تذکر به مرجع تقلید و واکنش لاریجانی؛ درگذشت آیت‌الله شبیری زنجانی

عصر ایران؛ مهرداد خدیر- آیت الله سید موسی شبیری زنجانی اگر چه نزد حوزویان شهرت و اعتبار فراوان داشت اما نام او هنگامی بر سر زبان ها افتاد که شیخ محمد یزدی مثل مدیر مدرسه به مرجعی که از همه نظر بر او رجحان و برتری داشت تذکر داد که چرا در سفر به تهران با روحانیونی چون سید محمد خاتمی و موسوی خوئینی ها و عبدالله نوری دیدار داشته و ناهار خورده است!

این نامه به قدری توهین آمیز و زشت بود که بعدتر که میان شیخ صادق لاریجانی و شیخ محمد یزدی اختلاف افتاد در تقبیح برخی رفتارهای او به این نامه هم اشاره کرد و آیت الله شبیری زنجانی را به لحاظ فقهی و حوزوی و اخلاقی ستود و تازه می دانیم که خود صادق لاریجانی هم بعد از اتفاقات ۸۸ رابطه خوبی با اصلاح طلبان نداشت اگرچه دادگاه مشهور اواخر ریاست هاشمی شاهرودی بر قوه قضاییه سامان داده شد و به حساب شیخ صادق که تازه رییس قوه شده بود نوشته نشد و از این حیث بخت یار بود.

محمد یزدی بعد از ۱۰ سال ریاست قوه قضاییه با دو ویژگی انحلال دادسراها و برکشیدن سعید مرتضوی برای برخورد با رسانه ها و روزنامه نگاران مستقل طی ۱۳عالی‌ترین مقام رسمی حوزه‌های علمیه کشور به شمار می‌رفت و مایل بود حوزه ها را به اسم این که می خواهد انقلابی و غیر سکولار کند حکومتی و تابع بوروکراسی اداری کند و مراجع مستقل اعتنایی به او نداشتند و اتهام سکولار را توهین به خود می دانستند.

آن نامه که در تاریخ تشیع سابقه نداشت با همان نگاه نوشته شد ولی اتفاقا بر اعتبار و محبوبیت آقا موسی چه درون حوزه و چه در جامعه اضافه کرد و شیخ همیشه عصبانی را بیش از پیش در معرض انتقاد قرار داد تا جایی که صادق لاریجانی فاش کرد در شورای نگهبان هم برخوردی این گونه دارد و از آن نهاد کناره گرفت البته اعتراض اصلی او به رد صلاحیت برادرش بود.

تا قبل از آن که کیلو کیلو ردصلاحیت می کردند و حتی یکی از موسسان جمهوری اسلامی با سابقه ۸ سال ریاست جمهوری را شایسته بازگشت به این مقام ندیدند البته صدای صادق لاریجانی دست کم در علن درنیامده بود ولی نوبت به برادر که رسید اعتراض کرد و برای آن که تصور نشود تنها به همین خاطر است به تذکر ضرورت اجازه استاد از شاگرد در آن نامه موهن هم پرداخت و آن را به صراحت تقبیح و نکوهش کرد؛ اخلاقی ترین موضع آقا صادق در روزگاری که سیاسی و صاحب منصب شده بود و حالا می تواند بیش از هر آنچه گفته یا انجام داده به آن ببالد.

حالا که آقا موسی شبیری هم مثل شیخ خشم گین چشم از جهان فروبسته است قیاس دو نوع مواجهه با مردم و حوزه و قدرت صورت خواهد پذیرفت هر چند برخی به حساب نسبت خانوادگی یکی از شخصیت های صریح الهجه جبهه اصلاحات با مرجع فقید بگذارند که گویا دو بار با وساطت او از زندان طولانی مدت جسته است‌.

مشهور است که مرحوم امام خمینی در تمام زندگی خود تنها دست دو تن را بوسیده بود. یکی مرحوم آیت الله بروجردی بزرگ و دیگری پدر همین آقا موسی شبیری زنجانی که استاد او بود و بسیار بدو علاقه داشت. تا حایی که حتی وقتی در سال ۱۳۴۳از حصر قیطریه به قم بازگشت و به خانه علما و مراجع سر زد تا از آنان به سبب پی گیری هاشان تشکر کند به خانه شبیری زنجانی هم رفت در حالی که پدر او درگذشته بود ولی با آقاموسی هم به گرمی برخورد کرد و او را چون پدر گرامی داشت و همه می دانستند که علاقه امام به او تا چه اندازه است.

