فرضیه ۶۰ ساله درباره تکامل اجتماعی مورچه‌ها، زنبورها و زنبورهای بی‌عسل ممکن است نادرست باشد

برای بیش از شش دهه، دانشمندان بر این باور بودند که یک سیستم ژنتیکی غیرمعمول، کلید اصلی تکامل کلونی‌های اجتماعی پیچیده در حشرات راسته بال‌غشائیان (Hymenoptera) شامل مورچه‌ها، زنبورها و زنبورهای بی‌عسل بوده است. با این حال، یک تحلیل گسترده و جدید نشان می‌دهد که ژنتیک به تنهایی نمی‌تواند این معمای تکاملی را حل کند و راز واقعی ممکن است در ویژگی‌های منحصربه‌فرد دیگری نهفته باشد که در این حشرات دیده می‌شود.

این نظریه قدیمی که دهه‌ها بر زیست‌شناسی تکاملی حاکم بوده، بر مفهوم «هاپلو-دیپلوئیدی» (Haplodiploidy) استوار است. در این سیستم، جنس نر از تخم‌های بارور نشده به وجود می‌آید و دارای یک مجموعه کروموزوم (هاپلوئید) است، در حالی که جنس ماده از تخم‌های بارور شده حاصل شده و دارای دو مجموعه کروموزوم (دیپلوئید) است. زیست‌شناسان مدت‌ها تصور می‌کردند که این تفاوت ژنتیکی باعث می‌شود خواهران در این گونه‌ها از نظر ژنتیکی به یکدیگر نزدیک‌تر باشند تا به فرزندان خود، و همین امر آن‌ها را به سمت رفتارهای فداکارانه و تشکیل کلونی‌های اجتماعی سوق داده است.

با این وجود، پژوهشگران در مطالعه اخیر خود با بررسی داده‌های وسیع و مدل‌سازی‌های پیشرفته، به نتایج متفاوتی دست یافته‌اند. این تحلیل جدید پیشنهاد می‌کند که اگرچه سیستم هاپلو-دیپلوئیدی ممکن است در برخی مراحل تکاملی نقش داشته باشد، اما نمی‌تواند به عنوان تنها عامل محرک برای ظهور جوامع پیچیده در این حشرات در نظر گرفته شود.

محققان تأکید می‌کنند که برای درک کامل چگونگی شکل‌گیری این ساختارهای اجتماعی، باید به سراغ ویژگی‌های بیولوژیکی و رفتاری دیگری رفت که در این گروه از حشرات مشترک است. این ویژگی‌ها ممکن است شامل رفتارهای مراقبتی از نوزادان، توانایی‌های ارتباطی پیچیده و یا ساختارهای بدنی خاصی باشد که به این حشرات اجازه می‌دهد در گروه‌های بزرگ با همکاری یکدیگر زندگی کنند.

این یافته‌ها چالش بزرگی برای کتاب‌های درسی زیست‌شناسی محسوب می‌شود و راه را برای تحقیقات جدید در زمینه تکامل اجتماعی باز می‌کند. دانشمندان معتقدند که تمرکز بیش از حد بر ژنتیک در ۶۰ سال گذشته، باعث شده بود تا سایر جنبه‌های حیاتی تکامل حشرات نادیده گرفته شود. اکنون با این تحلیل جدید، مسیر مطالعاتی به سمت بررسی‌های جامع‌تر در مورد تعاملات محیطی، رفتاری و ژنتیکی تغییر جهت خواهد داد.

این مطالعه نشان می‌دهد که تکامل اجتماعی یک پدیده چندبعدی است و نمی‌توان آن را تنها به یک مکانیسم ژنتیکی ساده تقلیل داد. درک بهتر این موضوع نه تنها به شناخت بیشتر مورچه‌ها، زنبورها و زنبورهای بی‌عسل کمک می‌کند، بلکه می‌تواند بینش‌های جدیدی درباره اصول کلی تکامل رفتارهای اجتماعی در دنیای حیوانات ارائه دهد.