز با دانشگاه فرهنگیان ارتباط داریم. بسیاری از دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری که با آنها در ارتباط هستیم، دانشآموخته دانشگاه فرهنگیان هستند. فکر میکنم حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد دانشجویان برخی رشتههای ما از دانشآموختگان دانشگاه فرهنگیان هستند.
وی ادامه داد: در دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه تهران، رشتههایی مانند برنامهریزی درسی، تکنولوژی آموزشی، یادگیری الکترونیکی و مدیریت آموزشی داریم و تقریباً ورودیهای این رشتهها از دانشآموختگان دانشگاه فرهنگیان هستند. انصافاً نیز بسیاری از آنها دانشجویان بسیار خوب، علاقهمند و توانمندی هستند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش افزود: در دانشگاه تهران گاهی صحبتهایی را از دانشجویان میشنویم که شاید در دانشگاه فرهنگیان کمتر به گوش شما برسد، چراکه نوع ارتباط آنها با شما متفاوت است. آنها در دانشگاه فرهنگیان دانشجو هستند و ما در یک دانشگاه مأموریتگرا با آنها مواجهیم و تفاوتهایی را مشاهده میکنیم.
وی بیان کرد: این تفاوتها از نوع پوشش آنها گرفته تا نوع نگاه، بینش، نگرش و نقدهایی که نسبت به دانشگاه فرهنگیان دارند، قابل مشاهده است و این موضوع برای ما قابل توجه است.
حکیمزاده با اشاره به پایاننامههای انجامشده درباره دانشگاه فرهنگیان، گفت: یکی از آخرین موارد، پایاننامه یکی از دانشجویان کارشناسی ارشد ما در رشته برنامهریزی آموزشی دانشگاه تهران بود که در دانشگاه فرهنگیان کرمان انجام شده بود. این دانشجو روی ادراک استادان و دانشجویان دانشگاه فرهنگیان از دانشگاه مطلوب و ارزیابی فاصله وضع موجود دانشگاه فرهنگیان با دانشگاه مطلوب از نظر آنها کار کرده بود.
وی ادامه داد: این پژوهش هم بهصورت کیفی انجام شده بود و مصاحبههای عمیقی داشت و هم بخش کمی داشت. برای استخراج معیارها، ابعاد مختلف دانشگاه مطلوب را بررسی کرده بود؛ از جمله اینکه ابعاد آموزشی، پژوهشی و فرهنگی دانشگاه مطلوب چه ویژگیهایی باید داشته باشد. مدل بسیار خوبی نیز به دست آورده بود. این دانشجو از دانشجویان ممتاز ما بود و کار پژوهشی بسیار خوبی انجام داده بود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش خاطرنشان کرد: هفته گذشته به مناسبتی این پژوهش را مرور میکردم. در همه شاخصهایی که میانگینگیری شده بود، میانگین ادراک و انتظارات دانشجویان و استادان از وضعیت موجود دانشگاه فرهنگیان، کمتر از سه بود. البته در برخی زمینهها استادان میانگین بالاتری نسبت به دانشجویان داده بودند، اما در مجموع این فاصله در ابعاد مختلف مشاهده میشد.
وی افزود: در پژوهشهای دیگر نیز شکاف میان برنامه درسی تجربهشده در دانشگاه فرهنگیان و نیازهای معلم در مدرسه، پس از ورود به میدان عمل، مورد توجه قرار گرفته است.
حکیمزاده با اشاره به تجربه خود در معاونت آموزش ابتدایی و ارتباط با معلمان و مدیران مدارس، گفت: به دلیل مسئولیت طولانیمدتی که در معاونت آموزش ابتدایی داشتهام، هم در میدان عمل و مدرسه، دریافتکننده نظرات معلمان و مدیران مدارس بودهام و هم با معاونان آموزش ابتدایی سراسر کشور در ارتباط بودهام. در واقع، آنها خروجی دانشگاه فرهنگیان را تحویل میگیرند و دانشآموختگان این دانشگاه به کلاسهای درس میروند.
وی ادامه داد: برای مثال، در یکی از سفرهایم به استان گلستان، به یک منطقه عشایری رفته بودم و با چند معلم خانم که در منطقه عشایری و کلاسهای چندپایه تدریس میکردند، گفتوگو کردم. از آنها پرسیدم چقدر برای حضور در چنین موقعیتی آماده بودهاند. یکی از آنها گفت زمانی که به اینجا آمدم، احساس کردم هیچچیزی از این دنیایی که قرار است تجربه کنم، به من گفته نشده بود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش افزود: یا معلمی را در منطقه ۱۷ شهر تهران دیدم و در جریان همین پژوهشها از او پرسیدیم مهمترین چالش شما چه بوده است. گفت بزرگترین چالش من ارتباط با خانوادهها بود. وقتی برای نخستین جلسه با اولیا اقدام کردم، متوجه شدم دانشگاه فرهنگیان هیچوقت به ما نگفته بود که چگونه باید با خانوادهها ارتباط برقرار کنیم و جلسه را مدیریت کنیم. او میگفت از همانجا چالش من شروع شد و نتوانستم جلسه را مدیریت کنم. خانوادهها با انتظارات متفاوتی آمده بودند و این برای من خاطره تلخی بود.
حکیمزاده گفت: همه این موارد را که کنار هم بگذاریم، به اضافه اینکه ما نیز مانند شما دانشآموخته نظام تربیت معلم هستیم و در کلاسها روشهای تدریس و مباحث مرتبط با آموزش را تدریس میکنیم، به یک فهم نسبی از شکافی که وجود دارد میرسیم. من سالهاست در دانشگاه تهران بهصورت تخصصی آموزش و پژوهش تدریس میکنم و مباحث تربیت معلم نیز یکی از حوزههایی است که با آن سروکار داریم.
وی تصریح کرد: خیلی صریح اگر بخواهم بگویم، این شکاف واقعاً وجود دارد. ما هر کدام در دنیای خودمان کار میکنیم و این یک واقعیت است. امروز ممکن است یکدیگر را پاسکاری کنیم؛ من بگویم دانشجوی شما را تحویل گرفتهام و در معاونت آموزش ابتدایی بگویم باید از ابتدا بنشینیم و این دانشجویان را آموزش دهیم، چون با اقتضائات کلاس درس آشنا نیستند؛ شما هم بگویید دانشجویان ما برای کارورزی و حضور در مدارس شما میروند و آماده نیستند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: ممکن است هر کدام از ما مسئولیت را به دیگری ارجاع دهیم و حتی بگوییم سازمان پژوهش نیز مسیر خودش را میرود و از ما نمیشنود که ما چگونه باید این فرایند را انجام دهیم و از شما هم موضوع دیگری را میشنود.
وی افزود: نمونه آن، صحبت همکار بزرگواری بود که اشاره کردند فاصله میان خیابان ایرانشهر تا اینجا شاید با پیادهروی بیشتر از ۱۰ دقیقه نباشد، اما ما از آنچه در فرایند تحول باید اتفاق بیفتد، خبر نداریم. در حالی که باید در برنامههای درسی از دوره ابتدایی یک تحول بنیادین اتفاق بیفتد.
حکیمزاده خاطرنشان کرد: به زعم من، همه این مسائل بیشتر از اینکه ناشی از اراده مدیریتی باشد، ناشی از معماری و چینش نادرست سازمانی است. در ساختار آموزش و پرورش، یک بخش کار تربیت معلم را انجام میدهد، یک بخش برنامههای درسی و کتابهای درسی را تعریف میکند و بخش دیگری مسئول اجرای برنامهها در میدان عمل است، اما همکاری نظاممند و تعریفشدهای میان این بخشها نداریم.
وی گفت: این مسئله به اشخاص برنمیگردد. همه ما میدانیم که باید بیشترین ارتباط را با یکدیگر داشته باشیم. این یک واقعیت است و با پاس دادن موضوع به یکدیگر، مسئله حل نمیشود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به همکاری با دانشگاه فرهنگیان برای بازطراحی کارورزی، گفت: البته من با همه رؤسای دانشگاه فرهنگیان ارتباط خوبی داشتهام و در موضوع کارورزی نیز خود ما پیگیر بودیم. خانم دکتر خزایی، از همکاران محترم ما که دانشآموخته دکتری دانشگاه تهران هستند، بهعنوان رابط ما در دانشگاه فرهنگیان فعالیت میکنند و اخیراً با یکدیگر همکاریهایی داشتهایم.
وی ادامه داد: در سازمان مرکزی، مدلی را مطرح کردیم و پیشنهاد ما این بود که کارورزی بهگونهای طراحی شود که استاد دانشگاه، مدرسه و سازمان دانشگاه و برنامه درسی را درگیر کند؛ یعنی یک مثلث شکل بگیرد که هر سه ضلع آن در فرایند کارورزی نقش داشته باشند.
حکیمزاده افزود: خاطرم هست آقای سیدی تجربهای را درباره مدلی از کارورزی برای من مطرح کردند که برایم بسیار جالب بود. گفتم چقدر خوب است که شما این کار را انجام میدهید؛ اینکه با معلم و مدیر مدرسهای که دانشجو در آنجا کارورزی میکند، ارتباط برقرار میکنید.
وی اظهار کرد: در مطالعات تطبیقی که داشتم، نمونهای از این مدل را در فنلاند دیده بودم و یک ویدیوی آموزشی نیز درباره آن وجود داشت که در کلاسهای تطبیقی برای دانشجویان نمایش میدادم. در آنجا یک نظام تعریفشده میان دانشگاه، مدرسه و دانشجو معلم وجود داشت و حتی درباره ویژگیهای مدرسهای که دانشجو باید در آن کارورزی کند، چارچوب مشخصی تعریف شده بود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش خاطرنشان کرد: یکی از نقاط قوت آن نظام این بود که استاد دانشگاه با مدیر مدرسه ارتباط داشت و با یکدیگر تعامل میکردند. ما نیز باید چنین نظامی را تعریف کنیم. اینکه شما چنین کاری را آغاز کردهاید، نکته بسیار خوبی است، اما هنوز نظام مشخص و جامعی برای آن نداریم.
حکیمزاده با تأکید بر ضرورت تعریف مشترک نظام کارورزی، گفت: این نظام را باید با هم طراحی کنیم. شما به من بگویید چه کاری انجام میدهید و من نیز میگویم که شما پیشقدم شوید تا با همکاری یکدیگر این فرایند را تعریف کنیم. هر چیزی که به ما مربوط باشد، واقعاً از آن دفاع میکنیم.
وی ادامه داد: اما نباید فکر کنیم دانشجوی ما باید صرفاً در مدارس بسیار خاص و مطلوب کارورزی کند. در صحبتهایی که با خانم دکتر خزایی داشتیم، اتفاقاً بحث ما این بود که اگر کارورزی دانشجو بهگونهای تعریف شود که فقط به مدرسهای بسیار مطلوب برود، دانشجو برای مدرسهای که قرار است پس از فارغالتحصیلی در آن کار کند، آماده نمیشود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش تأکید کرد: بنابراین کارورزی باید بهگونهای باشد که دانشجو تجربه زیستن و فعالیت در مدارسی را نیز داشته باشد که ممکن است از نظر مسائل و مشکلات نظام آموزشی، جزو مدارس بسیار مطلوب ما نباشند. دانشجو معلم باید با واقعیتهای متنوع مدرسه مواجه شود تا برای ورود به میدان واقعی آموزش و پرورش آمادگی بیشتری پیدا کند.
