نفت و طلا در آینه بحران‌های جهانی

به گزارش ایلنا، روزنامه لبنانی «الاخبار» در گزارشی تحلیلی نوشت: در بحبوحه بحران‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی و حتی بلایای طبیعی، قیمت نفت و طلا به یکی از مهم‌ترین شاخص‌های مورد توجه دولت‌ها و سرمایه‌گذاران تبدیل می‌شود. نوسان قیمت این دو کالا می‌تواند علاوه بر انتظارات بازار، از هزینه‌های واقعی بحران‌ها و نگرانی درباره پیامدهای آنها حکایت داشته باشد.

جی. پی. مورگان، بانکدار آمریکایی، در سال ۱۹۱۲ گفته بود: «پول طلاست و هیچ چیز دیگری نیست.» این عبارت جایگاه تاریخی طلا را به‌عنوان دارایی‌ای مستقل از اعتبار ارزهای کاغذی و توان بازپرداخت بدهی‌ها نشان می‌دهد. بیش از یک قرن بعد، طلا همچنان بخش مهمی از ذخایر بانک‌های مرکزی و سبد سرمایه‌گذاری‌ها را تشکیل می‌دهد. نفت نیز به یکی از پایه‌های قدرت اقتصادی و نظامی کشورها تبدیل شده و نقشی اساسی در تولید، تجارت و تأمین انرژی دارد.

با وجود اهمیت هر دو کالا در دوران بحران، قیمت نفت و طلا لزوما در یک جهت حرکت نمی‌کند. افزایش قیمت طلا همیشه به معنای گران شدن نفت نیست و برعکس؛ زیرا هر یک از این بازارها تحت تأثیر مجموعه‌ای متفاوت از عوامل قرار دارند.

چرا نفت و طلا در بحران‌ها مسیرهای متفاوتی دارند؟

واکنش این دو بازار به ماهیت بحران بستگی دارد. برای مثال:

- اختلال در عرضه انرژی یا تهدید مسیرهای دریایی: تهدید تنگه هرمز یا باب‌المندب می‌تواند نگرانی درباره عرضه نفت را افزایش دهد و قیمت آن را بالا ببرد. هم‌زمان، تشدید تنش‌های نظامی ممکن است تقاضا برای طلا به‌عنوان دارایی امن را تقویت کند.

- همه‌گیری یا رکود اقتصادی: کاهش فعالیت‌های اقتصادی معمولا تقاضا برای انرژی و در نتیجه قیمت نفت را تحت فشار قرار می‌دهد. در مقابل، کاهش نرخ بهره و افزایش نگرانی‌های مالی ممکن است به رشد قیمت طلا کمک کند؛ وضعیتی که در جریان همه‌گیری کرونا در سال ۲۰۲۰ نیز مشاهده شد.

- بحران بانکی و مالی: نگرانی از رکود و کاهش مصرف انرژی می‌تواند قیمت نفت را پایین بیاورد، در حالی که سرمایه‌گذاران برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به طلا روی می‌آورند.

- تورم ناشی از افزایش قیمت انرژی: گران شدن نفت می‌تواند فشارهای تورمی را تشدید کند، اما مسیر طلا به عواملی مانند انتظارات تورمی، احتمال افزایش نرخ بهره و قدرت دلار بستگی دارد.

- کاهش اعتماد به دلار و نظام پولی: طلا ممکن است از افزایش تقاضا و تلاش بانک‌های مرکزی برای متنوع‌سازی ذخایر سود ببرد؛ با این حال، قیمت نفت همچنان به عرضه، تقاضا، چشم‌انداز رشد اقتصادی و ارزش دلار وابسته است.

بنابراین، تأثیر هر بحران بر این دو بازار به ماهیت آن، موقعیت جغرافیایی و میزان تأثیرگذاری‌اش بر عرضه و تقاضا بستگی دارد. برای نمونه، درگیری میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان لزوما همان اثری را بر بازار نفت ندارد که جنگی تهدیدکننده تأسیسات انرژی خلیج فارس یا کشتیرانی در تنگه هرمز می‌تواند بر جای بگذارد.

نفت؛ بازتاب عرضه، تقاضا و هزینه جنگ

قیمت نفت بیش از هر چیز از میزان عرضه و تقاضا تأثیر می‌پذیرد. نفت برای فعالیت کارخانه‌ها، هواپیماها، کشتی‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل ضروری است و تغییر قیمت آن می‌تواند هزینه تولید، قیمت کالاها و نرخ تورم را تحت تأثیر قرار دهد.

به همین دلیل، حتی بحرانی محدود از نظر جغرافیایی، اگر در نزدیکی یک مسیر حیاتی انتقال انرژی رخ دهد، می‌تواند پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای داشته باشد.

جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ نمونه‌ای از این وضعیت بود. نگرانی از اختلال در صادرات نفت روسیه، تحریم‌های غرب و تغییر مسیرهای تجارت انرژی، قیمت نفت برنت را در مارس همان سال به نزدیکی ۱۳۹ دلار در هر بشکه رساند.

طلا؛ پناهگاه سرمایه در دوران بی‌ثباتی

طلا برخلاف نفت، بیشتر به‌عنوان دارایی ذخیره‌ای و ابزاری برای پوشش ریسک‌های مالی و پولی شناخته می‌شود. عرضه محدود، پذیرش جهانی و وابسته نبودن ارزش آن به تعهدات مالی یک دولت یا نهاد مشخص، جایگاه ویژه‌ای برای این فلز در نظام مالی جهان ایجاد کرده است.

با این حال، طلا در همه بحران‌ها گران نمی‌شود. قیمت آن علاوه بر تحولات سیاسی، به نرخ بهره، بازده واقعی اوراق قرضه، قدرت دلار، انتظارات تورمی و میزان تقاضای سرمایه‌گذاری بستگی دارد.

وقتی بازده اوراق قرضه آمریکا افزایش می‌یابد، نگهداری طلا که سود دوره‌ای ندارد، در مقایسه با دارایی‌های سودده جذابیت کمتری پیدا می‌کند. در مقابل، کاهش بازده واقعی یا افزایش نگرانی درباره ثبات نظام پولی می‌تواند تقاضا برای طلا را تقویت کند.

اهمیت طلا به سرمایه‌گذاران فردی محدود نیست و دولت‌ها نیز آن را بخشی از راهبرد مدیریت ذخایر خود می‌دانند. پس از مسدود شدن دارایی‌های روسیه در پی جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، نگرانی درباره امنیت ذخایر ارزی افزایش یافت و برخی کشورها تلاش کردند وابستگی خود را به ارزها و دارایی‌های تحت صلاحیت قضایی کشورهای دیگر کاهش دهند.

چین یکی از نمونه‌های این روند است. این کشور در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۲۵ تن طلا به ذخایر خود افزود؛ رقمی که بر اساس داده‌های شورای جهانی طلا، بزرگ‌ترین افزایش سالانه اعلام‌شده ذخایر طلای چین دست‌کم از سال ۱۹۷۷ بود. تنش‌های ژئوپلیتیکی با آمریکا و تلاش برای متنوع‌سازی ذخایر، از عوامل مؤثر بر این رویکرد به شمار می‌روند.

دلار و نرخ بهره؛ عوامل تعیین‌کننده مسیر بازارها

جان کانالی، وزیر خزانه‌داری وقت آمریکا، در سال ۱۹۷۱ خطاب به همتایان خود در گروه ۱۰ گفته بود: «دلار پول ماست، اما مشکل شماست.» این جمله به نفوذ سیاست‌های پولی آمریکا بر اقتصاد جهان اشاره داشت؛ نفوذی که پس از تعلیق قابلیت تبدیل دلار به طلا در سال ۱۹۷۱، در چارچوب تحولات نظام پولی بین‌المللی اهمیت بیشتری یافت.

امروزه نیز تصمیم‌های پولی آمریکا از طریق نرخ بهره، جریان سرمایه و هزینه واردات بر اقتصاد کشورهای مختلف اثر می‌گذارد. نفت در بازارهای جهانی عمدتاً با دلار قیمت‌گذاری می‌شود؛ ازاین‌رو، تغییر ارزش این ارز می‌تواند بر قیمت آن تأثیر بگذارد. طلا نیز از قدرت دلار و بازده واقعی اوراق قرضه تأثیر می‌پذیرد، هرچند تقاضای ناشی از بحران‌ها ممکن است این اثرها را تعدیل کند.

نرخ بهره از طریق هزینه فرصت نگهداری طلا بر قیمت آن اثر می‌گذارد. افزایش بازده اوراق قرضه آمریکا می‌تواند دارایی‌های سودده را در مقایسه با طلا جذاب‌تر کند؛ در مقابل، کاهش بازده واقعی ممکن است تقاضا برای طلا را افزایش دهد. البته واکنش بازار تنها به تصمیم بانک مرکزی برای افزایش یا کاهش نرخ بهره بستگی ندارد و انتظارات سرمایه‌گذاران نیز در این میان نقش مهمی ایفا می‌کند.

این ارتباط زمانی پیچیده‌تر می‌شود که یک بحران در عرضه انرژی، قیمت نفت را افزایش دهد و هزینه حمل‌ونقل و تولید را بالا ببرد. اگر افزایش قیمت انرژی به تداوم تورم منجر شود، بانک‌های مرکزی ممکن است نرخ بهره را برای مدت بیشتری بالا نگه دارند یا کاهش آن را به تعویق بیندازند. چنین وضعیتی می‌تواند از دلار حمایت کند و بر قیمت طلا فشار وارد آورد.

در نتیجه، یک بحران ممکن است نفت را گران کند، اما مانع رشد طلا شود. در شرایطی دیگر، اگر نگرانی‌های نظامی و مالی بر سایر عوامل غلبه کنند، امکان افزایش هم‌زمان قیمت هر دو کالا وجود دارد.

بازارها چه چیزی را آشکار می‌کنند؟

رصد قیمت نفت و طلا، بازارهای آتی و تصمیم‌های پولی می‌تواند به درک بهتر پیامدهای بحران‌ها کمک کند. این شاخص‌ها انتظارات سرمایه‌گذاران درباره عرضه انرژی، تورم، امنیت مالی و احتمال گسترش درگیری‌ها را بازتاب می‌دهند.

با این حال، هیچ‌یک از این قیمت‌ها به‌تنهایی تصویر کاملی از آینده ارائه نمی‌دهد. برای تفسیر درست آنها باید مجموعه‌ای از عوامل، از تحولات ژئوپلیتیکی و وضعیت عرضه و تقاضا گرفته تا قدرت دلار و نرخ بهره، در نظر گرفته شود.

حرکت قیمت‌ها گاهی بیش از اظهارات رسمی سیاستمداران، نگرانی‌های بازار را آشکار می‌کند؛ اما درک پیام این تغییرات، مستلزم بررسی هم‌زمان عوامل اقتصادی و سیاسی اثرگذار است.