حضور و محبوبیت شخصیتی چون آیت الله شبیری زنجانی اما انگار ولو ناخواسته و بی هیچ غرض سیاسی مانع آرزوی شیخ محمد یزدی برای تبدیل حوزه به یک دستگاه اداری وابسته به سازو کارهای رسمی بود. آرزویی که در حد آرزو هم باقی نماند و هر کار که می توانست در این راه انجام داد از جمله این که چاپ رساله های عملیه مراجع جدید به تایید شورای تحت نظر او موکول شد و الیته دستگاه ریسوگراف مشکل را حل کرد و مراجع جدید خودشان در تیراژ محدود منتشر کردند.

جلوه های دیگر عزم مرحوم یزدی در این مسیر سلب استقلال با تأکید او بر بی‌اعتبار بودن اجازات اجتهاد مراجع در فرایند تایید صلاحیت نامزدهای خبرگان و نیز تذکر بی‌سابقه به آیت‌الله‌ فقید در پی دیدار با آقای خاتمی؛ رییس‌جمهور پیشین در سال۹۷ علنا ابراز شد.

آقای یزدی در جریان انتخابات خبرگان سال۹۴ گفته بود: «هر اجازه‌ای که مراجع برای شاگردان خود بنویسند، برای امور حسبیه و به اصطلاح امور آخوندی معتبر است ولی برای قانون معتبر نیست».

او همچنین از «غیر انقلابی بودن برخی مراجع» انتقاد کرده و گفته بود: «عده‌ای نادان به اسم استقلال حوزه می‌خواهند حوزه‌های علمیه را به وضعیت قبل از انقلاب برگردانند».

در این فقره البته با اطمینان نمی توان گفت که مراد او مشخصا مرجع خیرخواه و محتاط و بی آزاری چون شبیری زنجانی بوده یا نه ولی ابایی نداشت با تاکید بر «لزوم پایین آوردن تابلوی مرجعیت کسانی که بدون اجازه جامعه مدرسین اعلام مرجعیت می کنند» به دیگران طعنه بزند و همه را تحت فرمان خود بخواهد اما شبیری زنجانی وارسته تر از این حرف ها بود و فضای حوزه هم با اخلاق گرم و منش شبیری زنجانی اُخت تر و آمیخته تر بود تا با خشم و غیظ و غضب شیخ محمد یزدی که از همه می خواست ابتدا از او اجازه بگیرند ولو آدمی در حد آقای شبیری و حتی برای ناهار خوردن با رییس جمهوری سابق که شاگرد او بوده است!

بدین ترتیب آیت الله شبیری زنجانی به صورت طبیعی الگوی «استقلال حوزه اما متکی بر جامعه» شد بی آن که انگیزه علنی و قصد تقابل داشته باشد اما یزدی و مانند او دوست داشتند از این رویه سنتی با عنوان «نگرانی از نفوذ سکولارها در حوزه» یاد کنند.

حالا دیگر آقا موسی در حیات نیست و چند سالی هم هست که آقا محمد یزدی تذکر دهنده هم درگذشته و از این رو اشاره به فراز پایانی نامه شیخ در مقام رییس بالاتر به مرجع فقید خالی از لطف نیست تا بدانیم از این دنیا اخلاقیات و مهربانی ها در یادها می ماند نه عتاب و خطاب و کف به دهان آوردن و از مرجع تقلید خواستن که از من باید اجازه بگیری چون من رییس ام! در حالی که دوام و قوام حوزه ها به منش و شیوه امثال شبیری زنجانی ها بوده نه تشرهایی از این جنس که خوش بختانه سابقه نداشت و تکرار هم نشد و حتی صادق لاریجانی هم انزجار خود را ابراز داشت:

«یادآور می‌شوم مقام و احترام شما در سایه احترام به نظام اسلامی حاکم، رهبری و شأن مرجعیت است. پس لازم است این احترام و شؤون مرجعیت را رعایت فرموده و ترتیبی اتخاذ فرمایید این‌گونه مسائل دیگر تکرار نگردد».

شبیری زنجانی کاری نکرده بود تا ترتیبی اتخاذ کند که دیگر تکرار نشود و به شیوه خود ادامه داد و اخلاق را بر هر امر دیگری مقدم شمرد.

در روزگار فاصله گرفتن مردم از روحانیت چراغ حوزه و مرجعیت و روحانیت سنتی را اتفاقا امثال شبیری زنجانی روشن نگاه داسته اند و حاصل نوع مواجهه و انتظارات شیخ موصوف عیان تر و عریان تر از آن است که نیاز به مثال و مصداق داشته باشد.