حکیمزاده در ادامه با تأکید بر ضرورت بازنگری در نحوه اجرای کارورزی، گفت: معلمی با تجربه به مدرسهای میرود که ۳۸ دانشآموز دارد و پنج نفر از آنها دانشآموزان دیرآموز هستند؛ یعنی عملاً شرایطی بسیار متفاوت با یک مدرسه برخوردار دارد. برخی خانوادهها سواد مؤثر ندارند و برخی نیز با مسائل و دغدغههای متعدد مواجه هستند. بنابراین نمیتوان کارورزی را یکسره به مدارس تجربی و برخوردار محدود کرد.
وی افزود: این موضوع در مدلی که ما برای دانشگاه و جلسات شورای مرکزی بردیم، مورد توجه قرار گرفته است. نمیدانم اکنون در چه مرحلهای قرار دارد و دوستان بهتر در جریان هستند، اما ما واقعاً روی این موضوع کار کردهایم، چون برایمان اهمیت دارد. هرچه کارورزی بهتر انجام شود، بسیاری از مشکلاتی که همکاران ما در استانها با دانشآموختگان دانشگاه فرهنگیان مواجه میشوند، کاهش پیدا میکند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به ضرورت ارتباط بیشتر میان دانشگاه فرهنگیان و معاونت آموزش ابتدایی، گفت: گاهی همکاران ما میگویند دانشآموختگان دانشگاه فرهنگیان با برخی برنامههای معاونت آموزش ابتدایی آشنا نیستند. برای مثال، خانم دکتر مطرح کردند که در حوزه هوش مصنوعی کار میکنند و آموزش و پرورش نمیخواهد وارد این حوزه شود؛ در حالی که ما برنامه سواد دیجیتال و هوش مصنوعی را از سال ۱۴۰۰ آغاز کردهایم و احتمالاً شما از آن خبر ندارید.
وی ادامه داد: ما دبیرخانهای در استان فارس داریم و اگر آدرس آن را در اختیار شما قرار دهیم و تولیدات و فعالیتهای آن را ببینید، متوجه میشوید که در حوزه هوش مصنوعی چه کارهایی انجام دادهایم. اگر ارتباط میان ما وجود داشت، امروز شما میدانستید که این فعالیتها در حال انجام است و اساساً این سؤال برایتان ایجاد نمیشد که چرا آموزش و پرورش وارد این حوزه نمیشود.
حکیمزاده خاطرنشان کرد: این موارد نشان میدهد که ما با یکدیگر ارتباط کافی نداریم و هر کدام بهصورت موازی مسیر خودمان را طی میکنیم.
وی با اشاره به ضرورت توجه به تغییرات نسلی اظهار کرد: صرفنظر از اینکه بخواهیم به گذشته و دهه ۶۰ برگردیم یا درباره اینکه چه باید بکنیم صحبت کنیم، یک مسئله مشترک همه ما وجود دارد که از نظر علمی از آن بهعنوان عقبماندگی از زمانه یاد میشود. همه ما در واقع برای دیروز آموزش میدهیم، در حالی که بچههای ما از نظر زمانی در پسفردا هستند و حتی در فردا هم متوقف نشدهاند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش افزود: این اشکال اساسی است. چه شما که معلم را تربیت میکنید، چه معلمی که وارد کلاس میشود و چه ما که برنامهریزی میکنیم، بهصورت پیشفرض از نسل خودمان عقب هستیم. به همین دلیل بسیاری از مشکلات را به کارورزی یا تراکم کلاس و موارد دیگر نسبت میدهیم، در حالی که واقعیت این است که میان دنیای دانشآموزان و دنیایی که ما آموزش و برنامه درسی را در آن ارائه میکنیم، تناسب کافی وجود ندارد.
وی ادامه داد: وقتی از برنامه درسی صحبت میکنیم، فقط منظور کتاب درسی نیست. همه موقعیتهای یادگیری و تربیتی توسط معلم فراهم میشود و اگر معلم نتواند ارتباط مناسبی با دنیای نسل جدید برقرار کند، با یک مسئله جدی مواجه خواهیم شد.
حکیمزاده گفت: من میخواهم تأکید کنم که ما عقب هستیم و باید با یکدیگر برای این مسئله فکری کنیم. اخیراً مطالعات بینالمللی در این زمینه را مرور میکردم. ما با نسلی از بومیان دیجیتال سروکار داریم؛ نسلی که واقعاً متفاوت است.
وی افزود: شما این موضوع را در اطراف خودتان نیز میبینید. بچههای این نسل بسیار باهوش هستند و خیلی خوب یاد گرفتهاند پاسخهایی به ما بدهند که مثلاً ما را راضی کند، در حالی که دنیای آنها کاملاً متفاوت است و ما هنوز به اندازه کافی تلاش نکردهایم خودمان را با این دنیا هماهنگ کنیم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به فاصله میان مراحل تربیت معلم و ورود به مدرسه، گفت: شما دانشجوی خودتان را تربیت میکنید، کارورزی او را انجام میدهید، نمرههایش را ثبت میکنید و در نهایت کار تمام میشود و دانشجو فارغالتحصیل میشود. بعد ما وارد مرحلهای میشویم که باید یک برنامه به او ارائه کنیم.
وی افزود: یکی از بزرگواران فرمودند که هیچ مدیری بدون نقشه و برنامه نمیتواند کار کند. من در پاورپوینتها، نقشه برنامههای خودمان را قرار داده بودم و اگر به دفتر ما تشریف بیاورید، احتمالاً آنها را خواهید دید. ما تلاش کردهایم این برنامهها را در همه استانها و هر جایی که امکان داشته است، اجرا کنیم.
حکیمزاده ادامه داد: ما سه هدف کلان داریم؛ عدالت، کیفیت و تربیت. در راستای این رویکرد، ۱۰ برنامه عملیاتی تعریف کردهایم و این برنامهها نیز مبتنی بر اسناد بالادستی هستند.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین امروز دقیقاً میدانیم اگر درباره بازماندگان از تحصیل کار میکنیم، این اقدام در راستای کدام هدف کلان، کدام برنامه عملیاتی و با چه شاخصی انجام میشود. برای این موضوع نیز شناسنامه داریم و با استانها دقیقاً صحبت میکنیم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش گفت: به استانها میگوییم مثلاً نرخ تکرار پایه شما این میزان بوده است. ما نمیخواهیم صرفاً بدانیم چند جلسه برگزار کردهاید یا چند فعالیت انجام دادهاید؛ میخواهیم بدانیم نرخ تکرار پایه چقدر کاهش پیدا کرده است.
وی افزود: استانها را نیز در درجه اول با خودشان مقایسه میکنیم، چون به هر حال شرایط استانها با یکدیگر یکسان نیست که بخواهیم آنها را صرفاً با هم مقایسه کنیم. ممکن است یک استان شرایط و مسائل متفاوتی داشته باشد و بنابراین باید میزان پیشرفت آن را نسبت به وضعیت خودش بسنجیم.
حکیمزاده با تأکید بر ضرورت توجه به اصل تربیت، اظهار کرد: ما کار خودمان را انجام میدهیم، اما مسئله اصلی این است که تربیت باید متناسب با فهم درست اقتضائات نسلی باشد که قرار است برای آن آموزش ارائه کنیم.
وی افزود: احساس بیگانگی دانشآموزان با برنامه درسی و حتی احساس بیگانگی دانشجو معلمان با برنامه درسی، یک واقعیت غیرقابل انکار است و باید به آن فکر کنیم. نباید صورت مسئله را پاک کنیم.
حکیمزاده در ادامه با اشاره به ضرورت نگاه همزمان به چالشها و دستاوردهای آموزش و پرورش، گفت: طبیعت این جلسات این است که وقتی دور هم مینشینیم، تمرکزمان روی چالشها قرار میگیرد و ممکن است در پایان جلسه احساس کنیم شرایط آموزش و پرورش کشور بسیار نامطلوب است. اما من میخواهم بگویم که اتفاقاً حال آموزش و پرورش کشورمان در برخی زمینهها بسیار خوب است و باید این بخش را نیز ببینیم.
وی افزود: وقتی به گذشته نگاه میکنیم و چهار دهه اخیر را مرور میکنیم، دستاوردهای آموزش و پرورش کشور قابل توجه است. اخیراً از من خواسته بودند دستاوردهای آموزش و پرورش کشور در چهار دهه گذشته را مرور کنم. در این بررسی دیدم نسبت برابری حضور دختران و پسران در نظام آموزشی از حدود ۳۰ درصد به وضعیت تقریباً ۵۰-۵۰ رسیده است و اکنون حتی تعداد پسران بازمانده از تحصیل از دختران بیشتر شده است.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: همچنین اگر نرخ ارتقا، کاهش تکرار پایه و افزایش فرصتهای آموزشی را بررسی کنیم، با اعداد و شاخصهای قابل توجهی مواجه میشویم. ممکن است بگویید اینها بیشتر مسائل کمی است، اما من میخواهم درباره کیفیت نیز صحبت کنم.
حکیمزاده با اشاره به سابقه تاریخی و تمدنی ایران گفت: ما کشوری هستیم که در سختترین شرایطی که یک کشور میتواند تجربه کند، در چهار دهه اخیر مسیر خودمان را ادامه دادهایم. این موضوع را نمیتوان صرفاً به مسائل جزئی فروکاست. یک دلیل روشن وجود دارد و آن اینکه ما ملتی با سابقه و شناسه تمدنی هستیم که چه در فرهنگ ایرانی و چه در فرهنگ اسلامی، بر علمآموزی، دانش، خردورزی و دادگری استوار بودهایم.
وی افزود: در تمام طول تاریخ، هر زمان بحرانهایی بر سر این ملت آمده، ما به مدد قدرت دانشبنیان خود از آنها عبور کردهایم. زمانی که اسکندر به کشور ما حمله کرد، کتابخانهها و مراکز علمی ما را از بین برد و تلاش کرد زبان و فرهنگ ما را کنار بزند، اما قدرت خرد ایرانی و تمدن دانشبنیان ایرانی دوباره خود را نشان داد و ما با جنبشهای علمی به مسیر خود بازگشتیم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: در دورههای دیگر نیز همین اتفاق افتاد. در هجوم مغولان، دانشمندان ما کشته شدند و کتابخانههایمان را آتش زدند، اما این قدرت اندیشه و خردورزی ایرانی بود که توانست مسیر تمدنی کشور را ادامه دهد.
وی با اشاره به نقش خواجه نصیرالدین طوسی اظهار کرد: خواجه نصیرالدین طوسی که عالمی بزرگ، ریاضیدان، منجم، فیزیکدان و دانشمند حوزه هندسه و دین بود، به وزارت رسید و توانست بخشی از قدرت و ثروت قوم مهاجم را در خدمت شکوفایی تمدن ایرانی ـ اسلامی قرار دهد و آثار عظیم تمدنی مانند رصدخانه مراغه شکل گرفت. در کنار او شخصیتهایی مانند رشیدالدین فضلالله را نیز داریم و این مسیر در دورههای مختلف ادامه پیدا کرده است.
