پایان بلاتکلیفی؛ ضرورت بازآفرینی دیپلماسی در تقاطع جنگ و صلح

عصر ایران؛ امیر عباس میرزاخانی- به گزارش خبرگزاری ایرنا در تاریخ ۵ آبان ۱۴۰۵، در جریان دیدار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی با رهبری معظم ایشان شورای عالی امنیت ملی را «چهارراه تدبیر امور کشور» خواندند و بر «تأمین منافع ملت ایران و جبهه مقاومت با تحقق شروط مطرح شده از سوی مسئولان با هدف پایان دادن به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تأکید کردند.

طرح این راهبرد حیاتی در عالی‌ترین سطح تصمیم‌گیری، ضرورت بازنگری بنیادین در معادلات سیاست خارجی کشور را بیش از پیش یادآور می شود.

واقعیت عریان شرایط کنونی این است که کشور از یک‌سو با فشارهای خردکننده‌ی اقتصادی و تبعات سهمگین رویارویی نظامی دست‌وپنجه نرم می‌کند و از سوی دیگر، شاهد ترافیک دیپلماتیک میانجی‌گران منطقه‌ای است.

در چنین فضایی، هرچند دستاوردهای میدانی و نظامی –بسته به مقیاس آن‌ها در یک‌ونیم سال گذشته– ارزش و منزلت خاص خود را دارد، اما این اصل سترگ راهبردی را نباید از یاد برد که پیروزی نظامی، به‌تنهایی تضمین‌کننده‌ی اهداف سیاسی نیست. چالش اصلی، چگونگی تبدیل این موقعیت میدانی به یک دستاورد پایدار و مهار هزینه‌های سرسام‌آوری است که تداوم جنگ بر پیکره‌ی جامعه تحمیل می‌کند.

روی آوردن به دیپلماسی در این نقطه، به معنای نادیده‌گرفتن توان نظامی نیست؛ بلکه تلاشی است هوشمندانه برای جلوگیری از فرسایش آن در مسیری که چشم‌انداز روشنی ندارد.

با این همه، مسیر توافق با موانعی خیره‌سرانه روبه‌روست. نخستین و مهم‌ترین مانع، فاصله‌ی عمیق میان شعارهای حداکثری و امکان تحقق عینی آن‌هاست. اصرار بر حفظ تمام مطالبات سنتی سیاست خارجی بدون سنجش دقیق هزینه‌ها و پیامدها، دست‌اندازی بزرگ در مسیر توافق است.

بازنگری در سیاست خارجی، تعدیل انتظارات و پذیرش انعطاف، هرگز به معنای وانهادن منافع ملی نیست؛ بلکه دقیقاً راهی برای بازتعریف واقع‌بینانه‌ی همان منافع در جهان پرآشوب امروز است.

تداوم این برزخ بلاتکلیفی، فراتر از فشار طاقت‌فرسای اقتصادی بر معیشت مردم، ثبات سیاسی کلان‌کشور را نیز در بلندمدت به مخاطره می‌اندازد.

اگر غایت سیاست‌گذاری، صیانت از کشور در برابر فرسایش یک جنگ فرسایشی است، دیپلماسی دیگر نباید در حاشیه‌ی تصمیم‌گیری‌ها و بازیچه دست شعارزدگی بماند، بلکه باید به ابزاری مسلط برای مدیریت بحران تبدیل شود.

تجربه‌ی تاریخی ثابت کرده جنگ، هیچ‌یک از دو طرف را به نتیجه‌ی مطلوب نمی‌رساند؛ در سوی مقابل، میز مذاکره بستر دست یابی به موازنه‌ای قابل‌قبول را فراهم می‌کند که هر دو بازیگر، با وجود تمام خصومت‌ها، قادر به پذیرش آن باشند.

بی‌شک تحرکات دیپلماتیک اخیر؛ از نشست تهران تا میانجی‌گری‌های فعالانه‌ی قطر، عمان و پاکستان، گام‌های ارزنده‌ای برای فروکش کردن آتش بحران است. این کشورها ظرفیت بالایی در تنش‌زدایی موضعی، انتقال پیام‌ها و کاهش شکاف میانجی‌گری دارند؛ اما واقع‌بینانه باید پذیرفت که گره کور بی‌اعتمادی عمیق میان تهران و واشنگتن –به‌ویژه با پیوند خوردن آن با پرونده‌ی پیچیده‌ی اسرائیل– فراتر از توان میانجی‌گران منطقه‌ای است.

در این سطح، ورود قدرت‌های بزرگ جهانی نظیر روسیه و چین نیز اهمیت می‌یابد، اما حتی این بازیگران بزرگ نیز بدون اراده‌ی مستقیم و صریح تهران و واشنگتن برای رسیدن به تفاهم، گرهی از کار فروخواهند بست.

در کنار موانع ساختاری خارجی، «دوگانگی در اراده‌ی داخلی» شاید خطرناک‌ترین سد راه مذاکره باشد. هنگامی که یک جریان از تداوم جنگ سخن می‌گوید و جریانی دیگر دیپلماسی را تنها راه نجات می‌داند، پیامی متناقض و شکننده به طرف مقابل مخابره می‌شود.

این دوگانگی، اعتبار هرگونه فرآیند دیپلماتیک را فرومی‌کاهد و تردیدها را درباره‌ی تضمین اجرای تعهدات به اوج می‌رساند.

دست یابی به یک عقلانیت جمعی و اجماع ملی بر سر اولویت‌های سیاست خارجی، شرط نخست عبور از این بحران است.

ایران امروز، بیش از هر زمان دیگری به جراحی شکاف میان دولت و جامعه، ترمیم ساختار اقتصادی، و بازتعریف هوشمندانه‌ی روابط خود با منطقه و جهان نیاز دارد.

انزوای بلندمدت و تقاضای فرسایشی تداوم تقابل، هزینه‌ای است که کشور دیگر تاب تحمل آن را ندارد.

وقت آن رسیده است که سیاست خارجی، از زنجیره‌ی شعارها رها شده و به ابزاری کارآمد برای حضور مؤثر و قدرتمند در عرصه‌ی منطقه‌ای و بین‌المللی بدل شود؛ پیش از آنکه فرسایش درون‌زا، انتخاب را از دست ما بستاند.