لیبی میدان تقابل مصر و ترکیه

روزنامه الاخبار لبنان گزارش داد که قاهره برای مهار پیامد‌های تصویب توافق ترسیم مرز‌های دریایی میان لیبی و ترکیه در پارلمان لیبی، تماس‌های فشرده‌ای را با آنکارا و طرابلس در پیش گرفته است؛ توافقی که مصر آن را به رسمیت نمی‌شناسد.

بر اساس این گزارش، منابع مصری اعلام کرده‌اند که در تماس‌های اخیر به قاهره اطمینان داده شده است این توافق در شرایط کنونی اجرایی نخواهد شد. مصر نیز تلاش می‌کند از دو مسیر جداگانه، یکی از طریق ترکیه و دیگری از طریق طرابلس، این پرونده را مدیریت کند.

این تحرکات در شرایطی انجام می‌شود که روابط قاهره با خلیفه حفتر، فرمانده نیرو‌های شرق لیبی، به دلیل افزایش نزدیکی او به آنکارا با تنش‌هایی همراه شده است.

به گفته منابع مصری، تسهیلاتی که حفتر برای ایجاد یک پایگاه هوایی ترکیه در منطقه واحه جغبوب، در نزدیکی مرز مصر، فراهم کرده، از عوامل اصلی نارضایتی قاهره است.

مصر در نشست‌های غیرعلنی مخالفت خود را با ایجاد این پایگاه که به مراحل پایانی بهره‌برداری نزدیک شده، اعلام کرده و نگران است این تأسیسات به کانون تازه‌ای از تنش در منطقه تبدیل شود. حفتر پیش‌تر این تحرکات را در چارچوب مقابله با قاچاق و کنترل مرز‌ها توصیف کرده بود.

بر اساس گزارش الاخبار، قاهره همزمان در تلاش است در پرونده لیبی هماهنگی متوازنی با واشنگتن و مسکو برقرار کند و از طریق اعمال فشار بر برخی طرف‌های لیبیایی، نفوذی را که طی هفته‌های گذشته از دست داده است، بازیابد.

منابع مذکور می‌گویند سازمان اطلاعات مصر نقش اصلی را در تماس‌های جاری بر عهده دارد و نقش وزارت خارجه این کشور محدودتر است.

یک مقام مصری نیز به این روزنامه گفته است که کشورش در تفاهم‌هایی که مسعد بولس، فرستاده دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا برای یکپارچه‌سازی ارتش لیبی و فراهم کردن زمینه برگزاری انتخابات دنبال می‌کند، شریک اصلی خواهد بود.

این مقام با اذعان به دستاورد‌های ترکیه در هفته‌های اخیر، تاکید کرده است که تفاهم‌های جاری میان مصر و طرف‌های لیبیایی در پرونده‌های مختلف مانع از آن خواهد شد که اختلاف دیدگاه‌ها به تشدید نظامی در میدان منجر شود.

در همین حال، قاهره برای تقویت کانال‌های ارتباطی با آنکارا به دیدار‌های پیش‌رو میان مقام‌های دو کشور و همچنین قرارداد‌های احتمالی خرید تسلیحات ترکیه‌ای امید بسته است.

صالح موتلو، سفیر ترکیه در قاهره نیز در مراسم سالگرد تأسیس جمهوری ترکیه از برنامه دو کشور برای گسترش همکاری در صنایع نظامی طی دهه آینده، از جمله تولید پهپاد، کشتی و موشک، خبر داده بود.

این تحولات در آستانه برگزاری رزمایش مشترک دریایی «دوستی دریا» میان مصر و ترکیه در اسکندریه، از چهارم تا نهم نوامبر، صورت می‌گیرد. نیرو‌های دریایی و پدافند هوایی دو کشور در این رزمایش مشارکت خواهند کرد و تمرین‌هایی در زمینه عملیات سطحی دریایی، مقابله با زیردریایی‌ها، دفع حملات هوایی و عملیات غواصان رزمی انجام می‌دهند.

پایگاه جغبوب؛ محور نگرانی‌های امنیتی مصر

روزنامه العربی الجدید نیز در گزارشی جداگانه به نگرانی قاهره از ایجاد پایگاه هوایی در منطقه جغبوب پرداخت و نوشت که منابع مصری از آگاهی مقام‌های این کشور نسبت به همکاری نیرو‌های حفتر با ترکیه خبر داده‌اند.

به گفته این منابع، ایجاد چنین پایگاهی نشانه‌ای از تغییر در ماهیت روابط میان دو طرف است؛ تحولی که با توجه به تحولات اخیر قابل انتظار بوده است.

بر اساس گزارش خبرگزاری ایتالیایی نوا در ۲۸ اکتبر، یک تأسیسات هوایی در منطقه جغبوب، در فاصله حدود ۲۳ کیلومتری مرز مصر، در حال احداث است. این تأسیسات دارای باندی به طول حدود ۳.۶ کیلومتر است و اجرای پروژه را شرکت ترکیه‌ای «ای‌تی‌اس‌جی کانستراکشن» بر عهده دارد.

عملیات احداث فرودگاه جغبوب از ژوئن ۲۰۲۵ آغاز شده و تصاویر ماهواره‌ای منتشرشده از این منطقه در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶، باندی طولانی و مستقیم، مسیر‌های ارتباطی و چند محوطه برای توقف هواپیما‌ها را نشان می‌دهد.

منابع مصری به العربی الجدید گفته‌اند که یکی دیگر از تحولات مورد توجه قاهره، درخواست حفتر از روسیه برای ایجاد یک پایگاه نظامی دیگر است. به ارزیابی این منابع، فرمانده نیرو‌های شرق لیبی تصور می‌کند افزایش شمار شرکای خارجی، موقعیت او را تقویت می‌کند؛ اما این روند ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و با افزایش حضور نظامی و منافع کشور‌های مختلف، دامنه استقلال تصمیم‌گیری و تحرک او را محدود کند.

یک منبع دیپلماتیک مصری نیز با اشاره به نزدیکی جغرافیایی پایگاه جغبوب به مرز‌های غربی مصر، تاکید کرده است که درباره نوع استفاده‌های آینده از این تأسیسات و کشور‌هایی که امکان بهره‌برداری از ظرفیت‌های آن را خواهند داشت، پرسش‌هایی وجود دارد. به گفته وی، طول باند و امکان پذیرش هواپیما‌های بزرگ ترابری نظامی، ضرورت بررسی اهداف واقعی این پروژه را افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه اگر مأموریت‌های آن فراتر از نیاز‌های نیرو‌های محلی لیبی باشد.

این منبع همچنین خاطرنشان کرده است که موقعیت جغبوب، اهمیت این پروژه را از محدوده محلی فراتر می‌برد و آن را به تحولات مرزی میان لیبی و مصر، سودان و منطقه ساحل و صحرا مرتبط می‌کند.

وی در عین حال هشدار داده است که نباید میان فعالیت شرکت‌های ترکیه‌ای در اجرای پروژه‌های فنی و مهندسی با حضور مستقیم نظامی ترکیه یا توافق‌هایی برای استفاده آنکارا از پایگاه تفاوت قائل نشد.

به گفته این منبع، بدون اطلاع از توافق‌های مربوط به پروژه و سازوکار بهره‌برداری از تأسیسات، نمی‌توان درباره ماهیت نقش ترکیه نتیجه‌گیری کرد.

سعد سلامه، استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در مصر نیز به العربی الجدید گفته است که گزارش‌های مربوط به همکاری احتمالی ترکیه در احداث پایگاه هوایی جغبوب باید با احتیاط بررسی شود؛ زیرا تاکنون تایید رسمی روشنی درباره ماهیت این همکاری و اینکه آیا صرفاً به مشارکت شرکت‌های ترکیه‌ای در عملیات ساخت‌وساز محدود است یا ابعاد نظامی و امنیتی گسترده‌تری دارد، منتشر نشده است.

وی افزود که در صورت تایید این گزارش‌ها، روابط آنکارا با نیرو‌های مستقر در شرق لیبی از مرحله تماس‌های سیاسی و دیدار‌های متقابل فراتر خواهد رفت و به سطح پیشرفته‌تری از همکاری عملی، به‌ویژه در حوزه‌های نظامی و امنیتی، خواهد رسید.

سلامه همچنین با اشاره به موقعیت راهبردی جغبوب و نزدیکی آن به مرز مصر گفت که توسعه توانمندی‌های هوایی در شرق لیبی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از این منطقه داشته باشد و بر جنوب لیبی، تحولات مرتبط با بحران سودان و موازنه‌های منطقه‌ای در شرق آفریقا نیز تأثیر بگذارد.

این کارشناس تاکید کرد که ارزیابی اهمیت این پروژه باید بر اساس نوع مأموریت‌های پایگاه، طرف‌هایی که از آن استفاده خواهند کرد و ابعاد همکاری نظامی احتمالی در آینده انجام شود.