حکیمزاده گفت: در دوران معاصر نیز همین اتفاق افتاد. زمانی که متوجه شدیم در جنگهایی که داشتیم از روسیه شکست خوردهایم، مردان بزرگی مانند عباس میرزا و امیرکبیر به این نتیجه رسیدند که راه چاره، توجه به دانش و آموزش است. دارالفنون شکل گرفت و این نگاه مطرح شد که اگر از دانش روز عقب ماندهایم، باید خودمان را به دانش روز مجهز کنیم.
وی افزود: پس از جنگ جهانی دوم نیز یک نظم نانوشته در جهان شکل گرفت که بر اساس آن، تولید علم و دانش در اختیار نظام سلطه باشد و دیگر کشورها صرفاً مصرفکننده محصولات و فناوری باشند؛ یعنی یک کشور تولید کند و دیگران برای خرید محصول، تجهیزات و خدمات هزینه پرداخت کنند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: ما این نظم را نپذیرفتیم و گفتیم چنین تفکیکی را قبول نداریم که سقف دانستن برای یک کشور یا ملت تعیین شود و گفته شود تا این اندازه میتوانید بدانید و بیشتر از آن را ما تولید میکنیم و شما مصرفکننده باشید.
وی خاطرنشان کرد: در حوزههای مختلف، از پزشکی گرفته تا فناوریهای نظامی و علمی، ما مسیر خودمان را دنبال کردیم. امروز اگر میپرسیم چرا توانستهایم در برابر فشارها و تحریمها ایستادگی کنیم، بخشی از پاسخ را باید در دانش و توان علمی کشور جستوجو کرد.
حکیمزاده تصریح کرد: این دانش و توان علمی در کجا تربیت شده است؟ همین بچهها در مدارس ما تربیت شدهاند. در شرایطی که کشور تحت تحریم قرار داشت، مگر کسی فناوری نظامی یا فناوریهای علمی را در اختیار ما قرار میداد؟ مگر کسی فناوری نانو را به ما هدیه داد؟
وی ادامه داد: ما در سختترین شرایط تحریمی قرار داشتیم و امروز نیز محدودیتهای علمی و دانشگاهی را شاهد هستیم. همین دیروز که میخواستم وارد یک سایت علمی شوم، با این پیام مواجه شدم که شما حق ورود ندارید. حتی در شرایطی که از آزادی آکادمیک صحبت میشود، با محدودیتهایی مواجهیم؛ از دسترسی به برخی خدمات گرفته تا امکان دریافت یا استفاده از برخی مقالات و منابع علمی.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش تأکید کرد: بنابراین اگر امروز درباره توان علمی کشور صحبت میکنیم، باید به نقطه آغاز آن یعنی مدرسه و تربیت دانشآموز توجه کنیم. ارتباط میان مدرسه، تربیت معلم، دانشگاه و برنامهریزی آموزشی، بخشی از همین زنجیره است و اگر میخواهیم برای آینده آماده شویم، باید این زنجیره را بهصورت یکپارچه ببینیم.
حکیمزاده در ادامه با اشاره به دستاوردهای آموزش و پرورش و نقش معلمان در پیشرفت کشور گفت: واقعیت این است که ما در همه عرصهها با محدودیتها و فشارهایی مواجه بودهایم و امروز شاید این موضوع آشکارتر شده باشد، اما باید توجه کنیم که بسیاری از دستاوردهای کشور محصول مدارس و معلمان ماست. معلمان ما کمکاری نکردهاند و اگر به پیشرفتهای پزشکی کشور نگاه کنیم، بخش مهمی از این مسیر را دانشآموختگان همین مدارس طی کردهاند.
وی افزود: اینکه میخواهیم وضعیت آموزش و پرورش بهتر شود، کاملاً ضروری است و اصلاً به همین دلیل است که امروز این جلسه را برگزار کردهایم، اما در کنار نقدها باید به این بخش نیز فکر کنیم که واقعاً دستاوردهای خوبی داشتهایم و نباید آنها را نادیده بگیریم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به خاطرهای از هفته بزرگداشت مقام معلم، گفت: در جلسه شورای معاونان، آقای قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور، حضور داشتند. در آن جلسه روابط عمومی ما در حال تهیه مصاحبه با مسئولان برای انتشار به مناسبت روز معلم بود. ایشان گفتند بیایید بیرون و من همینجا صحبت میکنم.
وی ادامه داد: ایشان در یک ویدیوی کوتاه درباره نقش معلمان خود صحبت کردند و گفتند اگر امروز بهعنوان یک متخصص در حوزه پزشکی و فردی که مسئولیت اجرایی دارد، فعالیت میکنم، بخشی از آن را مدیون معلم کلاس اولم هستم که به من الفبا را یاد داد، معلم کلاس پنجم که به من نوشتن را آموخت و معلم زمینشناسی که در دوره دبیرستان، در کنار آموزش زمینشناسی، به ما درس دینداری و آزادگی داد.
حکیمزاده افزود: وقتی پای صحبت افراد مختلف مینشینید، چنین روایتهایی را میشنوید. ما آقای دکتر عارف را نیز دعوت کرده بودیم و همین موضوع را مطرح کردم. رئیسجمهور نیز بارها به این موضوع پرداختهاند. این یک واقعیت است که مدرسه و معلم در شکلگیری شخصیت و توانمندی افراد نقش دارند.
وی تأکید کرد: بنابراین نباید خودمان، کار معلمان و کار مدرسه را دستکم بگیریم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به نتایج مطالعات بینالمللی در حوزه آموزش گفت: اگر وضعیت خودمان را با ایدهآلترین حالت ممکن مقایسه کنیم، ممکن است احساس کنیم شرایط بسیار نامطلوب است؛ اما اگر ادبیات جهانی و پژوهشهای جدید را بررسی کنیم، میبینیم که بسیاری از کشورها با مسائل مشابه مواجه هستند.
