باتسوانا در شصتمین سالگرد استقلال: چالش فراتر از روایت شکست آفریقا

این هفته، باتسوانا شصتمین سالگرد استقلال خود از بریتانیا را با جشن‌های یادبود الماس در سراسر کشور جشن می‌گیرد. این سالگرد، مقیاس تحول کشور را نشان می‌دهد. در سال 1966، قلمرو سابق بِچوانالند در میان فقیرترین کشورهای جهان بود، با تنها 12 کیلومتر جاده آسفالته، تنها 22 فارغ‌التحصیل دانشگاه و حدود 100 فارغ‌التحصیل دبیرستان.

شصت سال بعد، باتسوانا یک کشور با درآمد متوسط ​​بالا است که یکی از برجسته‌ترین رکوردهای توسعه در آفریقای پس از استعمار را دارد. بین سال‌های 1965 و 1980، اقتصاد باتسوانا به طور متوسط ​​13.9 درصد در سال رشد کرد. تا سال 2025، تولید ناخالص داخلی (GDP) سرانه به حدود 7800 دلار رسید که از حدود 6600 دلار آفریقای جنوبی بیشتر است، یک تغییر چشمگیر با توجه به جایگاه آفریقای جنوبی به عنوان یکی از بزرگترین و متنوع‌ترین اقتصادهای قاره.

اما اهمیت رشد باتسوانا نه تنها در مقیاس آن، بلکه در نحوه استفاده این کشور از آن نهفته است.

در سال 1994، این کشور اولین کشوری شد که از فهرست کشورهای کم‌توسعه سازمان ملل متحد فارغ‌التحصیل شد. بانک جهانی اکنون باتسوانا را به عنوان یک اقتصاد با درآمد متوسط ​​بالا طبقه‌بندی می‌کند و این تغییر در سراسر کشور قابل مشاهده است. تا سال 2024، شبکه جاده‌ای آن به تقریباً 35000 کیلومتر رسیده بود، 80.2 درصد از جمعیت به برق دسترسی داشتند و طبق سرشماری سال 2022، 66.5 درصد از مردم باتسوانا در مناطق شهری زندگی می‌کردند، در حالی که این رقم در سال 1971 تنها 9.1 درصد بود.

سرمایه‌گذاری عمومی همچنین دسترسی به آموزش را به طور چشمگیری گسترش داد. تا سال 2022، 192151 دانش‌آموز دبیرستانی وجود داشت، در حالی که تا سال 2024 حدود 60287 دانشجو در موسسات آموزش عالی ثبت نام کرده بودند. کشوری که با تنها 22 فارغ‌التحصیل دانشگاه وارد استقلال شد، اکنون ده‌ها هزار دانشجو را در سطح آموزش عالی آموزش می‌دهد.

این دستاوردها فراتر از آموزش نیز گسترش یافت. نرخ فقر ملی باتسوانا از 30.6 درصد در سال 2002/03 به حدود 14.5 درصد تا سال 2022 کاهش یافت. گسترش خدمات بهداشتی عمومی نیز همزمان با این تحول صورت گرفت. امروزه 85 درصد از مردم باتسوانا در فاصله پنج کیلومتری یک مرکز بهداشتی زندگی می‌کنند و تقریباً تمام زایمان‌ها در مراکز بهداشتی انجام می‌شود.

پاسخ باتسوانا به HIV حتی قابل توجه‌تر است. در سال 2002، باتسوانا اولین برنامه ملی درمان رایگان و جامع HIV در آفریقا را راه‌اندازی کرد. بیست و سه سال بعد، سازمان بهداشت جهانی آن را به عنوان اولین کشوری با بار بالای HIV در جهان که به وضعیت رده طلایی در مسیر حذف انتقال مادر به فرزند دست یافته است، به رسمیت شناخت. 98 درصد از زنان باردار مبتلا به HIV درمان می‌شوند، انتقال به کودکان به حدود 1.2 درصد کاهش یافته و امید به زندگی اکنون 69 سال است.

ثبات سیاسی نیز از طریق تغییرات دموکراتیک پایدار مانده است. در سال 2024، پس از 58 سال حکومت حزب دموکرات باتسوانا، رای‌دهندگان ائتلاف دموکراتیک برای تغییر (UDC) را انتخاب کردند و دولت مستعفی به صلح‌آمیز به قدرت رساند.

دستاوردهای باتسوانا به طور فزاینده‌ای فراتر از سیاست و اقتصاد نیز قابل مشاهده است. لتسیله تبوگو اولین مدال طلای المپیک این کشور را در پاریس در سال 2024 به دست آورد. یک سال بعد، کولن کبیناتشیپی قهرمان جهان در 400 متر شد. در ماه مه 2026، باتسوانا میزبان مسابقات امدادی جهانی در گابورون شد، اولین بار در آفریقا، و مسابقات را با برنده شدن تیم مردان در 4x400 متر در مقابل تماشاگران خود به پایان رساند.

بسیاری از پیشرفت‌های اقتصادی و اجتماعی باتسوانا به نحوه مدیریت ثروت الماس آن برمی‌گردد.

امروزه، باتسوانا 50 درصد از Debswana، سرمایه‌گذاری مشترک استخراج الماس با De Beers را در اختیار دارد، در حالی که صندوق پولا، صندوق ثروت ملی آن، بخشی از ثروت کشور را برای نسل‌های آینده حفظ می‌کند و به کاهش شوک‌های اقتصاد کلان مرتبط با مواد معدنی کمک می‌کند. ذخایر ارزی معادل 7.5 ماه واردات، لایه دیگری از حمایت مالی را فراهم می‌کند. دولت همچنان به استفاده از درآمدهای معدنی برای تامین خدمات عمومی، زیرساخت‌ها و توسعه اقتصادی ادامه می‌دهد و الماس را صرفاً به عنوان یک سود صادراتی نمی‌نگرد.

با این حال، با وجود تمام دستاوردهای باتسوانا، این کشور هنوز در برابر کالایی که بخش زیادی از این پیشرفت را تامین کرده است، آسیب‌پذیر است. الماس‌ها تقریباً 90 درصد از صادرات کالا را در طول یک دهه گذشته تشکیل داده‌اند و هنوز حدود یک سوم از درآمد ملی و سه چهارم درآمد ارزی را تولید می‌کنند.

الماس‌های طبیعی با کاهش تقاضای لوکس و افزایش رقابت از سوی سنگ‌های آزمایشگاهی که با کسری از قیمت به فروش می‌رسند، مواجه شده‌اند. با تضعیف تقاضای جهانی، باتسوانا به طور مستقیم پیامدهای آن را احساس کرد. اقتصاد این کشور در سال 2024 به میزان 2.8 درصد و در سال 2025 به میزان 0.7 درصد کاهش یافت.

این رکود چالش جدی اشتغال باتسوانا را تشدید می‌کند. آخرین نظرسنجی خانگی نرخ بیکاری را 21 درصد اعلام می‌کند که در بین افراد 15 تا 35 ساله به 28.9 درصد می‌رسد.

باتسوانا تا حد زیادی از «نفرین منابع» اجتناب کرد، اما هرگز وابستگی شدید خود به الماس را از بین نبرد. چالش در 60 سالگی دیگر این نیست که الماس را به توسعه تبدیل کنیم، بلکه چگونه می‌توان رفاهی ایجاد کرد که بدون آن زنده بماند.

این امر مستلزم نگاهی فراتر از الماس است. توافق سال 2025 باتسوانا با De Beers، 30 درصد از تولید Debswana را به شرکت Okavango Diamond Company متعلق به دولت می‌دهد که پس از سال 2030 به 40 درصد و در صورت امکان پس از آن به 50 درصد افزایش می‌یابد. این توافق همچنین شامل تولید جواهرات، درجه‌بندی الماس و آموزش حرفه‌ای است. باتسوانا باید تا حد امکان ارزش هر سنگی را که استخراج می‌کند، به دست آورد. اما فرآوری، صیقل دادن و بازاریابی الماس‌ها به وابستگی آن به الماس‌ها پایان نخواهد داد.

باتسوانا اکنون به اقتصادی گسترده‌تر و انعطاف‌پذیرتر نیاز دارد و برخی از پایه‌های آن از قبل وجود دارد. در سال 2024، 68.9 درصد از خانوارها به اینترنت دسترسی داشتند که نسبت به 40.6 درصد یک دهه قبل افزایش یافته است. با این حال، این اتصال هنوز به مشاغل زیادی منجر نشده است: فناوری اطلاعات و ارتباطات تنها 2 درصد از اشتغال را در سال 2025 به خود اختصاص داده است. باتسوانا باید در مهارت‌های لازم برای تبدیل اتصال به نرم‌افزار، فین‌تک، خدمات دیجیتال و مشاغل فناوری که مردم باتسوانا را استخدام می‌کنند و فراتر از مرزهای آن می‌فروشند، سرمایه‌گذاری کند.

گردشگری یکی دیگر از نقاط قوت موجود است که در حال حاضر حدود 50500 شغل یا 6.7 درصد از کل اشتغال را فراهم می‌کند و بیش از 60 درصد از صادرات خدمات را تشکیل می‌دهد. یک مدل حفاظتی که تقریباً 40 درصد از زمین کشور را تحت حفاظت قرار می‌دهد، دارایی‌ای را به باتسوانا می‌دهد که می‌تواند بر اساس آن بنا شود.

تنوع اقتصادی مستلزم انرژی فراوان است. یک نیروگاه خورشیدی 500 مگاواتی با 500 مگاوات ساعت ذخیره باتری در Maun در حال ساخت است. انرژی تجدیدپذیر ارزان و قابل اعتماد می‌تواند از تولید، مراکز داده و صنایع جدید به جای صرفاً روشن کردن خانه‌ها حمایت کند.

باتسوانا همچنین باید به کسب و کارهای بیشتری کمک کند تا به صورت منطقه‌ای و جهانی رقابت کنند. بیش از 95 درصد از فروش بخش خصوصی در داخل کشور باقی می‌ماند و تنها 9 درصد از شرکت‌های مورد بررسی اصلاً صادر می‌کنند. مردم باتسوانا بیشتری به تامین مالی و آموزش نیاز دارند تا بتوانند کسب و کارها را شروع، مالک و گسترش دهند و از اقتصاد بعدی بهره‌مند شوند.

نهادهایی که الماس را به جاده‌ها، مدارس و مراقبت‌های بهداشتی تبدیل کردند، اکنون باید از شصت سال مهارت، زیرساخت‌ها و سرمایه انباشته شده برای ایجاد اقتصادی جدید مبتنی بر فناوری، انرژی، تولید و صادرات استفاده کنند.

باتسوانا فراتر از مرزهای خود اهمیت دارد زیرا رکورد آن با سایر ایالت‌های غنی از منابع آفریقایی تضاد دارد. طبق آخرین داده‌های موجود بانک جهانی، مس به عنوان صادرات اصلی زامبیا عمل می‌کند، در حالی که 71.7 درصد از زامبیایی‌ها با کمتر از 3 دلار در روز زندگی می‌کنند. جمهوری دموکراتیک کنگو از نظر غنی بودن مس و کبالت، اما 85.3 درصد از مردم آن زیر همان آستانه باقی مانده‌اند. در نیجریه، بزرگترین تولیدکننده نفت در آفریقا، 41.8 درصد از جمعیت با کمتر از 3 دلار در روز زندگی می‌کنند.

باتسوانا نشان می‌دهد که سوال تعیین‌کننده این نیست که آیا کشوری ثروت معدنی دارد یا خیر، بلکه چه کسی آن را کنترل می‌کند، چگونه درآمد آن محافظت می‌شود و آیا دولت آن را به مسکن بهتر، زیرساخت‌های قوی‌تر، خدمات عمومی قابل اعتمادتر و امنیت اقتصادی بیشتر تبدیل می‌کند.

این درس به ویژه برای کشورهای آفریقایی که به دنبال کنترل بیشتر بر مواد معدنی حیاتی هستند، مهم است. ثروت معدنی لزوماً منجر به فساد، درگیری یا فقر نمی‌شود. موفقیت را باید در نهایت با این اندازه‌گیری کرد که آیا این منابع اقتصادهای مولدتر، فرصت‌های گسترده‌تر و بهبود مادی زندگی مردم را ایجاد می‌کنند.

این معنای بزرگتر باتسوانا در 60 سالگی است: در دست‌های درست، قدرت پس از استعمار می‌تواند به نفع بسیاری به جای تعداد معدود باشد.

یک ضرب‌المثل قدیمی سِتسوانا وجود دارد: «Moenyane o pele lebone la waabo» — کسی که پیش می‌رود، نوری برای کسانی که پس از او می‌آیند می‌شود.

اجازه دهید باتسوانا راه را برای آفریقا روشن کند.

دیدگاه‌های بیان شده در این مقاله متعلق به نویسنده است و لزوماً منعکس کننده موضع سردبیری الجزیره نیست.

نویسنده: تافی مهاکا