برای شگفتزده شدن از تخت جمشید لازم نیست سراغ پادشاهان و جنگهای هخامنشی برویم. کافی است به خود ساختمان نگاه کنیم؛ به سکویی عظیم که بخشی از کوه و بخشی ساخته دست انسان است، سنگهایی که بدون ملات کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، شبکهای پنهان برای هدایت آب باران و تالارهایی که سقفشان بر ستونهایی نزدیک به ۲۰ متر ارتفاع قرار میگرفت. حدود ۲۵۰۰ سال گذشته، اما مهندسی تخت جمشید هنوز سؤالبرانگیز است: سازندگان آن با فناوری زمان خود چگونه چنین مجموعهای ساختند؟
به گزارش خبرآنلاین،آنچه امروز در دامنه کوه رحمت در استان فارس میبینیم، تنها بقایای چند کاخ باستانی نیست.یونسکوتخت جمشید را یکی از بزرگترین محوطههای باستانشناسی جهان و نمونهای برجسته درمعماری، شهرسازی، فناوری ساختوساز و هنرمعرفی میکند؛ مجموعهای که ساخت آن از حدود ۵۱۸ پیش از میلاد آغاز شد و در دورههای بعد ادامه پیدا کرد.
اما یکی از عجیبترین ویژگیهای تخت جمشید پیش از آنکه اولین ستونش بالا برود شکل گرفته بود:زمینی که بناها روی آن قرار گرفتند.
تخت جمشید روی دشتی صاف ساخته نشده است. سازندگان ابتدا دامنه کوه را به سکویی وسیع تبدیل کردند؛ سکویی که بخشی از آن از بستر طبیعی کوه تشکیل شده و بخش دیگر با سنگ و مصالح پر شده است.
دانشنامهایرانیکاابعاد تقریبی این صفه را حدود۳۰۰در۴۵۵مترذکر میکند. فرورفتگیهای بستر سنگی با خاک، سنگ و قطعات بزرگ سنگ پر شد و برای ایجاد بخشهایی از دیواره صفه (سکوی عظیم سنگی و همواری که مجموعه کاخها و تالارها روی آن ساخته شدهاند)، تختهسنگهای عظیم تراش خوردند و کنار یکدیگر قرار گرفتند. نکته جالب این است که در قسمتهایی از این سازه، سنگها بدون ملات به هم متصل شدهاند و برای تثبیت آنها از بستهای فلزی استفاده شده است.
در واقع پیش از آنکه کاخها ساخته شوند، مهندسان باستان باید مسئلهای بسیار بنیادیتر را حل میکردند: چگونه سطحی بزرگ، پایدار و مناسب برای تحمل مجموعهای عظیم در دامنه کوه ایجاد کنند؟
شاید جذابترین بخش مهندسی تخت جمشید،شبکه هدایت آب زیر مجموعهباشد که گردشگر معمولاً آن را نمیبیند.
بارندگی روی چنین صفه بزرگی میتوانست مشکل جدی ایجاد کند. جمع شدن آب در کنار ساختمانها، نفوذ آن به زیر سازهها و جاری شدن آب از دامنه کوه، در درازمدت میتوانست به بناها آسیب بزند. سازندگان برای این مشکل شبکهای از کانالها و آبراههها ایجاد کردند که بخشهایی از آن مستقیماً در سنگ بستر تراشیده شده بود.
ایرانیکا از کانالهایی در دامنه کوه یاد میکند که آب باران را به خندقی در پشت دیوار شرقی و سپس به دشت هدایت میکردند. همچنینچاهی حدود۲۶متر عمقدر دل سنگ ایجاد شده بود که با سامانه دفع آب ارتباط داشت. حتی درون برخی دیوارهای ضخیم، مجراهای عمودی تعبیه شده بود تا آب سقفها را به کانالهای زیرزمینی برساند.
کاوشهای باستانشناسی نیز تونلها و کانالهایی را در زیر صفه آشکار کردهاند.گزارشهای مؤسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگواز تونلی تراشیدهشده در سنگ با ارتفاعی تا حدود دو متر خبر میدهند؛ بخشی از شبکه پیچیدهای که در زیر مجموعه امتداد داشته است. به بیان ساده، بخشی از فناوری تخت جمشیدزیر تخت جمشید پنهان شده بود.