وی افزود: در صفحه اول وبسایت سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، یکی از گزارشهای اخیر درباره افت مهارتهای خواندن، نوشتن و ریاضیات و نتایج آزمون پیزا منتشر شده است. نتایج جدید پیزا در دنیا یک سلسله بحثها و بررسیها را ایجاد کرده است که چرا مهارتهای پایه در حال کاهش است.
حکیمزاده ادامه داد: موضوعاتی مانند نسل بومی دیجیتال، استفاده گسترده از گوشیهای هوشمند و تعطیلی مدارس در دوران کرونا از عواملی هستند که در این زمینه مورد بررسی قرار گرفتهاند. این مسائل دیگر فقط مربوط به ما نیست و در سطح جهانی مطرح است.
وی گفت: بسیار خوب است که ما مسائل و نقاط ضعف خودمان را میبینیم و درباره آنها هماندیشی میکنیم تا آنها را برطرف کنیم، اما در کنار آن باید دستاوردها و نقاط قوت آموزش و پرورش را نیز ببینیم.
حکیمزاده با اشاره به توجه دولت به آموزش و پرورش اظهار کرد: از این جهت، امروز واقعاً آموزش و پرورش برای نخستین بار به یکی از اولویتهای دولت تبدیل شده است. شخصاً عضو کارگروهی هستم که بیش از ۳۰ تا ۴۰ جلسه تخصصی برگزار کرده است؛ جلساتی که در آنها یک تیم کارشناسی هفت، هشت نفره حضور داشتهاند و رئیسجمهور نیز برای این موضوع وقت گذاشتهاند و از ما خواستهاند برنامه ارائه کنیم.
وی افزود: اینکه گفته شود رئیسجمهور فقط به مدرسهسازی توجه دارد، درست نیست. اصلاح روشهای آموزش و تحول در محیطهای یادگیری نیز در این برنامهها مورد توجه قرار گرفته است؛ همان موضوعاتی که امروز شما بهدرستی به آنها اشاره کردید، از جمله بحث مهارتها.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: از ما برنامه خواسته شد و ما نیز برنامه توانمندسازی را در همه استانها اجرا کردیم. در این برنامه، در بسیاری از موارد نفرات اول و مسئولان دانشگاه فرهنگیان نیز حضور داشتند.
وی خاطرنشان کرد: ما در این برنامه گفتیم ابتدا از ظرفیت تیمی که برای مدرسان در اختیار دارید و همکاران دانشگاه فرهنگیان استفاده کنید. اگر همکاری از سوی همکاران دانشگاه فرهنگیان ممکن نبود، سراغ سایر استادان بروید. ما واقعاً به این موضوع باور داریم و از ظرفیت دانشگاه و استادان استفاده میکنیم.
حکیمزاده با اشاره به نشستهای تخصصی برگزارشده درباره نقش آموزش در پیشرفت کشور، گفت: در دورهای که دو مسئولیت در دانشکده داشتم، سه نشست با موضوع نقش آموزش در پیشرفت کشور برگزار کردیم و تلاش داشتیم این موضوع را به یک گفتمان علمی تبدیل کنیم.
وی افزود: نکاتی را که بزرگواران مطرح کردند، یادداشت کردم و درباره برخی از آنها بسیار علاقهمند بودم توضیح بیشتری بدهم. برای مثال، درباره طرح درس مشارکتی که یکی از دوستان به آن اشاره کردند، باید توضیح بدهم که این موضوع بیشتر درباره یادگیرندگان خودراهبر و معلمان مطرح است.
حکیمزاده ادامه داد: در آن مباحث، بهطور مفصل درباره نسخه دوم پلتفرم فیلیپ یا یادگیری معکوس صحبت میشود و تأکید شده است که اجرای این شیوه به طرح درس مشارکتی در محیطهایی نیاز دارد که مخاطبان در آنها فعال هستند. بنابراین اینکه گفته شود چنین شیوهای الزاماً نیازمند کاهش تراکم کلاس است، نیازمند توضیح بیشتری است که اکنون فرصت پرداختن به آن وجود ندارد.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به موضوع جذب معلم از مسیر ماده ۲۸ گفت: درباره ماده ۲۸ نیز میخواهم تأکید کنم که نباید بیش از اندازه دوگانهسازی کنیم. این دوگانهسازی به نفع آموزش و پرورش نیست.
وی افزود: افرادی که از مسیر ماده ۲۸ وارد آموزش و پرورش شدهاند نیز فرزندان همین کشور هستند. بسیاری از آنها در دانشکدههای علوم تربیتی تحصیل کردهاند و حتی بسیاری از دانشجویان ممتاز ما در دانشگاه تهران از طریق ماده ۲۸ وارد آموزش و پرورش میشوند.
حکیمزاده ادامه داد: اینکه در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ بدون اینکه نظر همه ما پرسیده شود، ظرفیت جذب از این مسیر افزایش پیدا کرد و هر فردی امکان حضور در فرایند آموزش و پرورش را پیدا کرد، میتواند محل نقد باشد؛ اما این موضوع نباید به این معنا باشد که همه افرادی که از این مسیر وارد شدهاند، از کیفیت یکسانی برخوردار نیستند یا همه آنها را باید با یک نگاه قضاوت کنیم.
وی خاطرنشان کرد: پژوهشی نیز در این زمینه انجام شده است. پژوهشگاه مطالعهای درباره عملکرد معلمان انجام داده و در خروجی این پژوهش، تفاوت معناداری میان گروههای مختلف معلمان، از جمله دانشآموختگان دانشگاه فرهنگیان و معلمان جذبشده از مسیر ماده ۲۸، مشاهده نشده است. حتی در این پژوهش درباره تفاوت عملکرد معلمان در گروههای مختلف نیز بحث شده است.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش تأکید کرد: بسیار خوب است که بتوانیم ظرفیتهای مختلف را شناسایی و از آنها استفاده کنیم و وزیر نیز این موضوع را دنبال میکنند، اما نباید قضاوتهای عمومی داشته باشیم و بگوییم همه کسانی که از یک مسیر مشخص وارد شدهاند، ویژگی یکسانی دارند.
وی افزود: اگر میخواهیم درباره این مسائل صحبت کنیم، باید در استفاده از تعمیمها و عبارتهایی مانند همه یا هیچ، دقت بیشتری داشته باشیم. ممکن است برخی افراد در یک گروه ویژگیهایی داشته باشند، اما نمیتوان آن ویژگی را به همه افراد آن گروه تعمیم داد.
حکیمزاده گفت: من نیز در سال ۱۴۰۲، زمانی که دیگر مسئولیت اجرایی نداشتم، پژوهشی به سفارش شورای آموزش و پرورش درباره دانشجو معلمانی انجام دادم که در آزمون ماده ۲۸ شرکت نکرده بودند. اگر علاقهمند باشید، میتوانم این پژوهش را با شما به اشتراک بگذارم.
وی ادامه داد: در پژوهشهای جهانی نیز نکات جالبی وجود دارد. در برخی مطالعات گفته شده است دانشجویی که یک دوره مشخص را طی کرده و سپس وارد حرفه معلمی میشود، ممکن است علاقه، صبوری و ماندگاری بیشتری نسبت به فردی داشته باشد که در سن ۱۸ سالگی مستقیماً وارد مسیر تربیت معلم شده است.
حکیمزاده با اشاره به ضرورت تقویت علاقه به حرفه معلمی اظهار کرد: بسیاری از دانشجویانی که ما با آنها سروکار داریم، نه همه آنها، به دنبال راهی هستند که از آموزش و پرورش خارج شوند. من هنوز این سؤال را از خودم میپرسم که آیا ما عشق به معلمی و تعلق به حرفه معلمی را در آنها ایجاد کردهایم یا نه؟
وی افزود: این تعلق، چسبندگی و ماندگاری در برخی از دانشجویان بسیار کم است. شاید برخی از کسانی که از مسیر ماده ۲۸ وارد شدهاند، با علاقه بیشتری وارد حرفه شده باشند. بنابراین این مقایسهها بهتنهایی کمک زیادی به ما نمیکند.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: اگر از من بپرسند، میگویم تربیت معلم قدیمی نیز ظرفیتهای ارزشمندی داشت. بسیاری از بهترین معلمانی که تا امروز داشتهایم، از همان دورههای دو ساله تربیت معلم وارد حرفه شدهاند. این را بر اساس تجربهای که از حضور در کلاسهای درس و مشاهده معلمان در مناطق مختلف دارم، میگویم.
حکیمزاده با اشاره به برنامههای جدید معاونت آموزش ابتدایی گفت: ما نیز در حال انجام کارهایی هستیم. اگر فرصت دیگری باشد و دوستان صلاح بدانند و این امکان فراهم شود، دوست دارم درباره برنامههایی که در حوزه هوش مصنوعی، سواد دیجیتال و مهارتهای پایه در حال اجراست، توضیح بدهم.
وی افزود: در برنامهای با عنوان هر پایه، یک مهارت، از پایه اول تا ششم ابتدایی روی این موضوع کار میکنیم و هدفمان این است که دانشآموزان بهگونهای تربیت شوند که مهارتهای اساسی زندگی را داشته باشند.
حکیمزاده ادامه داد: بعد با خودمان میگوییم چقدر خوب است که معلمان ما نیز به همین شکل آموزش ببینند و بتوانند بر این مهارتها تکیه کنند. اگر معلمان را بهدرستی آموزش دهیم، دیگر لازم نیست برای هر موضوع، برنامه جداگانهای را در مدرسه اجرا کنیم.
وی در این بخش گفت: اگر بتوانیم از نظرات شما نیز استفاده کنیم، بسیار خوب است و امیدواریم با همکاری یکدیگر بتوانیم در این زمینه کمک کنیم. ضمن اینکه سند نیز هیچگاه کنار گذاشته نشده است؛ این را بهعنوان کسی که در این حوزه مسئولیت داشتهام، با اطمینان میگویم.
حکیمزاده در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به سابقه همکاریاش با وزرای مختلف آموزش و پرورش گفت: من این افتخار را داشتم که با شش وزیر کار کردم و همیشه مسئله آموزش و پرورش، یکی از مسائل اولویتدار روی میز وزرا بوده است. فکر میکنم منصفانه است که بگوییم همه وزرا دغدغه آموزش و پرورش را داشتهاند.
وی افزود: شاید مسئله این بوده که ما نیز مانند وزارت بهداشت، از ابتدا برای اجرای طرحها، پیوست اجرایی و مالی تعریف نکرده بودیم. وقتی در سند میگفتیم چنین اقداماتی باید انجام شود، شاید به این موضوع فکر نمیکردیم که برای اجرای آنها باید اعتبار مشخصی وجود داشته باشد و این موارد به برنامه عملیاتی تبدیل شود.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: خوشبختانه در نقشه راه سند تحول بنیادین، این موضوع به یک داشبورد عملیاتی برای وزارتخانه تبدیل شده است و فکر میکنم در بحث مدرسه تراز سند تحول بنیادین نیز، با کمک شما عزیزان در دانشگاه فرهنگیان، میتوانیم در این مسیر حرکت کنیم که سند را اجرایی کنیم و بیش از گذشته به آن بپردازیم.
وی درباره صلاحیتهای حرفهای معلمان نیز گفت: تا جایی که به یاد دارم، بارها در جلسات وزارتخانه درباره صلاحیتهای حرفهای، ارائههایی از سوی حوزه منابع انسانی، دانشگاه فرهنگیان و شورای عالی آموزش و پرورش داشتهایم. میدانم که این موضوع در دستور کار قرار دارد و احتمالاً دانشگاه فرهنگیان باید بیشترین نقش را در این زمینه داشته باشد. ما نیز به نوبه خود آمادهایم که بهطور جدی به این موضوع بپردازیم.
حکیمزاده با اشاره به نکات مطرحشده در این نشست اظهار کرد: نکات زیادی را زیر آنها خط کشیده بودم که حتماً با شما درباره آنها گفتوگو کنم. همه را یادداشت کردهام، چون واقعاً برای من مهم، ارزشمند و کاربردی است.
وی افزود: من این جلسه را بیشتر به عنوان جلسه معارفه، آشنایی و تبادل نظر اولیه در نظر میگیرم و واقعاً علاقهمندم که بتوانیم بیشتر با یکدیگر گفتوگو و تبادل نظر کنیم. همه ما برای فرزندان این سرزمین کار میکنیم و قدرت ما در این است که بتوانیم این جریان را با نشاط، همدلی، همافزایی و همکاری پیش ببریم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به آغاز سال تحصیلی و برگزاری جشن شکوفهها گفت: فردا جشن شکوفهها را داریم. همه شما میدانید که دشمن چقدر برنامهریزی کرده بود تا مدارس را به تدریج تعطیل کند و جریان آموزش را متوقف کند.
وی با اشاره به پرسشی درباره جبران خسارتهای آموزش مجازی گفت: یکی از عزیزان پرسیدند که ما چه زمانی میخواهیم خسارتهای آموزش مجازی را جبران کنیم. آموزش مجازی هرگز انتخاب آموزش و پرورش نبوده، نیست و نخواهد بود. همه ما در دانشگاه و مدارس به اجبار به سمت آن رفتیم، اما با وجود این، تمام تلاش خود را انجام دادیم.
حکیمزاده ادامه داد: من خودم معلم دانشگاه بودم و شما نیز تجربه این موضوع را دارید؛ آموزش مجازی هرگز مانند آموزش حضوری نیست. در دوران کرونا نیز درباره این موضوع تردید ایجاد میکردند. ما گزارشهایی به ستاد ملی کرونا و دولت ارائه میکردیم و میگفتیم این یک روند جهانی است و کشورها مدارس را برای مدت طولانی تعطیل نگه نمیدارند.
وی افزود: بسیاری از کشورها پس از مدت کوتاهی آموزش حضوری را از سر گرفتند. وقتی میگفتیم دانشآموزان با رعایت پروتکلهای بهداشتی سه روز در هفته به مدرسه بروند، بعضاً تیترهایی منتشر میشد مبنی بر اینکه با وجود نگرانی والدین، وزارت آموزش و پرورش خواستار بازگشایی مدارس شده است.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش خاطرنشان کرد: جالب این است که در همان زمان، نخستوزیر وقت انگلیس، بوریس جانسون، در سخنرانی خود گفته بود مسئولیت اخلاقی ما بازگشایی مدارس است تا بتوانیم از خسارتهای جبرانناپذیر به رشد عاطفی، سلامت روانی و یادگیری دانشآموزان جلوگیری کنیم. همزمان، تیترهای منتشرشده در داخل کشور، بر نگرانی خانوادهها از بازگشایی مدارس تمرکز داشت.
حکیمزاده با بیان اینکه تلاش برای تضعیف جریان آموزش و ایجاد تردید درباره آن ادامه دارد، گفت: همه این جریانها را دنبال میکنند، چون میدانند نقطه قدرت و قوت ما این است که دانشبنیان بودن کشور، تولیدات نظامی، پزشکی و خدماتی ما، همه از مدارس آغاز شده و در دانشگاهها تداوم پیدا کرده است.
وی افزود: همه ما مشتاقانه میخواهیم سال تحصیلی جدید با خوبی، نشاط و انگیزه آغاز شود. شما که با دانشجو معلمان سروکار دارید، مطمئن هستم که تقویت روحیه، انگیزه، خودباوری و توجه به دستاوردها را در دستور کار خود قرار خواهید داد.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به تجربه حضور خود در مدارس عشایری و مناطق مرزی گفت: من بارها گفتهام که بیشترین جلوههای شکوه معلمی را در چادرهای عشایری و در دورترین نقاط مرزی کشور مشاهده کردهام. افتخار دارم که دفتر امور عشایر زیر نظر من است و زمانی که به این مناطق رفتم، دیدم معلمی یعنی چه. این جلوههای معلمی فوقالعاده است و بسیار فراتر از چیزی است که ممکن است در اطراف خودمان مشاهده کنیم.
وی خطاب به مسئولان دانشگاه فرهنگیان گفت: این معلمان را شما آموزش دادهاید و ما از شما برای پرورش چنین معلمان خوبی که سرمایه اصلی آموزش و پرورش هستند، ممنونیم. هرجا هم که اشکالی وجود دارد، ابتدا خودمان و سپس با همکاری یکدیگر باید تلاش کنیم به آن بپردازیم.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در پایان اظهار کرد: مطمئن هستم این جلسه و جلسات مشابهی که همه همکاران ما در دانشگاه و وزارت آموزش و پرورش علاقهمند به حضور در آنها هستند، میتواند بستر مناسبی برای همافزایی ایجاد کند. ما در معاونت آموزش ابتدایی افتخار میکنیم که نقطهنظرات ارزشمند و تجربههای گرانقدر شما را بشنویم و در خدمت شما هستیم. از هر برنامهای برای همکاری و همافزایی بیشتر استقبال میکنیم.
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: