سیده صالحه مرتضوی، رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا با اشاره به روند شتابان سالمندی جمعیت در ایران اظهار کرد: ایران در حال ورود به مرحله‌ای از تحولات جمعیتی است که پیامدهای آن فقط به افزایش نیازهای درمانی محدود نمی‌شود، بلکه روابط خانوادگی، الگوی مراقبت، حمایت اجتماعی و نحوه مواجهه جامعه با سالمندان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وی افزود: در جامعه‌ای که مردم طولانی‌تر زندگی می‌کنند، یک پرسش اساسی این است که چه شبکه‌ای از حمایت باید در کنار سالمندان وجود داشته باشد تا آنها بتوانند این سال‌های زندگی را با استقلال، سلامت و کرامت سپری کنند.
مرتضوی گفت: یکی از تغییرات مهم همزمان با سالمندی جمعیت، تحول ساختار خانواده است. کاهش تعداد فرزندان، مهاجرت، اشتغال فرزندان و تغییر الگوهای زندگی باعث شده است نتوانیم تمام نظام مراقبت از سالمندان را بر این فرض بنا کنیم که همیشه چند عضو خانواده در دسترس سالمند هستند. این تغییر لزوماً به معنای کاهش حمایت عاطفی از سالمندان نیست، اما به این معناست که در کنار خانواده باید شبکه‌ای از خدمات اجتماعی، مراقبتی، سلامت و حمایتی وجود داشته باشد تا در زمان نیاز بتواند از سالمند و خانواده حمایت کند.
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت افزود: سالمندی که تنها زندگی می‌کند الزاماً منزوی یا بدون حمایت نیست، اما سالمندانی که همزمان از حمایت خانوادگی و اجتماعی محدودی برخوردارند، نیازمند توجه بیشتری هستند. تنهایی و انزوای اجتماعی نیز می‌توانند با پیامدهای نامطلوب سلامت روان همراه باشند و سازمان جهانی بهداشت آنها را از عوامل مهم خطر برای سلامت روان در سالمندی می‌داند.
مراقبت از سالمند؛ حمایت، نه جایگزین کردن استقلال
مرتضوی با بیان اینکه با افزایش سن ممکن است نیاز به مراقبت افزایش یابد، اظهار کرد: محدودیت عملکردی، چندبیماری، اختلالات شناختی و نیاز به کمک در فعالیت‌های روزمره می‌تواند مراقبت را به یک نیاز مستمر تبدیل کند. مراقبت نیز فقط انجام کارهای روزمره نیست و ممکن است حمایت جسمی، روانی، اجتماعی و در برخی موارد مراقبت تخصصی را شامل شود.
وی افزود: اگر تمام این مسئولیت بر دوش خانواده قرار گیرد، به‌ویژه در خانواده‌های کم‌فرزند، فشار قابل‌توجهی به مراقب وارد می‌شود. بنابراین کشور به ترکیبی از مراقبت خانوادگی، مراقبت رسمی، خدمات در منزل، حمایت از مراقب و خدمات مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارد.
مرتضوی تأکید کرد: البته مراقبت نباید به معنای انجام دادن همه کارها به جای سالمند باشد. هر اقدامی باید تا حد امکان استقلال و توانایی‌های فرد را حفظ کند و سالمند را در تصمیم‌گیری و انجام فعالیت‌هایی که همچنان قادر به انجام آنهاست، مشارکت دهد.
سالمندآزاری؛ فراتر از خشونت فیزیکی
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت درباره سالمندآزاری گفت: سازمان جهانی بهداشت سالمندآزاری را یک اقدام یا ترک اقدام، منفرد یا تکرارشونده، در رابطه‌ای که در آن انتظار اعتماد وجود دارد و موجب آسیب یا ناراحتی سالمند می‌شود، تعریف می‌کند. این پدیده می‌تواند به شکل جسمی، روانی، مالی، غفلت، رهاشدگی یا نقض شأن و کرامت سالمند بروز کند.
وی افزود: بنابراین سالمندآزاری فقط به معنای ضرب‌وشتم نیست. نادیده گرفتن نیازهای اساسی یا درمانی سالمند، سوءاستفاده از منابع مالی او، تحقیر، کنترل و محدود کردن ارتباطات اجتماعی یا انجام ندادن مراقبت‌های ضروری نیز می‌تواند در چارچوب آزار یا غفلت قرار گیرد.
مرتضوی ادامه داد: سالمندانی که وابستگی عملکردی، ناتوانی یا اختلال شناختی دارند ممکن است آسیب‌پذیری بیشتری داشته باشند. از طرف دیگر، فشار مراقبتی، مشکلات اقتصادی، کمبود آموزش و نبود حمایت کافی از مراقب نیز می‌تواند شرایط مراقبت را دشوار کند. به همین دلیل پیشگیری از سالمندآزاری فقط به برخورد پس از وقوع آسیب محدود نمی‌شود و باید عوامل خطر را نیز کاهش داد. WHO نیز حمایت از مراقبان، آموزش و پاسخ چندبخشی را از محورهای مهم پیشگیری و مقابله با سالمندآزاری می‌داند.
وی گفت: درباره میزان سالمندآزاری در ایران نیز باید با احتیاط صحبت کرد. مطالعات داخلی وجود این پدیده را نشان داده‌اند، اما به دلیل تفاوت جمعیت‌ها و روش‌های مطالعه، نمی‌توان یک عدد واحد را به عنوان شیوع فعلی سالمندآزاری در کل کشور اعلام کرد. بنابراین، تولید داده‌های ملی و استاندارد برای شناسایی ابعاد، عوامل خطر و انواع سالمندآزاری لازم است.
مرتضوی در ادامه درباره سالمندانی که فاقد شبکه حمایت مؤثر هستند، گفت: جدیدترین آماری که توسط سازمان بهزیستی اعلام شده است حدود ۳۵۰۰ سالمند مجهول‌الهویه و فاقد سرپرست مؤثر داریم.در بحث سالمندان مجهول‌الهویه باید میان مفاهیمی مانند «مجهول‌الهویه بودن»، «فاقد سرپرست مؤثر بودن»، «رهاشدگی» و «نداشتن مراقب در دسترس» تفاوت قائل شد؛ این مفاهیم یکسان نیستند و نباید همه آنها را با یک عنوان گزارش کرد.
وی افزود: با این حال، نقطه مشترک این گروه‌ها می‌تواند نبود یک شبکه حمایت مؤثر برای سالمند باشد. این مسئله از نظر سلامت و اجتماعی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سالمندی که کسی برای پیگیری نیازهای درمانی، تغذیه، مراقبت، امور روزمره یا حمایت اجتماعی او ندارد، ممکن است دیرتر دیده شود و در معرض غفلت یا رهاشدگی قرار گیرد.
مرتضوی تأکید کرد: البته «فاقد سرپرست مؤثر بودن» یا «مجهول‌الهویه بودن» به خودی خود به معنای سالمندآزاری نیست، اما می‌تواند نشانه‌ای از آسیب‌پذیری بالاتر و گسست شبکه حمایت باشد. از همین رو، شناسایی سالمندان در معرض بی‌حمایتی باید بخشی از نظام پیشگیری باشد، نه اینکه فقط پس از وقوع بحران به آنها توجه کنیم.
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت گفت: یکی از مسیرهای مهم پیشگیری از سالمندآزاری، حرفه‌ای‌تر شدن مراقب سالمند است. فردی که وارد منزل سالمند می‌شود باید بداند با سالمندی که دمانس، اختلال حرکتی یا بیماری‌های متعدد دارد چگونه رفتار کند، چگونه ارتباط برقرار کند، چه اقداماتی در حیطه وظایف اوست و در شرایط اضطراری چه اقدامی انجام دهد.
مرتضوی گفت: سالمندی جمعیت ما را وادار می‌کند مفهوم حمایت از سالمند را گسترده‌تر ببینیم. حمایت فقط درمان بیماری نیست و حتی فقط مراقبت از سالمند وابسته نیز نیست؛ حمایت یعنی سالمند تا حد امکان مستقل زندگی کند، ارتباطات اجتماعی خود را حفظ کند و اگر زمانی به کمک نیاز پیدا کرد، خدمات مناسب در دسترس او باشد. بنابراین در کنار سیاست‌های سلامت، باید بر حمایت از خانواده و مراقب، توسعه خدمات در منزل و جامعه، پیشگیری و شناسایی سالمندآزاری و کاهش انزوای اجتماعی سالمند تمرکز کنیم.
مرتضوی در پایان تأکید کرد: جامعه سالمند فقط جامعه‌ای با افراد ۶۰ سال به بالا نیست؛ جامعه‌ای است که در آن باید برای دوره طولانی‌تری از زندگی، شبکه‌های جدیدی از حمایت و مراقبت ایجاد کنیم تا سالمندی با کرامت، مشارکت و استقلال همراه باشد.
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: