داستان حق نشر و یادبود سهراب سپهری با چاپ مکرر «هشت کتاب»

عصر ایران؛ ابراهیم ایوبی (وکیل دادگستری)- پانزدهم مهر ماه نود و هشتیمن زادروز سهراب سپهری است. مشهورترین کتاب او دفتر شعری با نام «هشت کتاب» بود که همان گونه که از عنوان بر می آید، از هشت دفتر شعر جداگانه تشکیل شده است. البته سهراب کتاب دیگری نیز با نام «اتاق آبی» دارد و بی مناسبت نیست به خاطره ای از حق نشر این اثر ادبی اشاره شود.

اگر به نمایشگاه کتاب که در گذشته هر ساله به شکل حضوری برگزار می شد سر زده باشید، مشاهده می کردید برخی عناوین کتاب ها در همه غرفه ها وجود دارد.

معروف ترین این کتاب ها «هشت کتاب» دفتری از مجموعه آثار سهراب سپهری است. از یکی از ناشران که علت را جویا شدم، پاسخ داد برای این که بتوانیم در نمایشگاه غرفه بگیریم نیاز است که چند اثر چاپ اول داشته باشیم، از آنجا که کتاب جدیدی نداشتیم، سراغ کتاب های پرفروش بازار نشر رفتیم، «هشت کتاب» هم فروش بالایی دارد و هم کسی مدعی حق نشر آن نیست!

«حق نشر» یا به زبان انگلیسی (copyright)، به معنای حق مادی و معنوی پدیدآورنده یک اثر در بهره برداری از اثر خود می باشد.

در کشور ما قدیمی ترین قانون در این زمینه، «قانون ثبت علائم تجاری» (1304) بوده است. اما جامع ترین متن در حوزه مالکیت ادبی و هنری «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» (11/10/1348) بوده که با گذشت نیم قرن همچنان اصلی ترین متن است.

طیف وسیعی از آثار هنری شامل کتاب، موسیقی، عکاسی، هنرهای تجسمی، معماری و... مشمول این قانون است.

حق نشر به دو شاخه حق مادی و معنوی تقسیم می گردد؛ «حق مادی» اثر هنری جنبه های تجاری را شامل که قابل انتقال است اما «حق معنوی» به مفهوم تعلق اثر به آفریننده آن بوده، محدود به زمان و مکان نیست و غیرقابل انتقال است.

ماده 22 این قانون بیان می دارد: «حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا شده باشد و قبلا" در هیچ کشوری چاپ یا نظر یا پخش و یا اجرا نشده باشد.» در نتیجه متأسفانه کتابی مانند رمان «زوال کُلنل» محمود دولت آبادی که اولین بار به طور رسمی در سوئیس منتشر شد، هیچ گاه نمی تواند در ایران مورد حمایت قرار گیرد.

تا سال 1389 مدت حمایت از آثار پس از فوت آفریننده سی سال بود که با کوشش علی مطهری، از مدیران «انتشارات صدرا»، در مجلس اصلاح و جز مواردی استثنائی مثل عکس و فیلم سینمایی به پنجاه سال افزایش یافت.

سهراب سپهری در اول اردیبهشت ماه 1359 درگذشت. در ماده 22 «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» پیش از اصلاح، مدت حمایت از اثر سی سال از فوت ناشر بود که این حمایت در مورد او تا 1 اردیبهشت ماه 1389 ادامه می یافت. با توجه به این که «طر ح یک فوریتی اصلاح قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» پس از تصویب در مجلس شورای اسلامی در 31 اَمرداد 1389، در تاریخ 31 شهریور 1389 در روزنامه رسمی کشور منتشر گردید و با در نظر گرفتن ماده 2 «قانون مدنی» که قوانین را پانزده روز پس از انتشار در روزنامه رسمی در سراسر کشور لازم الاجرا می داند؛ حق نشر «هشت کتاب» از تاریخ 1 اردیبهشت ماه 1389 تا 15 مهرماه 1389 به مدت 171 روز مشمول حمایت قانونی نبود، در نتیجه بسیاری از ناشران دست به چاپ اثر زدند.

جالب این که با وجود بازگشت دوباره حمایت قانونی، این انتشار بدون مجوز ادامه پیدا کرد و تاکنون نیز ادامه دارد.

ناشر صاحب حق مادی نشر، نشر «طهوری» بود که دیگر این کتاب را منتشر نمی کند و کتاب فروش آن با نام «کتابخانه طهوری» در راسته کتاب فروشان خیابان انقلاب اسلامی جمع شده است.

از منظر بین المللی معاهده اصلی در این زمینه «کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری» است که در سال 1265 خورشیدی در سوئیس تصویب شد. در این معاهده، پدیدآورنده اثر کسی است که دارای تابعیت یکی از کشورهای عضو می‌باشد و اگر دارای چنین تابعیتی نیست، اثر خود را برای نخستین بار در یکی از کشورهای عضو اتحادیه منتشر می‌کند یا اقامتگاه وی در یکی از کشورهای عضو اتحادیه است.

با وجود این که ایران از سال 2001 میلادی به عضویت «سازمان جهانی مالکیت فکری» درآمده، اما هنوز به معاهده نپیوسته است. در نتیجه نشر فیلم، کتاب و موسیقی بدون رعایت حق نشر پدیدآورنده خارجی در ایران مجاز است!

قانون سال 1348 پیش از ابداع ابزارهای نوین ارتباطی تصویب شد، اما به دلیل کلی بودن عناوین آن قابل تطبیق با مصادیق امروزی است.

علاوه بر جبران خسارت مادی و معنوی، مجازات سنگین شش ماه تا سه سال حبس برای نقض کنندگان حق نشر پیش بینی گردیده؛ اما نبود ابزارهای کنترل هوشمند، یا نبود دسترسی به مدیران کانال های تلگرامی به دلیل نداشتن دفتر در ایران، امکان یافتن مجرم را بسیار دشوار کرده است.

ادامه این رویه از منظر اقتصاد فرهنگ نگران کننده است، اما ترویج فرهنگ رعایت حق نشر با تأکید بر جنبه های شرعی و اخلاقی، می تواند بازدارنده باشد.

عده ای اعتقاد دارند نبود حق نشر برای آثار خارجی و امکان چاپ ارزان کتاب به دلیل حذف پرداخت به پدیدآورنده، انگیزه صاحب نظران را در تولید آثار فرهنگی پایین می آورد و ایران را به کشوری مصرفکننده در زمینه فرهنگی تبدیل می کند. موضوعی که مطلوب ایران دوستان نیست.