بعد از زمین و آب، نوبت به مسئله دیگری میرسید: چگونه سقف تالارهای بسیار بزرگ را نگه دارند؟
آپادانا و دیگر تالارهای تخت جمشید فضاهایی وسیع داشتند و سازندگان برای پوشاندن آنها از ستونهایی بلند استفاده کردند. یونسکو به یکی از ظریفترین ابتکارهای معماری مجموعه اشاره میکند: معماران باسبکتر کردن سقف و استفاده از تیرهای چوبیتوانستند تعداد ستونها را کاهش دهند و در عین حال ستونهایی با ظاهر بسیار کشیده بسازند.
براساس اطلاعات یونسکو، برخی ستونها حدود۲۰متر ارتفاعداشتند، در حالی که قطر آنها حدود۱.۶متربود؛ نسبتی که برای چنین سازه عظیمی چشمگیر است. سرستونهای مشهور دوگاو نیز صرفاً تزئین نبودند؛ محل قرار گرفتن تیرهای سقف با ساختار سرستون ارتباط داشت. (یونسکو)
بنابراین چیزی که امروز ممکن است فقط بهعنوان زیبایی معماری دیده شود، بخشی از راهحل مهندسی ساختمان بوده است.
ابعاد بعضی قطعات سنگی تخت جمشید سؤال دیگری ایجاد میکند: بدون جرثقیلهای امروزی چگونه سنگهای بزرگ استخراج، حمل، بالا برده و با چنین دقتی نصب میشدند؟
تمام جزئیات روشهای اجرایی آن دوران برای ما روشن نیست، اما آثار باقیمانده نشان میدهد سنگها پس از استخراج با دقت تراشیده و در جای خود تنظیم میشدند. در بخشهایی نیز بستهای فلزی قطعات سنگ را به یکدیگر متصل میکردند.
نکته مهم این است که ساخت تخت جمشید فقط به معنای داشتن نیروی انسانی فراوان نبود. پروژهای در این ابعاد نیازمنداندازهگیری، برنامهریزی، تقسیم کار، تأمین مصالح و هماهنگی میان سنگتراشان، نجاران، فلزکاران و دیگر استادکارانبوده است. حتی ترتیب ساخت اهمیت داشت؛ شبکههای زیرزمینی طبیعتاً باید پیش از تکمیل ساختمانهایی که روی آنها قرار میگرفتند طراحی و اجرا میشدند.
البته تخت جمشید به شکل اولیه خود باقی نمانده است. سقفهای چوبی از میان رفتهاند، بسیاری از ساختمانها و ستونها تخریب شدهاند و مجموعه طی قرنها در معرض فرسایش و عوامل طبیعی قرار داشته است. بنابراین نباید ماندگاری آن را به معنای مقاومت کامل بنا در برابر زمان دانست.
آنچه شگفتانگیز است،کیفیت آن چیزی است که باقی مانده؛ از صفه عظیم و دیوارهای سنگی تا ستونها، پلکانها، نقشبرجستهها و بخشهایی از سامانه دفع آب.
همین ویژگیها باعث شد تخت جمشید در سال۱۹۷۹میلادیدرفهرست میراث جهانی یونسکوثبت شود. یونسکو حتی در توصیف ارزش جهانی آن، مشخصاً از «فناوری ساخت» در کنار معماری، شهرسازی و هنر نام میبرد.
شاید به همین دلیل، بعد از حدود ۲۵ قرن هنوز میتوان تخت جمشید را نه فقط مثل یک اثر تاریخی، بلکه مانند یک پروژه مهندسی تماشا کرد؛ پروژهای که سازندگانش ابتدا کوه را به سکویی عظیم تبدیل کردند، برای آب راهی در دل سنگ ساختند و سپس تالارهایی برپا کردند که ستونهایشان هنوز بر فراز دشت مرودشت ایستادهاند.
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: