آیا هوش مصنوعی گامی به سوی داروی ضد پیری برداشته است؟

آیا هوش مصنوعی می‌تواند به ساخت دارویی منجر شود که روند پیری انسان را کند یا حتی معکوس کند؟ نتایج یک مطالعه جدید، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است. پژوهشگران در تحلیلی تازه دریافتند دارویی که با کمک هوش مصنوعی برای درمان فیبروز ریوی ایدیوپاتیک طراحی شده، در بیماران دریافت‌کننده دارو با کاهش سن بیولوژیکی پیش‌بینی‌شده در شش مدل موسوم به «ساعت پیری» همراه بوده است.



این دارو که اکنون Rentosertib نام دارد و پیش‌تر با نام ISM001-055 شناخته می‌شد، یک مهارکننده پروتئین TNIK است. شرکت سازنده، یعنی Insilico Medicine، آن را با استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی مولد توسعه داده است. دارو در یک کارآزمایی فاز ۲a روی ۷۱ بیمار مبتلا به فیبروز ریوی ایدیوپاتیک بررسی شد و هدف اصلی آن ارزیابی ایمنی و تحمل‌پذیری، در کنار بررسی اولیه اثربخشی بود.



در نتایج اولیه این کارآزمایی، دارو توانست در برخی دوزها بهبود عملکرد ریه را نشان دهد. برای نمونه، در گروه دریافت‌کننده ۶۰ میلی‌گرم یک‌بار در روز، میانگین تغییر ظرفیت حیاتی اجباری ریه یا FVC حدود ۹۸.۴ میلی‌لیتر افزایش داشت، درحالی‌که این شاخص در گروه دارونما حدود ۲۰.۳ میلی‌لیتر کاهش یافت.



اما پژوهشگران پس از آن، نمونه‌های سرم جمع‌آوری‌شده در همان کارآزمایی را از منظر دیگری بررسی کردند: آیا تغییرات پروتئین‌های خون می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در سن بیولوژیکی بیماران باشد؟

شش ساعت پیری چگونه کار می‌کنند؟

«ساعت پیری» در واقع یک ساعت واقعی نیست، بلکه مجموعه‌ای از مدل‌های آماری و زیستی است که با استفاده از داده‌های مولکولی، از جمله میزان پروتئین‌های موجود در خون، شاخصی برای وضعیت زیستی بدن ارائه می‌کنند.



در مطالعه جدید، پژوهشگران شش ساعت پیری مبتنی بر پروتئوم را روی نمونه‌های خون بیماران اعمال کردند. این مدل‌ها با استفاده از الگوهای موجود در هزاران پروتئین تلاش می‌کنند سن بیولوژیکی یا برخی شاخص‌های مرتبط با خطر بیماری و مرگ‌ومیر را تخمین بزنند. بااین‌حال، خود مفهوم «سن بیولوژیکی» همچنان موضوع بحث علمی است و پژوهشگران بر محدودیت‌های ساعت‌های مختلف پیری تأکید کرده‌اند.

نتایج مطالعه نشان داد هر شش ساعت، در گروه‌های دریافت‌کننده Rentosertib کاهش سن بیولوژیکی پیش‌بینی‌شده را ثبت کردند؛ درحالی‌که گروه دارونما تغییر بسیار کمتری داشت یا در برخی موارد افزایش جزئی نشان داد. در مجموع، ۲۱ مورد از ۵۴ مقایسه انجام‌شده به آستانه آماری از پیش تعیین‌شده رسیدند و بیشترین سیگنال در هفته چهارم مشاهده شد.



در یکی از رژیم‌های درمانی، یعنی مصرف ۳۰ میلی‌گرم دارو دو بار در روز، ۹ مقایسه کاهش معنادار سن بیولوژیکی را نشان داد. بااین‌حال، این اعداد نباید به معنای «جوان شدن» واقعی بیماران تفسیر شوند.

چرا هنوز نمی‌توان از داروی ضدپیری صحبت کرد؟

مهم‌ترین محدودیت مطالعه این است که ساعت‌های پروتئومی نمی‌توانند به‌تنهایی مشخص کنند تغییر مشاهده‌شده ناشی از کاهش روند پیری بوده یا نتیجه بهبود بیماری و کاهش التهاب و فیبروز در بدن بیماران.



خود پژوهشگران نیز در مقاله تأکید کرده‌اند که ساعت‌های پیری پروتئومی به‌تنهایی قادر به تفکیک اثرات مرتبط با پیری از اثرات اختصاصی بیماری نیستند. آنها برای بررسی این موضوع، مسیرهای زیستی مرتبط با پیری سلولی و متابولیسم را نیز تحلیل کردند و نشانه‌هایی از تغییرات بالقوه مرتبط با فرایندهای ضدپیری مشاهده کردند.



از سوی دیگر، مطالعه روی بیماران مبتلا به فیبروز ریوی انجام شده است، نه افراد سالم؛ بنابراین نمی‌توان نتایج آن را مستقیماً به جمعیت عمومی تعمیم داد. همچنین کارآزمایی اصلی تنها ۷۱ شرکت‌کننده داشت و تحلیل جدید نیز بر نمونه‌های موجود از همان مطالعه تکیه می‌کند.



به گزارش Nature Biotechnology، یافته‌های جدید نشان می‌دهد می‌توان در کارآزمایی‌های بالینی داروهای مربوط به بیماری‌های وابسته به سن، هم‌زمان شاخص‌های پیری را نیز اندازه‌گیری کرد؛ اما این نتایج هنوز اثبات نمی‌کنند که Rentosertib یک داروی ضدپیری برای انسان است.



اهمیت این پژوهش بیشتر در رویکرد آن نهفته است: دارویی که هدف اولیه‌اش درمان یک بیماری مشخص بوده، با استفاده از ابزارهای سنجش مولکولی و هوش مصنوعی اکنون سرنخ‌هایی درباره اثر احتمالی خود بر فرایندهای مرتبط با پیری ارائه کرده است. برای تبدیل این سرنخ به یک درمان واقعی ضدپیری، به مطالعات بزرگ‌تر، گروه‌های سالم و کارآزمایی‌هایی نیاز است که بتوانند اثر مستقل دارو بر پیری را از اثر آن بر بیماری جدا کنند.